مهرى حقانى

هر دانش آموز ايرانى فقط ۱۶ سانتيمتر فضاى ورزشى براى ورزش و تحرك در اختيار دارد. دامنه اين فضا بسيار محدودتر و تنگ تر از تقلا و تحرك لازم براى يك كودك يا نوجوان در اوج سال هاى رشد و شكوفايى است، چارچوبى كه حداقل بايد تا يك متر مربع استاندارد فضاى ورزشى مورد نياز جا باز كند. اما مسأله ورزش دانش آموزى تنها در كمبود استانداردهاى لازم خلاصه نمى شود. مفهومى به نام «زنگ ورزش» در مدرسه ها، از ديرباز با تصويرى از يك زنگ اضافه در خوش بينانه ترين حالت، جست و خيزى در حياط مدرسه و عموماً انجام تكاليف باقى مانده، زنگ فراغت و درد و دل به ويژه در كلاس هاى دخترانه بوده است و گاهى مجالى براى توفيق تعطيلى كلاس.
اين همه در حالى است كه سنگ بناى ورزش، سلامتى، تحرك و شادابى از همين سال هاى پايه آموزشى تا بالا ادامه مى يابد. شايد از همين روست كه ورزشى چون شنا در اكثر دبستان هاى پيشرفته اجبارى است. در حقيقت مدارس، زيربناى اصلى تحرك و شادابى جامعه تا ليست مدال هاى المپيك و قهرمانى هستند.

اهميت ورزش و يا تربيت بدنى در مدارس به دو مسأله برمى گردد. نخست در بطن يك نظام آموزشى هر دانش آموز نيازمند بارورى و تقويت قواى بدنى تا خلاقه خود است. در حقيقت تحرك ضامن سلامتى وآموختن بهتر است از سوى ديگر ورزش دانش آموزى، زيربناى استانداردهاى كيفى نسلى است كه در آستانه ورود به جامعه است. چنين نگاه فراگيرى هر چه بيشتر از ضرورت همان زنگ دو ساعته ورزش در مدارس خبر مى دهد. همين دو ساعت را مى توان به بطالت گذراند و يا مى تواند حداكثر استفاده و كارايى را داشته باشد. در حقيقت مدرسه يك تكليف نيست، مدرسه كانونى براى پرورش قواى جسمى و روحى نسل آينده است.
هر دانش آموز ۱۶ سانتيمتر
اما سوى ديگر قضيه، بعد سخت افزارى ورزش مدارس است. اختصاص بودجه و امكانات و برنامه ريزى ورزش مدارس يكى از نكات اساسى بهبود و گسترش تربيت بدنى مدارس است. با اين حال كل اعتبار ورزش مدارس در ۳ سال گذشته ۱۸ ميليارد تومان بوده است كه به گفته معاون پرورش و تربيت بدنى وزارت آموزش و پرورش در سال كنونى ۵ درصد كاهش داشته است. سيدباقر پيشنمازى به ميانگين سرانه ورزش براى هر دانش آموز اشاره مى كند كه «عبارت از ۵۰۰تومان در يك سال است كه البته اين ميزان از سوى استاندار هر استان تعيين مى شود و ممكن است در برخى از استان ها به هزار تومان و البته در برخى استان ها به ۴۶۰تومان برسد.» در اين ميان وجود فدراسيونى به نام فدراسيون دانش آموزى به ابعاد ورزش قهرمانى دانش آموزى اشاره دارد. از كاركردهاى اين فدراسيون مى توان به تعيين رشته هاى بيشترى در مسابقات دانش آموزى، كيفيت مسابقات و استقرار دانش آموزان در استان هاى محل اجراى مسابقات و كميت و كيفيت ورزش قهرمانى مدارس در كل اشاره كرد.
پيشنمازى به اين نكته مى رسد كه فدراسيون به مجموعه اى اطلاق مى شود كه داراى اساسنامه مشخص باشد، اما متأسفانه از آنجايى كه فدراسيون ورزش دانش آموزى از قبل نيز فاقد چنين اساسنامه اى بوده، اعتبار لازم به اين فدراسيون هنوز اختصاص نيافته. اين در حالى است كه اين فدراسيون براى برگزارى مسابقات قهرمانى ورزش دانش آموزى به ۵ميليارد تومان اعتبار مستقل نيازمند است. در حالى كه اين نياز هم اكنون از كل اعتبار مدارس تأمين مى شود.»
