سليمان دعويسرا

خاورميانه فقط ميدان نزاع هاى بزرگ نيست، عرصه معامله ها و زد وبندهاى بزرگ نيز هست.
تمثيل ها و حكايت هاى كهن هنوز در خاورميانه اعتبار خود را حفظ كرده اند، حاكمان امروزعرب درست است كه روحيه جنگاورى اجداد و بزرگان ديروز خويش را ندارند. اما عشق وشيفتگى شان به جنگ افزار را كنار نگذاشته اند. به اين صورت، منطقه ما را حكومت هايى احاطه كرده اند با خلقياتى مستثنى از همه دولت ها و رژيم هاى سياسى دنيا.درست در زمانه اى كه آن سوى دنيا دولت هاى مدرن تلاشى بى وقفه براى كنترل وكاهش سلاح شروع كرده اند اينجا در منطقه ثروتمند شيخ نشين ها، خريد سلاح ودست يافتن به آخرين مدل جنگ افزارها منتهاى آمال دولتمردان مى شود.
چند روزى است كه خبر بزرگترين قرارداد تسليحاتى اعراب و آمريكا نقل محافل شده است، قراردادى با رقم حيرت آور ۶۳ ميليارد دلار.بدون ترديد محافل سياسى وافكارعمومى جهان با بهت و شگفتى تمام ،اين خبر را درشمار مهم ترين رويداد ۲۰۰۷ خواهد نگاشت اما اين اتفاق با همه دامنه بازتابى كه در دنياى سياست وروابط بين الملل داشته درنگاه ناظران خاورميانه امرى غيرمنتظره تلقى نشد.

اين قرارداد از قانون سه بعدى حاكم بر زندگى سياسى اعراب خارج نيست. قانونى كه دو ضلع آن ترس و اسلحه و ضلع سوم آن تكيه كردن بر يك قدرت بزرگ خارجى است.
همين قانون است كه خاورميانه را بازار رؤيايى براى فروشندگان وسازندگان سلاح درآورده است و به حكم همين قانون مبارك و ملك عبدالله همان راهى را مى روند كه سادات وفهد رفتند و دررقت بارترين روزگار سياسى خاورميانه كه چند كشور اسلامى وعربى درآتش جنگ دست وپا مى زنند شاهزادگان عرب ، پاى عجيب ترين تجارت ها حاضر مى شوند. قرارداد ۶۳ ميلياردى اعراب و دولت بوش بايد امضا مى شد تا ترديد ۶ ساله اى كه ماجراى ۱۱ سپتامبر والقاعده درپى آورد ازذهن ها كناررود وناظران وتحليلگران با نگاهى واقع بين در روابط آمريكاى بوش واعراب عصر جديد تأمل كنند.
البته اين قرارداد فقط يك نور افكن سياسى براى ديدن زواياى دنياى تيره سياست اعراب نيست كه با تكيه برآن مى توان ابعاد به ظاهر پنهان سياست هيأت حاكمه كاخ سفيد رانيز آشكار ساخت.معامله تسليحاتى بوش واعراب داراى چنان اهميتى است كه تحليلگران خاورميانه باور كنند كه اصول و بنيادهاى سياست خارجى آمريكا دراين منطقه تغيير نكرده است، اصولى كه به كارگزاران كاخ سفيد حكم مى كند كه بيش وپيش از دموكراسى به سود وسرمايه در اين منطقه تلاش كنند و حتى در تراژ يك ترين روزهاى خاورميانه از فرصت ها ى سودمند چشم نپوشند.شايد در توصيف اين قضايا سخن «مضاوى الرشيد» تحليلگر عرب و استاد دانشگاه لندن به اندازه كافى گويا باشد كه به شبكه الجزيره گفت كه دول غرب در رفتار با اعراب بويژه عربستان سعودى هيچ گاه اين احساس را ندارند كه با يك كشور يا يك رژيم درحال مواجهه هستند بلكه آنها با شاهزادگانى روبرو يند كه دائم براى معامله وتعامل آماده اند. بنابراين موج بحران ها وجنگ ها هر تغييرى در جغرافياى سياسى خاورميانه پديد آورده باشند اما قواعد بازى حاكمان اعراب و غرب به قوت خود باقى است.
البته هر قرارداد بزرگ ميان اعراب وغرب كه گامى براى تحكيم پيوندهاى ديرين است درعين حال يك رويداد سياسى است كه داراى سلسله اى از اهداف وانگيزه هاست.
