كيوان سرافرازى
ايران وتركيه به اروپا گاز مى دهند؛ ۲ كشور در ۲ نقش متفاوت. گاز از ايران، ترانزيت گاز با تركيه، مقصد بومگارتن اتريش. وزير نفت جمهورى اسلامى ايران چندى پيش در رأس هيأتى به تركيه سفر كرد تا با همتاى خود حلمى گولر درباره يك طرح جديد به گفت وگو بپردازد. موضوع انتقال و صادرات گاز ايران از خاك تركيه به بازارهاى جهانى محور اصلى مذاكرات ۲ وزير بود؛ همچنين تبادل نظر درباره نحوه ترانزيت گاز تركمنستان از طريق ايران به تركيه هم مورد بحث قرار گرفت. سفر وزير نفت ايران به كشور اروپا- آسيايى تركيه از چند جهت قابل اهميت است؛ اين اهميت از آنجا بيشتر مى شود كه آن سوى تركيه يعنى در كشورهاى عضو اتحاديه اروپا تمام نگاه ها به توافقات حوزه انرژى اين ۲ كشور دوخته شده است.
بازار بزرگ اروپا با رشد اقتصادى مداوم خود تشنه گاز شده است.اين ادعا را آمارها تأييد مى كنند. اطلاعات ارائه شده از سوى مؤسسات بين المللى نشان مى دهد كه ميزان تقاضاى گاز اعضاى اتحاديه اروپا (EU) در سال ۲۰۰۵ حدود ۵۰۰ ميليارد متر مكعب بوده است. طبق برآوردهاى انجام شده تقاضاى اروپا تا سال ۲۰۱۵ به رقم سنگين و قابل توجه ۷۲۰ ميليارد متر مكعب مى رسد. برآورد اين حجم از تقاضا در يك بازه زمانى كوتاه مدت اصولاً كار ساده اى نيست؛ اما اين دشوارى آنجا ملموس تر مى شود كه نه تنها گاز در يك يا چند بازار واحد قيمت گذارى نمى شود بلكه اعمال سياست هاى منطقه اى كشورهاى طرف معامله و پررنگ بودن اثر جغرافيايى طرح هاى انتقال گاز بر طولانى شدن توافقات كشورها دامن مى زند. با تعريفى كه ازحجم تقاضاى گاز اروپا كرديم اعضاى اتحاديه براى تأمين نياز خود دست به كار شده اند.نخستين بار كشورهاى اروپاى غربى در سال ۲۰۰۲ ميلادى موضوع انتقال گاز كشورهاى آسياى ميانه و قفقاز خاورميانه و ايران را مطرح كردند؛ اتريش ميزبان تصميمات اروپايى ها بود كه در اين راستا كميسيون انرژى اتحاديه اروپا مسئول پيگيرى خريد گاز شد. واردات گاز از طريق خط لوله معروف به نوباكو. طرحى كه از ايران يا كشورهاى آسياى ميانه آغاز مى شود و پس از عبور از كشورهاى تركيه، بلغارستان، رومانى و مجارستان وارد خاك اتريش مى شود.
گرچه اعضاى اتحاديه خيلى پيش تر از توقف صادرات گاز روسيه به فكر متنوع سازى مبادى وارداتى برآمدند اما تنش هاى ايجاد شده در روابط روسيه و اتحاديه اروپا بر سر قيمت گاز صادراتى اين كشور اروپا را بيش از پيش مصمم به اجراى طرح هاى خود كرد.
بدين ترتيب اروپا تصميم خود را براى خريد گاز از ايران قطعى كرده است اما مجموعه دلايلى كه در موضوع كلان صادرات جهانى گاز بدان اشاره شد مانع از آغاز گفت وگوهاى رسمى طرف هاى خريد و فروش شده است با آنكه از نگاه كارشناسان ابعاد سياسى تصميمات اقتصادى اروپا در روابط با ايران و كشورهاى خاورميانه هم چندان در تأخير تصميم گيرى هاى نهايى بى تأثير نبوده است اما تأمين امنيت عرضه انرژى موضوعى نيست كه به راحتى بتوان از آن عبوركرد و اتحاديه اروپا هم به خوبى به اين موضوع واقف است.