اهميت مربى ورزش
هم اكنون ۱۴۰ هزار مدرسه در سطح كشور داريم و هر مدرسه نيازمند يك نيروى تمام وقت در بخش تربيت بدنى است اما در حال حاضر ۳۶ هزار مربى و معاون پرورشى در مدارس مشغول به كارند كه براين اساس به ۹۰ هزار مربى ديگر نياز است. در حقيقت كمبود مربى به عنوان يكى از چالش هاى اصلى در تحقق افزايش ساعات درس تربيت بدنى عنوان مى شود. به نظر مى رسد فقر حركتى دانش آموزان و محدود بودن فضا امرى است كه در آموزش و پرورش به آن اذعان مى شود. از همين روست كه معاون تربيت بدنى اين وزارتخانه تأكيد مى كند كه نياز شديد دانش آموزان به جنب و جوش و فعاليت بدنى دليلى بر جذب نيروهاى متخصص تربيت بدنى است. اين در حالى است كه ۲۶ هزار فارغ التحصيل دوره هاى كاردانى و كارشناسى تربيت بدنى در سطح كشور وجود دارند اما مجوز جذب آنان به عنوان معلم ورزش در مدارس داده نشده است. در حالى كه در برنامه چهارم توسعه ساخت دو هزار سالن ورزشى روباز و سرپوشيده در مدارس كشور پيش بينى شده است، مدارس كشور با محدوديت شديد فضاى ورزشى درگير هستند. اين در حالى است كه در صورت عدم اختصاص اعتبارات لازم براى ارتقاى سرانه فضاهاى ورزشى سرپوشيده و سرباز مدارس، اين طرح ناكام مى ماند.
حسين جعفرى كارشناس مسئول توسعه و تجهيز فضاهاى ورزشى با اشاره به سرانه ۱۶ سانتيمترى فضاهاى ورزشى دانش آموزان مى گويد: «۱۱ سانتيمتر از اين فضاها، روباز و باقى آن فضاى سرپوشيده است كه در كل تا پايان برنامه توسعه چهارم بايد به يك متر مربع برسد. در مدارس ابتدايى ۱۰ كلاسه به بالا و مدارس راهنمايى و متوسطه شش كلاسه بايد فضاهاى سرپوشيده ورزشى وجود داشته باشد. همچنين مدارسى كه داراى مساحت ۱۸ در ۴۰ متر مربع باشند، بايد چمن مصنوعى ورزشى كشت شود.»
هم اكنون ۱۲۰۰ سالن سرپوشيده ورزشى دانش آموزى وجود دارد كه با توجه به جمعيت دانش آموزان، كافى نيست. از سويى سرانه اى كه اشاره شد در استان هاى مختلف نيز متفاوت است، به عنوان نمونه مدارس كهگيلويه و بويراحمد داراى سرانه ۵ سانتيمتر مربع است كه ۱۱ سانتيمتر كمتر از متوسط كشورى است و يا در استان قزوين، ۲۴۰ هزار دانش آموز اين استان فقط به ۹ هزار متر فضاى سرپوشيده و ۱۴ هزار متر مربع فضاى باز دسترسى دارند كه اينجا نيز سرانه فضاى ورزشى براى هر يك از آنها فقط ۵ سانتيمتر است.
ورزش همگانى
دكتر محمد خيبرى عضو هيأت علمى دانشگاه تهران درباره زيرساخت هاى تربيت بدنى در ايران مى گويد: «هنوز آن گونه كه بايد و شايد فعاليت بدنى در مدارس ما رايج نيست و اين به علت ضعيف بودن زيرساخت هاى فعاليت بدنى در ايران است. در كشورى مانند مالزى، حتى در شهرهاى كوچك آن كنار هر مدرسه دخترانه زمين چمن وجود دارد و در مدارس پسرانه، سالن ورزش هم ايجاد شده است اما معيار مدرسه سازى در ايران فقط كلاس درس است. مدارس بيش از يك حياط كوچك ۱۰۰مترى ندارند و اين ضعف بزرگى است. از سويى وقتى ما مى گوييم «ورزش كنيد» ولى امكانات لازم در اختيار قرار نمى گيرد، مانند آن است كه سربازى را بدون فشنگ به ميدان جنگ بفرستيم. بچه ها عاشق فعاليت بدنى اند ولى هنگامى كه امكانات نيست، كجا و با چه وسيله اى ورزش كنند؟! شايد در همين راستا بوده است كه آموزش و پرورش بر آن شده تا تنها به اماكنى مجوز تأسيس مدرسه بدهد كه حداقل هاى ورزشى را دارا باشند.»