اكنون نيز شيرازه قرارداد ۶۳ ميلياردى اعراب وآمريكا به توافق ها وقرار ومدارهاى سياسى گره خورده است چنان كه ناظران پيش بينى مى كنند امضاى شاهزادگان عرب در پاى اين پيمان بزرگ مى تواند نطفه انعقاد يك رابطه جديد و سنگ بناى ائتلاف هاى تازه قرار گيرد. همان اندازه كه مبلغ اين قرارداد يكى از درشت ترين رقم هاست، شرايط ومسيرى كه براى امضا واجراى آن طى مى شود متفاوت از همه معاملات گذشته است.
* اصل ماجرا
پيش از آن كه سخنگويان وزارت دفاع آمريكا در آستانه ديدار كاندوليزا رايس و رابرت گيتس از خاورميانه به خبرنگاران اعلام كنند كه موضوع امضاى معامله تسليحاتى بزرگ از محورهاى سفر وزيران دفاع و خارجه آمريكا به عربستان سعودى است كه طى آن آمريكا قصد دارد ظرف ده سال آينده به ميزان ۲۰ ميليارد دلار تسليحات و تجهيزات نظامى به عربستان سعودى بفروشد.، براى نخستين بارخبراين معامله تسليحاتى ۴ ماه پيش ازدو روزنامه آمريكايى نيويورك تايمز و بوستون گلوب سر درآورد.
درآن گزارش جزئيات ومشخصات اين معامله نظامى بزرگ نيز فاش شده بود .از مسئولان وزارت دفاع آمريكا نقل شده بود، كه تجهيزات و سلاح هايى كه ايالات متحده قصد فروش آنها را به عربستان سعودى دارد، شامل سامانه اى به نام جى دى اى ام (Joint Direct Attack Munition) مى شود كه مى تواند بمبهايى را كه به صورت سقوط آزاد از هواپيما فرو مى ريزد با دقت بسيار بالايى در هر نوع شرايط آب و هوايى به سوى هدف هدايت كند و با آن هر بمب به صورت جداگانه و مستقل از ديگر بمبها قابل هدايت است.حتى دراين گزارش به اين نكته نيزاشاره شده بود كه آمريكا در جنگ با طالبان با استفاده از اين سامانه بيش از ۴۵۰۰ بمب روى افغانستان فروريخت و بعد از آن در جنگ عراق هم بيش از ۶۵۰۰ بمب با اين روش به سوى هدف هدايت كرد. روزنامه بوستون گلوب افزوده بود معامله تسليحاتى آمريكا با عربستان سعودى، سامانه هاى پدافند هوايى و ضدموشكى، هواپيماهاى رادار هشدار سريع و قايق هاى جنگى گارد ساحلى را نيز شامل مى شود.
به گفته مسئولان وزارت دفاع آمريكا، معامله گسترده نظامى ايالات متحده، تنها عربستان سعودى را در بر نمى گيرد و قرار است به امارات متحده عربى نيز سلاحهاى جديد فروخته شود و كمكهاى نظامى و اقتصادى بيشترى در اختيار مصر گذاشته شود.
بخش هاى ديگرى از اين قرارداد جنجالى را روزنامه نيويورك تايمز فاش كرد و نوشت كه معامله تسليحاتى آمريكا با عربستان سعودى چند صباحى به دليل مخالفت اسرائيل كه تقويت بنيه نظامى كشورهاى عربى را تهديدى براى خود مى داند عقب افتاد ولى آمريكا رضايت اسرائيل را درازاى موافقت با اعطاى جنگنده هاى اف ۲۲ كه رديابى آنها با رادار دشوار است جلب كرد.
به هرحال آخرين خبرهاى منتشره در رسانه هاى آمريكا چنين حكايت دارد كه اين قراردادها با اسرائيل وكشورهاى مصر، عربستان سعودى، بحرين، عمان، قطر و امارات عربى متحده امضا مى شود و ارزش آنها در مجموع به ۶۳ ميليارد دلار در طول ده سال آينده مى رسد.از اين ميزان، اسرائيل در خلال ده سال آينده ۳۰ ميليارد دلار اسلحه دريافت مى كند كه به گفته ايهود اولمرت، نخست وزير اسرائيل، افزايشى معادل ۲۵ درصد نسبت به حمايت تسليحاتى كنونى آمريكا از اين كشور را نشان مى دهد.
