سياوش تليانى

اوتيسم اختلالى كه با «وهم گرايى» توأم است، طيفى از بيماران ذهنى را از عقب مانده تا نابغه در بر مى گيرد. بيمار ممكن است تا پايان عمر لال بماند، يا دائماً جملاتى راتكرار كند. خانواده هايى كه اين بيماران را دارند بايد منتظر مشاهده بسيارى حركات وسواس آميز يا ناتوانى از درك سرما و گرما و ... از جانب آنان باشند.

اوتيسم يا «وهم گرايى» نوعى اختلال ذهنى است كه توانايى فرد براى ايجاد انگيزه در برقرارى ارتباط با ديگران را تحت تأثير قرار مى دهد و مى تواند به عقب ماندگى ذهنى، رفتارهاى تكرارى و يا مشكلات گفتارى مانند لال شدن كامل بينجامد.
افرادى كه مبتلا به اوتيسم هستند، بيشتر تمايل دارند بى تفاوت و گوشه گير باشند. آنها در برقرارى ارتباط عاطفى با ديگران ناتوان اند و برخى از آنها حتى از درك افكار، احساسات و نيازهاى ديگران نيز عاجزند. زبان و هوش اين افراد اغلب تكامل نيافته است و همين امر روابط اجتماعى و برقرارى ارتباط را براى آنها با مشكل مواجه مى سازد. برخى افراد مبتلا به اوتيسم از رفتارهاى تكرارى مانند «ضربه زدن با انگشت» يا دنبال كردن سفت و سخت الگوهاى معمولى در زندگى روزمره شان رنج مى برند و به صدا، بو يا لمس شدن حساسيت دارند. درباره كودكان مبتلا به اوتيسم بايد گفت آنها از الگوهاى استاندارد در رشد كودك پيروى نمى كنند. حتى دربرخى، مشكلاتى كه آنها در بزرگسالى به آن دچار خواهند شد را مى توان از بدو تولد پيش بينى كرد. اگرچه ممكن است برخى كودكان در سنين اوليه با مشكلى مواجه نشوند، اما بين دوره ۱۸ تا ۳۶ ماهگى، رشد آنان متوقف مى شود، ديگر روابط اجتماعى را نمى پذيرند، رفتارهاى عجيب پيدا مى كنند و حتى زبان و استعدادهاى اجتماعى را كه تاكنون كسب كرده اند، از دست مى دهند. اوتيسم بيمارى فراگيرى است كه در هر كشور و منطقه اى از جهان، در هر خانواده يا قبيله اى با پيش زمينه هاى اقتصادى و مذهبى مختلف مى توان اثرى از آن را يافت. اين بيمارى در كودكى شكل مى گيرد و يك نفر از هر ۱۰۰۰ نفر ممكن است به آن مبتلا شود كه البته پسرها چهار تا پنج برابر بيشتر از دخترها در معرض ابتلاى به آن هستند. اما علايم شديد بيشترى به علاوه كاهش شديد ضريب هوشى در دخترها ديده خواهد شد.
* علايم بيمارى
كمبودهاى اجتماعى : بسيارى از كودكان مبتلا به اوتيسم، در برقرارى ارتباط روزمره مشكلات جدى دارند. حتى براى نوزادان، كه در بدو تولد تمايل به لمس كردن محيط و افراد پيرامون خود دارند نيز اين مسأله به گونه اى ديگر بروز پيدا مى كند و آنها از برقرارى ارتباط چشمى خوددارى مى كنند. نوزادان مبتلا به اوتيسم شايد حتى به رفت و آمد والدين شان نيز هيچ واكنشى مانند گريه يا شادى نداشته باشند. آنها عموماً در فهم نشانه هاى غيرزبانى نيز با مشكل مواجه مى شوند. يعنى وقتى به آنها بگوييم «بخواب!» آن را به عنوان يك درخواست دوستانه به معناى «وقت خواب است» تعبير نمى كنند، بلكه برداشت آنها يك دستور تهديدآميز است.