بازيگرى تركيه
سفر وزير نفت ايران به تركيه هم با هدف پيگيرى صادرات گاز ايران از طريق اين كشور صورت گرفت تركيه نقش ترانزيت را در انتقال گاز ايران يا كشورهاى منطقه به اروپا بازى خواهد كرد. اما اين كشور درصدد است تا اين نقشه عملى نشود. تركيه اعلام كرده كه هرگز حاضر نيست نقش ترانزيت گاز را بپذيرد مگر آن كه در منافع حاصل از صادرات گاز كشورهاى منطقه شريك شود. طبق مطالعات انجام شده «تركيه» بهترين، نزديك ترين و مطمئن ترين مسيرى است كه مى تواند گاز صادراتى به اروپا را از خاك خود عبور دهد. اين كشور هم با توجه به نياز كشورهاى منطقه همچون ايران خواهان همكارى و سرمايه گذارى مشترك در طرح انتقال گاز ايران است و گفته كه گاز كشورهاى توليدكننده را در صورتى اجازه ترانزيت خواهد داد كه خود خريدارى كرده و بدون مشاركت كشورهاى توليدكننده به اروپا صادر كند. اما سفر وزير نفت ايران، تركيه را در تصميم خود متعادل كرد و تفاهم در صورت همكارى مشترك ۲ كشور به وجود آمد. گرچه اين تفاهم اوليه بدان معنى نيست كه تركيه در صادرات گاز ايران سهم ۵۰ درصدى خواهد داشت اما توافق هاى صورت گرفته بيانگر سپردن نقش جديدترى به تركيه فراتر از ترانزيت گاز خواهد بود كه طبعاً مى تواند درآمد بيشترى را هم در بر داشته باشد.اما اين كه چرا اين تركيه نرمش بيشترى در اعلام موضع خود نشان داد دلايل متعددى دارد.
نخست آن كه كشور طى قرارداد ۲۵ ساله?اى كه با ايران براى واردات گاز دارد موضع اين كشور را در همكارى هاى جديد با ايران با هدف تضمين بلند مدت قرارداد فعلى خنثى تر كرد.اين كشور در قراردادى كه در سال ۱۹۹۶ به امضا رسيده سالانه ۹ ميليون متر مكعب گاز از ايران وارد مى كند. هر چند اكنون اين رقم به دليل محدوديت توليد در ايران به ۶ ميليون متر مكعب مى رسد اما تا ۹ ميليارد متر مكعب قابل افزايش است.
همچنين تركيه اخيراً خواهان افزايش رقم واردات گاز خود از ايران تا ۱۰ ميليون مترمكعب شده كه ايران هم درخواست اين كشور را پذيرفته است.
از سوى ديگر تقاضاى گاز اين كشور تركيه را از تب و تاب موضع گيرى هاى يك طرفه انداخته است. بد نيست اكنون نگاهى كوتاه به تقاضاى گاز اين كشور بيندازيم. كشورى كه بشدت خواهان پيوستن به اتحاديه اروپاست و با اشكالات و موانعى كه برخى اعضا بر سر ورود اين كشور ايجاد مى كنند، تركيه بيش از پيش خواهان رقابت، توسعه و رشد اقتصادى است تا ثابت كند كه ظرفيت ورود به جمع بزرگان را دارد. طبق مطالعات مؤسسات بين المللى پيش بينى مى شود تقاضاى گاز تركيه در سال ۲۰۱۰ به بيش از ۵۱ ميليون متر مكعب افزايش يابد.
10 ميليون متر مكعب از اين ميزان از سوى ايران و ۶/۶ ميليون متر مكعب از گاز مصرفى تركيه را آذربايجان تأمين خواهد كرد.البته اين رقم تقاضاى گاز از اين ۲ كشور در صورتى است كه واردات تركيه از تركمنستان صفر باشد؛ چرا كه با وجود افزايش واردات از روسيه و احتساب گاز تركمنستان ميزان خريد گاز از سمت ايران و آذربايجان احتمالاً كاهش خواهد يافت.