اين استاد دانشگاه با اشاره به تحليل محتواى كتاب هاى درسى ابتدايى از بعد تربيت بدنى كه در سال ۸۴ انجام شده مى گويد: «براساس نتايج مطالعات انجام شده، مشخص شد كه نگاه به تربيت بدنى در كتاب فارسى پايه هاى اول تا سوم هدفمند، جهت دار و مشخص نيست و تنها عكس هاى پراكنده از ورزش در كتاب ها ديده مى شود. تصاوير موجود در كتاب هاى درسى، بيشتر رشته هايى چون وزنه بردارى، تنيس روى ميز و... است كه چندان با روحيه كودكان سازگار نيست. تصاوير پسر بچه ها نسبت به دختران در كتاب هاى دبستانى غالب است، در صورتى كه نيمى از جامعه كودكان دبستانى را دختران تشكيل مى دهند.»
وى در ادامه به تحقيق مشابهى كه ۱۰ سال پيش انجام شده اشاره مى كند كه در آن زمان نشان مى داد معيار توجه به ورزش تنها ۵درصد است. تحقيق كنونى هر چند توجه بيشترى به ورزش را نشان مى دهد ولى تصاوير ورزشى در كتاب فارسى دبستان پراكنده است. اين در حالى است كه نقش تصوير در آموزش كودكان بسيار مهم است. هنگامى كه عكس روى جلد مجلات ورزشى، تنها به تصاوير قهرمانى خلاصه مى شود از ورزش همگانى غافل مى مانيم. اين در حالى است كه مخاطب ورزش قهرمانى تنها ۳ درصد از جامعه را تشكيل مى دهند و نبايد آن را با ورزش همگانى كه اكثريت جامعه را دربرمى گيرد، يكسان دانست. نشان دادن تصاوير ورزشكاران حرفه اى در كتاب هاى درسى، كودكان را گمراه مى كند. كودك بايد بياموزد كه مى تواند در حياط كوچك مدرسه با شادى بازى كند. در كتاب ها بايد دويدن، پريدن و جهيدن نيز همگام با بعد حرفه اى ورزش نمايش داده شود و در نهايت ورزش قهرمانى، ميوه درخت تنومند ورزش همگانى است.»
در حقيقت مقوله ورزش همگانى و ورزش قهرمانى دوسويه يك جريان هستند و كامل كننده يكديگرند. به همين سبب است كه بيشترين مدال هاى قهرمانى از آن كشورهايى مى شود كه فرهنگ ورزش و تحرك در آنها همگانى تر شده است. شايد به موازات همين نگاه است كه ورزش هاى گروهى و تيمى نيز اقبال بيشترى در اين كشورها دارند. اين در حالى است كه نگاه پراكنده به ورزش و عدم جامعيت آن در كشور ما، تنها موجب رشد ورزش هاى انفرادى شده است. از پيشنهادات ديگرى كه در حوزه ورزش مدارس مطرح شده است افزايش ساعات ورزش مدارس است كه البته مشروط به پيچيدگى هاى تنظيم ساعات دروس است. با اين حال به نظر مى رسد اگر همان ۲ ساعت موجود ورزش به خوبى برنامه ريزى و هدفمند شود مى توان اهداف ورزشى مدارس را نه در كميت كه در كيفيت آن توسعه داد. تجهيز و افزايش امكانات ورزشى، ايمن سازى، خط كشى زمين، رنگ آميزى و افزودن تجهيزات و وسايل ورزشى و ارتقاى پايگاه و اهميت مربيان ورزشى از اين موارد است.
از سويى ورزش مدارس به تصحيح تفكر ورزشى در مدارس نيز نيازمند است. چنانچه اهميت ندادن به ورزش و تبديل آن به ساعت هايى براى درس يا تكاليف عقب مانده حكايت از آن دارد. ورزش صبحگاهى و اهميت آن يكى از اولويت هاى ديگر برنامه هاى مدارس مى تواند باشد كه خود پيش نياز ورزش هفتگى است. اهميت بهبود و ارتقاى ورزش مدارس هنگامى بيشتر مشخص مى شود كه بدانيم زير مجموعه چنين مسأله اى ۱۸ميليون دانش آموز از سنين ۷ تا ۱۸ سال هستند. فقر حركتى، اضافه وزن، ضعف و كم بنيه گى، كوتاهى قد و حتى نارسايى يادگيرى همگى از كم تحركى و عدم توجه به ورزش ناشى مى شود. با وجود روش هاى نادرست غذايى، بازى هاى ساكن، نشستنى و كامپيوترى، زندگى آپارتمانى، والدين شاغل و... در اولويت قرار دادن و بازنگرى به ورزش مدارس از ضرورت هاى حتمى حوزه آموزش و پرورش با همكارى ديگر نهادها و سازمان هاى مربوط است و البته در اين ميان نقش سخت افزارى بودجه و اعتبارات لازم انكار نشدنى است.