فرد مبتلا به اوتيسم ممكن است حتى از درك ديدگاه ها و نظرات ديگران نيز ناتوان باشد و نتواند واكنش ديگران به رفتارهايش را درك يا پيش بينى كند. آنها همچنين شايد رفتارهاى پرخاشگرانه يا غيرقابل كنترل از خود نشان دهند؛ بويژه زمانى كه در يك محيط خسته كننده قرار بگيرند كه در اين صورت شايد به شكستن اشيا، كشيدن موى سر يا صدمه زدن به خود و ديگران رو بياورند.
كمبودهاى زبانى : تحقيقات نشان داده اند در حالى كه برخى نوزادان در شش ماهه اول «قان و قون» مى كنند، اما نيمى از كودكان مبتلا به اوتيسم شايد در طول زندگى شان لال بمانند. در اين ميان، كودكانى هم كه به اين سرنوشت دچار نمى شوند، قادر نخواهند بود توانايى هاى زبانى شان را حداكثر تا ۸ سالگى به دست آورند. اين درحالى است كه كودكان معمولى از سن دوسالگى شروع به كنار هم گذاشتن جملات و تبعيت از راهنمايى هاى ساده مى كنند. آن دسته از كودكان مبتلا به اوتيسم كه قادر به صحبت كردن هستند نيز شايد تنها بتوانند برخى جملات را دائم تكرار و فقط از كلمات ساده استفاده كنند. وگرنه آنها از مرتب كردن چند كلمه و ساخت يك جمله معنادار عاجزند.
بعضى از اين كودكان تنها مى توانند آنچه شنيده اند را تكرار كنند كه به اين وضعيت در علم پزشكى (Echolalia) مى گويند. اگرچه در كودكان معمولى نيز همين علت مشابه ديده مى شود، اما اين مرحله براى آنها حداكثر تا سن سه سالگى پايان مى يابد. افراد مبتلا به اوتيسم حتى در بيان ضماير نيز با مشكل مواجه مى شوند و برداشت آنها از ضماير، يك معناى واحد است. آنها در استفاده از كلماتى مانند «من»، «شما» يا «براى من» دچار سردرگمى مى شوند. براى مثال، اگر پدر يك كودك مبتلا به اوتيسم از او بپرسد «پيراهنم چه رنگى است؟» پاسخ كودك ممكن است رنگ پيراهن خودش باشد. درك مفاهيم «زبان اشاره» يك كودك مبتلا به اوتيسم شايد غيرممكن باشد. چرا كه اشارات و لحن صداى كودك معمولاً بندرت با آنچه او مى گويند يا احساس مى كند، همخوانى دارد.
وسواس هاى مرتبط با اوتيسم : كودكى كه از اوتيسم رنج مى برد، ممكن است ساعت ها با موى خود بازى كند، پايش را تاب دهد يا بانداژهايى را بر روى بازويش ببندد. بسيارى بر روى انگشت هاى شصت شان راه مى روند يا برخى حتى ناگهان جاى خود را عوض مى كنند. متخصصان به اين رفتارها «خودانگيزگى» مى گويند. درباره بسيارى از افراد مبتلا به اوتيسم حتماً لازم است تا محيط اطرافشان آن طور كه مى پسندند، باشد. حتى عده اى از آنها شديداً درگير برخى عادت هاى روزمره شان هستند؛ يعنى اگر ليوان آنها جايى باشد كه خودشان نگذاشته اند يا بالشت شان در قسمت ديگرى از كاناپه باشد، ممكن است عصبانى شوند.
دانشمندان در حال بررسى نظريه هاى مختلفى هستند: شايد اين رفتارها مرتبط با عملكرد مناسب حس هاى مختلف آنان باشد. كودكى كه مزه همه چيز را مى چشد؛ شايد به دنبال يك حس بويايى خاصى است تا دنياى پيرامونش را كشف كند. شايد هم او قصد برانگيختن حسى را دارد كه كارآيى مناسبى ندارد. نظريه ديگر اين است كه اين رفتارها شايد بتواند سردرگمى حسى فرد مبتلا به اوتيسم را از ميان ببرد.