اما دليلى بسيار مهمتر از ۲ موضوع قبل وجود دارد كه گفته مى شود تركيه بيش از هر مؤلفه ديگرى تحت تأثير اين جريان قرار گرفته است. اين جريان چيزى جز بازيگرى فعال روسيه نيست. روس ها با مخالفت هاى اوليه اى كه ترك ها درباره ترانزيت گاز روسيه به برخى كشورهاى اروپاى غربى انجام دادند درصدد دور زدن اين مانع بزرگ هستند.
تركيه پيش بينى كرده در صورتى كه روسيه از مسيرى به غير از اين كشور گاز خود را عبور دهد، هيچ دليل قانع كننده اى وجود ندارد كه با ايران همراه نشود؛ چرا كه منابع گزينه بزرگ و بعدى خود يعنى ايران را هم از دست خواهد داد.اين معادله مجهول ديگرى هم پيدا كرده است.مصطفى شريف النبى، عضو هيأت علمى مؤسسه مطالعات بين المللى انرژى در اين باره مى گويد: تركيه اخيراً درصدد است تا ذخاير گاز تركمنستان را به سمت اروپا ارسال كند؛ اما اين طرح تنها با مشاركت ايران است كه عملى مى شود؛ يعنى گاز از طريق گرجستان پس از عبور از خاك ايران وارد تركيه خواهد شد.
به گفته او، وزيرى هامانه در سفر اخير خود به تركيه، توافق خود را براى ترانزيت گاز آسياى ميانه اعلام كرده است. طرحى كه به اعتقاد وى منافعى را براى ايران در بر نخواهد داشت.
شريف النبى معتقد است كه منافع تجارى ايران در ترانزيت گاز تركمن ها نيست و كشورمان بايد همچون تركيه در طرح انتقال گاز اين كشور مشاركت كند. حتى تا آنجا كه با اعلام تقاضاى خريد خود، صادرات گاز تركمنستان را برعهده گيرد.
به هر حال توافق هاى دوجانبه اى كه درباره طرح هاى تعريف شده ميان ايران و تركيه صورت گرفته، راه را براى صادرات گاز ايران به مقصد بازار تشنه اروپا مهيا كرده است.
ترك ها در قبال عبور گاز ايران علاوه بر مشاركت در طرح انتقال و صادرات گاز خواهان جذب چند طرح گازى ايران هم شده اند.
شريف النبى در اين باره مى گويد: تركيه به دليل طرح هاى جديدى كه روسيه درباره انتقال گاز خود انتخاب كرد، عملاً اين كشور را پشت سر گذاشت. لذا اين كشور چاره اى جز همكارى با ايران نداشت.
اين كارشناس بين المللى مسائل انرژى عنوان مى كند كه توافقات مى توانست حتى بدون اجازه مشاركت شركت هاى نه چندان معروف تركيه در پارس جنوبى باشد.
روسيه اين بار بدون تركيه
همكارى ترك ها و روس ها در حوزه انرژى به سال هاى پيش بازمى گردد. خط لوله معروف Blue Stream با ظرفيت انتقال ۸ ميليارد مترمكعب گاز كه گاز روسيه را پس از عبور از كف درياى سياه از طريق تركيه به اروپا مى رساند، اكنون تنها طرح مشترك انرژى ميان اين ۲ كشور است. روسيه قصد دارد با هدف تندتر كنار زدن رقباى گازى خود همچون ايران، آذربايجان و تركمنستان، هرچه سريع تر خط جديدى را با ظرفيت مشابه ۸ ميليارد مترمكعب در مسير خط لوله فعلى بسازد. اين طرح اين بار با طمع ورزى ترك ها مواجه شد.
طرح جديد با نام South Stream، اين بار با خلاقيت روسيه از كف درياى سياه عبور خواهد كرد، اما اين خط لوله بدون مشاركت تركيه در مرز بلغارستان سر از آب بيرون خواهد آورد. تركيه اكنون بيش از هر زمان ديگرى غافلگير شده است.
