داوود پنهانى

ظهر تابستانى خيابان هاى شهر، با گرما چنان گره خورده كه امكان حركت به سياق هميشه را از آدم مى گيرد. وقتى پيش از ظهر هوس بيرون آمدن از خانه به سرتان مى زند، گرماى هوا اولين چيزى است كه براى لحظاتى نفس شما را مى گيرد. بايد تاب بياوريد و روز گرم را آغاز كنيد. قدمها از انتهاى كوچه آغاز مى شود، آرام و شمرده. وقتى به سر كوچه مى رسيد، اين گرما نيست كه شما را متوقف مى كند، بوى بد و نفس گير سطل زباله تا شعاع چند مترى در هوا معلق شده است تا هر عابرى را به كج كردن مسير روزانه اش دعوت كند. چند تن از همشهريان به سياق هميشه كيسه زباله را وسط روز در سطل انداخته اند تا گرماى هوا با تأثير بر روى انبوه زباله ها، بوى نا مطبوع آن را روانه كوچه و خيابان كند، اين در حالى است كه بارها و بارها اعلام شده است كه شهروندان زباله هاى خود را ساعت ۲۱ در سطل هاى مخصوصى كه از طرف شهردارى به اين منظور در كوچه و خيابان تعبيه شده بگذارند. با اين حال به نظر مى رسد كه عده اى از شهروندان چندان به اين نكات توجه نمى كنند تا سطل هاى زباله تعبيه شده در خيابان به منبعى براى توليد بوى نا مطبوع تبديل شود. اين رفتار ساده نشان از بى توجهى بزرگترى دارد كه در كل «فرهنگ شهر نشينى» نام گذارى شده است.

اگر براى تحليل اين پديده دست به دامان معيار هاى اعلام شده از سوى كارشناسان شويم ،آنگاه مى توان نكات ساده بسيارى را به عنوان مثال مطرح كرد كه بخشى از شهروندان اين شهر بزرگ همچنان توجهى به آن نكرده و آن را مصداق رفتار درست و اصولى در زندگى شهرى نمى دانند. اينجاست كه سطل زباله و زمان درست براى بيرون انداختن زباله چندان به چشم نمى آيد و با تذكرات مأموران شهردارى هم تأثيرى در ذهنيت شهروند مسئول ما ايجاد نمى شود. زباله تحت اراده اى كه او در اختيار خود دارد، در ساعات مختلف روانه سطل زباله مى شود تا ساعاتى بعد تحت تأثير گرماى هوا بوى نامطبوع آن در كوچه و خيابان رها شود.اين ضد رفتار از سوى ديگر متوليان جمع آورى زباله در سطح شهر را هم دچار مشكل كرده تا به گفته مسئولان شهردارى، كارگران شهردارى روزى سه مرتبه براى جمع آورى زباله ها راهى خيابان شوند.آن رفتار و اين تبعات دست به دست هم مى دهد تا به گفته« مصطفى سليمى» مدير عامل سازمان خدمات موتورى شهردارى تنها ۹۰ ميليارد تومان صرف هزينه مكانيزه كردن خدمات شهرى در شهر تهران شود. تهرانى كه روز به روز بزرگ تر شده و طول و عرض جغرافيايى آن هر روز چند مترى گسترش مى يابد.
تصور اين كه اگر تنها يك روز زباله هاى تلنبار شده در سر كوچه ها از سطح شهر
جمع آورى نشوند آنقدر وحشتناك است كه بسيارى از ما با ياد آورى آن بلافاصله احساس ناخوشايندى پيدا مى كنيم. اين در حالى است كه هنوز هم آنگونه كه بايد و شايد نه تفكيك زباله در شهر به امرى جدى تبديل شده و نه شهروندان مسئوليت چندانى براى اين تفكيك در خود احساس مى كنند. بى توجهى دو سويه چه از نظر بهداشتى، چه از نظر مادى هزينه هاى بسيارى براى ما و مديران شهرى به عنوان يك كليت واحد ايجاد مى كند.براى ما از آن رو كه امكان گسترش بيمارى ها از طريق همين زباله ها وجود دارد، براى مسئولان از آن رو كه به علت عدم تفكيك زباله بسيارى از مواد قابل بازيافت آن از بين رفته و امكان استفاده مجدد از آن از دست مى رود.