همين رفتارهاى اجبارى مى تواند توانايى كودك براى بازى كردن را محدود كند. در حالى كه بيشتر كودكان معمولى از سن ۲ سالگى به همه اشيا با ديد خلاقانه نگاه مى كنند، اما در مورد كودكان مبتلا به اوتيسم به ندرت چنين است. اگر اسباب بازى به دست آنها بدهيم، اگرچه شايد براى ساعت ها آن را در دست بگيرند، اما مانند يك كودك معمولى نمى توانند از آن بازى بگيرند.
مباحث مربوط به ادارك حسى: ذهن يك كودك مبتلا به اوتيسم از ايجاد تعادل ميان حس هاى مختلف عاجز است. يعنى كودك قادر نيست از حواس پنج گانه اش براى درك بهتر دنياى پيرامون خود بهره بگيرد و اين موجب مى شود كه حتى كودك نتواند احساس سرما يا كرختى را در خود درك كند. در برخى ديگر اين احساس ها به گونه اى ديگر است يعنى برخى صداها، تصاوير و يا مزه ممكن است آنها را به شكل آزاردهنده اى تحريك كند.
توانايى هاى ويژه : تقريباً از هر ۱۰۰ كودك مبتلا به اوتيسم، دو نفر از توانايى هاى ويژه دانشمندان و نوابغ سود مى برند. بعضى از اين كودكان قادرند تصاوير سخت سه بعدى را ترسيم كنند. برخى از آنها مى توانند جورچين هاى بسيار دشوار را مرتب كنند. تعدادى ديگر خواندن را از سنين بسيار كم شروع مى كنند؛ حتى پيش از آن كه حرف زدن را شروع كنند. حتى برخى از آنها اين توانايى را دارند تا هر اسمى كه در دفترچه تلفن هست را نام ببرند، ابزارهاى موسيقى اى را كه هرگز چيزى درباره آن نياموخته اند، بنوازند يا حتى شعرى را بعد از تنها يك بار شنيدن، بخوانند.
تشخيص اوتيسم : والدين ممكن است متوجه شوند كه كودكشان از بدو تولد «متفاوت» است، نسبت به اسباب بازى يا مردم بى اعتنا است و شايد براى مدت طولانى به يك شىء خاص خيره مى شود. حتى علايم بيمارى اوتيسم ممكن است در كودكانى كه پيش از اين طبيعى بوده اند نيز ديده شود. يعنى يك كودك سالم و حساس، ناگهان پرخاشگر مى شود.
شايد سال ها بگذرد تا والدين به دنبال تشخيص علت اين تغييرات بروند. در اين مدت، آنها همه چيز را «روبه راه» تصور مى كنند كه اين امر در اصل رسيدن به درمان مناسب را به تأخير مى اندازد. بايد گفت هيچ آزمايش پزشكى براى تشخيص اوتيسم وجود ندارد. هر چند بيمارى هايى هستند كه علايمى مشابه اوتيسم مانند قدرت شنوايى كم، مشكلات زبانى، اختلالات ذهنى و مشكلات عصبى دارند، اما به محض آن كه اين علايم از بين بروند، والدين بايد كودك شان را به يك متخصص اوتيسم نشان دهند.
* دلايل بروز اوتيسم
باور عموم بر اين است كه اوتيسم به علت برخى نابهنجارى ها در ساختار مغز به وجود مى آيد كه ممكن است اين امر با تكامل طبيعى مغز تداخل پيدا كند. سلول ها ممكن است اشتباهاً در جاى ديگر مغز رشد پيدا كنند يا شايد حتى قسمت هايى از شبكه ارتباطى مغز كارايى خود را از دست بدهد. مطالعات متعدد از نوزادان دوقلو نشان مى دهد كه اوتيسم مى تواند ارثى باشد. احتمال آن كه دوقلوهاى همانند كه ساختار ژنتيكى مشابهى دارند، به اوتيسم دچار شوند، بسيار بيشتر از ساير دوقلوهاست. در اين بين، والدينى كه يك كودك مبتلا به اوتيسم دارند در معرض خطر كمترى براى داشتن يك كودك بيمار ديگر هستند.