ارزش قرارداد تسليحاتى آمريكا با مصر به ۱۳ ميليارد دلار و ارزش قرار دادهاى تسليحاتى با كشورهاى عضو شوراى همكارى خليج فارس در مجموع به ۲۰ ميليارد دلار مى رسد. اين قرارداد از بدو اعلام خبر آن با موج واكنش گسترده محافل داخل وخارج آمريكا روبرو شد. علاوه بر نهادهاى بين المللى كه اين قرارداد را سندى از سياست ماجراجويى وجنگ محورى و مدركى بر بى اعتنايى طرفين به منشور صلح تلقى كردند، بيشترين مخالفت با اين قرارداد از سوى رقيبان بوش در داخل آمريكا و نيز اتحاديه اروپا صورت گرفت.طرفهاى اروپايى و نمايندگان كنگره آمريكا دراين تصميم بوش شواهدى از يك تناقض بزرگ را يافتند. تناقض بر سر تعامل با رژيم هايى كه در خط مقدم اتهام حمايت از شورش و تروريسم در عراق قرار دارند. به اعتقاد اعضاى كنگره تقويت بنيه نظامى عربستان سعودى، بر نفوذ اين كشور در عراق مى افزايد و دست اعراب را براى پيگيرى سياست ماجراجويانه شان در بحران هاى خاورميانه مى گشايد .
با اين همه به گفته ناظران مخالفت كنگره، مجامع صلح طلب و نيز اعضاى اتحاديه اروپا مانع از آن نشد كه بوش تصميم خود را تغيير دهد و حتى دولت آمريكا براى قانع كردن نمايندگان كنگره قصد دارد اين گونه استدلال كند كه تجهيز عربستان سعودى و ديگر متحدان آمريكا در منطقه مى تواند ثبات و امنيت عراق را پس از خروج ارتش آمريكا از عراق تثبيت كند.
* سلاح هاى هوشمند (توجيهات سياسى يك پيمان نظامى)
دولتمردان آمريكا در به نتيجه رساندن اين قرارداد پر سود از يك شگرد آشناى تاريخى بهره جسته اند. آنها ازهمان نقطه آسيب اعراب استفاده كرده اند كه دستياران بوش قراراست آتش مخالفت كنگره را از آن طريق فرونشانند يعنى پديده ترس تاريخى اعراب از قدرت يابى ايران.البته وقتى سخن از سيطره نفوذ ايران مى شود آمريكايى ها نقشه بزرگى از مدار قدرت جنبش مقاومت را پيش روى حاكمان عرب ترسيم مى كنند.
پيداست كه براى به ثمر رساندن يك چنين معامله بزرگ، زمينه چينى بزرگتر ديپلماسى لازم است كه اين كار دشوار ومأموريت خطيررا دو دستيار بوش كاندوليزا رايس و رابرت گيتس، وزيران خارجه و دفاع آمريكا برعهده گرفتند. رايس وگيتس اين مأموريت را در پوشش اجلاس شرم الشيخ دنبال كردند، اجلاسى كه به ظاهر براى عراق تشكيل شد اما عموم ناظران هدف آن را توجيه سران عرب به امضاى اين قرارداد ارزيابى كردند.
براى درك اين نكته كافى است به نقشه سفر رايس وگيتس واظهارات آنان در باب قبولاندن فرضيه تهديد ايران توجه كنيد. آنها، از مصر عازم عربستان سعودى شدند و سپس به طور جداگانه به چند كشور ديگر منطقه از جمله اسرائيل سفر كردند.
وزير خارجه آمريكا در توصيف مأموريت خود گفته كه تقويت بنيه دفاعى كشورهاى عضو شوراى همكارى در چارچوب «گفتمان امنيتى» خليج فارس صورت مى گيرد. او افزودكه قراردادهاى تسليحاتى جديد با هدف «تقويت نيروهاى ميانه رو و در پشتيبانى از استراتژى گسترده تر مقابله با نفوذ منفى، حزب الله، سوريه و ايران» امضا مى شود. خانم رايس ايران را بزرگترين چالش در برابر منافع آمريكا و متحدان اين كشور در خاورميانه توصيف كرده و گفت: ايالات متحده در نظر دارد اطمينان حاصل كند كه كشورهاى منطقه قادر به حفاظت از مرزهاى خود خواهند بود.