* مديريت دشوار يك شهر
براى زندگى درست در شهر بزرگى چون تهران به همان اندازه كه به بزرگراه و خيابان هاى منظم نياز هست به سطل زباله و جوى خيابان و آسفالت بموقع كوچه هاى متعدد شهر هم نياز داريم. براى بهتر زيستن در اين شهر، علاوه بر اين كه به مديريت توانمند نياز داريم، به تعامل مثبت همه شهروندان با اين مديريت هم نياز داريم. اين كه شهروندان، مديران شهرى را تنها متوليان امور اجرايى در شهر بدانند و از خود سلب مسئوليت كرده و به مشكلاتى كه در كوچه و خيابان به وجود مى آيد هيچ توجهى نداشته باشند، زندگى در شهر را با مشكل مواجه مى كند. موضوع زباله در شهر تهران هم از آن دست موضوعاتى است كه جمع آورى درست آن نيازمند تعامل بيشتر ميان مردم و مسئولان شهرى است. نگاهى به مسئوليت هاى اين دو، مرزهاى اين تعامل درست را به خوبى نشان مى دهد. در بحث جمع آورى زباله هم اين نكته از اهميت خاصى برخوردار است. « قاسمعلى عمرانى» عضو هيأت علمى دانشگاه علوم پزشكى تهران، با تأكيد بر توجه بيشتر متوليان به بخش بازيافت زباله در كشور مى گويد:«بيش از۸۰ درصد هزينه هاى مديريت پسماند مربوط به بخش جمع آورى است و صنعت بازيافت اين هزينه ها را به ميزان زيادى كاهش مى دهد.دربخش بازيافت وتفكيك از مبدأ، زباله هاى تر مشكل زا مى شوند و بايد تلاش كرد طبق قانون، زباله هاى تر و خشك از هم در مبدأ تفكيك شوند.»به گفته «عمرانى»، هم اكنون كودى كه از زباله هاى تر تهيه مى شود به صورت مخلوط زباله هاى تر و خشك است كه اين امر با استانداردهايى كه بايد كمپوست داشته باشد، مطابقت ندارد. وى اضافه مى كند:
« برنامه مديريت مواد زايد جامدويكپارچه تحت عنوان مهندسى موادزايد جامد وتهيه الگوى خاص دفن بهداشتى زباله براى شرايط خاص مناطق۱۰گانه كشور با حمايت وزارت كشور و نظارت سازمان حفاظت محيط زيست و وزارت بهداشت بايد وجود داشته باشد. همچنين ساختار مديريتى پسماندها بايد منسجم باشد وكاهش توليد زباله و دفن بهداشتى زباله از جمله اقداماتى است كه درشرايط كنونى مى تواند انجام گيرد.»اين استاد دانشگاه در حالى اين سخنان را بر زبان مى آورد كه به گفته مهندس« محسن صادقيان» مدير كل خدمات شهرى شهردارى تهران در حال حاضر فقط ۱۰ درصد زباله هاى شهر تهران در مبدأ تفكيك مى شوند ، وى با بيان اين مطلب مى گويد: «تا پايان امسال با تحت پوشش قرار گرفتن ۲ ميليون خانوار تهرانى ، ۳۵ درصد زباله هاى شهر تهران از مبداء تفكيك خواهد شد.»
بر اساس گزارش هاى به دست آمده در حال حاضر ۷۰ درصد زباله هاى توليدى شهر تهران زباله تر و ۳۰ درصد زباله خشك است . در حال حاضر يك ميليون خانوار تهرانى تحت پوشش طرح تفكيك زباله از مبدأ قرار گرفته اند كه اين رقم به گفته متوليان امور شهرى قرار است تا پايان امسال به ۲ميليون نفر برسد. «صادقيان» با اشاره به اين كه اين راهكار سال هاست در كشورهاى ديگر اجرا مى شود، مى گويد:« بايد به اين سطح از رشد شهرى برسيم كه بدانيم سلامت محيط زيست ، زندگى و اقتصاد شهر وابسته به ايجاد راهكارهاى نوين و مدرن در مديريت شهرى است.بنابراين هدف از اجراى طرح تفكيك زباله ها از مبدأ، جداسازى زباله ها يا پسماندها و مواد زائد خشك و تر از يكديگر است چراكه مخلوط زباله هاى تر و خشك باعث ايجاد آلودگى تمامى زباله ها خواهد شد. وزن زباله هاى تر با اجراى طرح تفكيك زباله هاى تر و خشك از مبدأ كمتر خواهد شد كه اين امر نيز باعث كاهش هزينه هاى مربوط به جداسازى زباله هاى تر و خشك پس از جمع آورى
مى شود.