كسى در نوباكو سرمايه گذار نيست
شريف النبى، كارشناس مسائل انرژى درباره خط لوله نوباكو و امكان اجرايى شدن آن در سال هاى آينده هم توضيح مى دهد. به گفته وى، اين طرح اكنون به دليل مشخص نبودن طرف خريد گاز دچار تأخير در فاينانس شده است، چرا كه سرمايه گذارى شركت هاى عضو كنسرسيوم نوباكو را در هاله اى از ابهام گذاشته است.
گرچه اين طرح رقيب جدى روسيه و موضوعى متناسب با سياست اروپا در كاهش وابستگى به اين كشور است، اما كارشناسان عنوان مى كنند كه نوباكو بدون ايران مرده است و گاز آذربايجان و تركمنستان هرگز نمى تواند جايگزين ايران در اين طرح بزرگ باشد.
شركت هاى گاز تركيه (بوتاش)، بلغارستان، رومانى، مجارستان و OMV اتريش، اعضاى كنسرسيوم خط لوله نوباكو را تشكيل مى دهند. كنسرسيومى كه OMV رهبرى آن را برعهده دارد.شريف النبى مى گويد كه مجموعه دلايل ساختارى موجود مانع از سرمايه گذارى به موقع براى اجراى اين طرح شده است.به اعتقاد عضو هيأت علمى مؤسسات مطالعات بين المللى انرژى ايران در قبال صادرات گاز به اروپا بايد موضع جديدترى اتخاذ كند، به اين صورت كه بتواند با اقناع طرف هاى خريد توافق آنها را براى ورود خود به جمع اعضاى كنسرسيوم به دست آورد.«ايران تنها در صورت عضو شدن در كنسرسيوم خط لوله مى تواند تمام منافع حاصل از صادرات گاز خود را به دست آورد، چرا كه صرف فروش گاز در مرز تركيه - بلغارستان دربردارنده تمام منافع تجارى ايران نيست.»
طبق پيش بينى هاى انجام شده از سوى اروپايى ها در طرح خط لوله نوباكو، اين طرح در ۲ مرحله انجام خواهد شد. در فاز اول ساليانه ۱۵ ميليارد مترمكعب گاز به اروپا وارد مى شود و در فاز دوم به ۲ برابر يعنى ۳۰ ميليارد مترمكعب افزايش مى يابد. طبق برآوردها خط ۳۳۰۰ كيلومترى نوباكو ۶/۲ ميليارد دلار هزينه خواهد داشت، اما به گفته دست اندركاران اين طرح، افزايش قيمت فولاد امكان اين كه رقم هزينه ها را به ۲ برابر هم افزايش دهد، بعيد نيست. در صورت اعمال چنين روندى، فاينانس طرح با مشكلات جديدترى هم روبه رو خواهد شد.
خط لوله نوباكو در صورت برطرف شدن مسائل مالى، اواخر سال ۲۰۰۹ تا اوايل ۲۰۱۰ ميلادى ساخته خواهد شد.
تفاهمنامه اخير رهبر كنسرسيوم نوباكو براى انتقال و فروش گاز ايران كه با احتساب حجم سالانه خريد گاز ۱۸ ميليارد دلار ارزش گذارى گرفته است، نقطه آغازين همكارى ايران و اروپا بود، راهى كه در صورت تنظيم اسناد توافق نامه، نخستين و مهمترين مشاركت دوجانبه ايران واروپا در حوزه انرژى است.
توماس هومر، سخنگوى شركت OMV اتريش اخيراً اعلام كرده است كه اتحاديه اروپا خط لوله نوباكو را تا سال ۲۰۱۳ به بهره بردارى كامل خواهد رساند. با مجموعه تحولاتى كه در رايزنى هاى كشورهاى توليدكننده و واردكننده گاز صورت گرفته است، چشم انداز اجراى طرح نوباكو با مؤلفه هاى غيرشفافى روبه رو است كه بايد ديد ايران با وجود دارا بودن ذخاير انبوه گاز در پارس جنوبى چگونه خواهد توانست برگ برنده بازار را به سمت خود رقم زند.بومگارتن هاب گازى اروپا در انتظار گاز ايران است.