موضوع هاى مربوط به باردارى ها : در طول زمان باردارى ، مغز جنين بزرگتر و پيچيده تر مى شود و هر عاملى كه رشد معمولى مغز را با مشكل مواجه سازد، مى تواند تأثير مادام العمر بر احساسات، رفتارهاى اجتماعى، زبان و روحيات كودك بگذارد. بنابراين، محققان در حال بررسى اين موضوع هستند كه آيا شرايط خاصى مانند باردارى يا ديگر فاكتورهاى محيطى مى تواند در رشد معمولى مغز تأثيرگذار باشد؟ لازم به ذكر است برخى بيمارى هاى ويروسى مانند سرخجه، به خصوص در ۳ ماهه اول باردارى، مى تواند به اوتيسم يا اختلالات ذهنى در جنين منجر شود.
* اختلالات ذهنى
اختلالات ذهنى شايع ترين مشكلات همراه با اوتيسم است. ۷۵ تا ۸۰ درصد از افراد مبتلا به اين بيمارى، تا حدودى از مشكلات ذهنى رنج مى برند. ۱۵ تا ۲۰ درصد آنان مشكلات ذهنى حاد دارند و ضريب هوشى شان زير ۳۵ درصد است. اما اوتيسم لزوماً با ناهنجارى هاى ذهنى همراه نيست. ضريب هوشى بيش از
۱۰ درصد افراد مبتلا به اوتيسم در حد متوسط يا بالاتر از متوسط است و عجيب آن كه ضريب هوشى برخى از آنها به ميزان استثنايى بالاست. هرچند در اين ميان نمى توان تعريف درستى از نمرات ضريب هوشى ارائه داد. چرا كه بسيارى از آزمايشات مربوط به ضريب هوشى، اصولاً متناسب با ويژگى هاى افراد مبتلا به اوتيسم طراحى نشده است.
*درمان بيمارى
برخى اقدامات پيشگيرانه مانند مداخله يا پيشگيرى به موقع، آموزش ويژه، حمايت خانوادگى و در برخى موارد تجويز دارو كمك مى كند تا تعداد بيشترى از افراد و كودكان مبتلا به اوتيسم زندگى طولانى ترى داشته باشند. در اين ميان، تجويز دارو كمك مى كند تا برخى علايم مخصوص اين بيمارى تسكين پيدا كند. كودكى كه آموزش و درمان مؤثرى براى او صورت مى گيرد، اميد به زندگى بيشترى پيدا مى كند. حتى آنهايى كه از لحاظ روانى و ذهنى دچار اختلالات شديدى مى شوند، مى توانند با برخى توانايى هاى منحصر به فرد مانند آشپزى، بر مشكل شان غلبه كنند. والدين بايد به اين نكته توجه داشته باشند كه اگر يك كودك مبتلا به اوتيسم هرچه زودتر اين كمك ها را دريافت كند، فرصت بيشترى براى يادگيرى خواهد داشت. از سوى ديگر، از آنجايى كه مغز كودك پيوسته در حال شكل گيرى است، دانشمندان معتقدند كه مداخله هاى به موقع فرصت بسيار مناسبى را براى تكامل كامل مغز به وجود مى آورد. بسيارى از متخصصان بر اين باورند كه كودكان مبتلا به اوتيسم در شرايط مخصوصى كه براساس توانايى و علايق آنها ساخته و طراحى شده باشد، قدرت يادگيرى بيشترى خواهند داشت. برنامه فعاليت هاى ويژه و همچنين استفاده از يك محيط كلاس درس مخصوص، به كودكان مبتلا به اوتيسم براى شناخت خود كمك مى كند.