على رغم گفته هاى مقامات مسئول در شهردارى مبنى بر تلاش براى تفكيك زباله ها در مبدأ ، «مرتضى طلايى» عضو كميسيون فرهنگى شوراى شهر تهران با انتقاد از نحوه اجراى طرح تفكيك زباله از مبدأ، مى گويد:
« على رغم تمهيدات و اظهارات مطرح شده در خصوص نحوه حمل، توليد و تفكيك زباله از مبدأ در عمل اقدام جدى و قابل توجهى مشاهده نمى شود به گونه اى كه در حال حاضر روزى ۲ تا ۳ بار زباله از سطح شهر جمع آورى مى شود كه همين مسأله هزينه سنگينى را بر شهر تحميل مى كند.» و با اشاره لايحه جديد شهردارى مبنى بر اخذ بهاى خدمات مديريت پسماند كه مفاد آن در نشست شورا نيز به تصويب رسيده ادامه مى دهد: «شهردارى تهران اگر بر اساس لايحه مذكور سياست هاى بازدارنده را اجرا مى كند بايد سياست هاى تشويقى را نيز براى جلب مشاركت بيشتر شهروندان در نظر بگيرد. »
* مشكل كجاست؟
بر اساس لايحه « مجوز وصول بهاى خدمات مديريت پسماند عادى شهرى» مقرر شده است كه بهاى خدمات از واحدهاى صنفى پرزباله از قبيل ميوه و سبزى فروشى ها، گل فروشى ها و رستوران ها علاوه بر بهاى خدمات واحدهاى صنفى عادى، ۵۰ درصد عوارض كسب و پيشه از ميزان صد درصد عوارض كسب و پيشه بابت توليد زباله باشد.بر اساس اين لايحه تشخيص بهاى خدمات ساير مشاغل و اماكن پرزباله (خارج از ليست ابلاغى وزارت كشور) و تعيين تعرفه مربوطه بر اساس انطباق با يكى از طبقات چهار گانه ذكر شده در لايحه مذكور بر عهده كميته اى مركب از دو نفر از نمايندگان شهردارى و يك نماينده از شوراى شهر تهران خواهد بود.در قالب اين لايحه قرار است كه تفكيك كنندگان زباله در مبدأ نيز تشويق شوند.
با اين حال به نظر مى رسد هنوز هم در بخش مديريتى كار آن گونه كه بايد و شايد همه محور ها را در نظر نگرفتيم. اين درست كه با اعمال سياست هاى تنبيهى و تشويقى مى توان نسبت به بهتر شدن روند جمع آورى زباله در شهر و تفكيك آن در مبدأ كمك كرد، اما وقتى به اين سياست ها نگاه مى كنيم همه برنامه هايى است كه در ارتباط با تعامل مديريت و مردم معنا پيدا مى كند. دكتر «سعيد جوادى» شهرساز و كارشناس مسائل شهرى در اين باره مى گويد: «سمت و سوى اين برنامه ها همه به گونه اى است كه ما پيشاپيش بايد بر نقش مردم بر تفكيك زباله تأكيد كنيم. به عبارتى فرض اصلى اين است كه مشكل اصلى به خود مردم باز مى گردد. اينجاست كه با تدوين لايحه اى كه تنبيه و تشويق را در كنار هم نهاده مى خواهيم به حل مشكل كمك كنيم. من با اين كه با اقداماتى مناسب فرهنگ زندگى شهر نشينى را تقويت كنيم اصلاً مشكلى ندارم. منتها يك نكته در اينجا به ذهنم مى رسد كه فكر مى كنم متوليان امور شهرى اصلاً بدان توجه نكرده اند. آنها بر مسئوليت مردم در اين زمينه تأكيد كرده اند اما چيزى از نقش خود نگفته اند.» وى ادامه مى دهد:« به عنوان مثال ما شاهديم كه سطل هاى زباله اى كه شهردارى ها در كوچه و خيابان تعبيه كرده است، هر چند وقت يكبار خود به منبعى براى توليد و انتشار بوى بد تبديل مى شوند. حتى اگر اين سطل ها خالى از زباله هم باشند باز طبيعى است كه بعد از مدتى به علت وجود انواع آلودگى ها بوى نا مطبوع توليد كنند. بنابر اين وظيفه شهردارى است كه نسبت به حل اين گونه مشكلات اقدام كند. بنابراين همان گونه كه مى بينيم بحث رعايت امور شهرى يك بحث دو سويه است كه هر دو در كنار هم مى توانند معنا پيدا كنند.