محمود رضا رحمانى
بناهايى كه از ۸۰ سال پيش به تدريج پيرامون قصر ييلاقى شاه قجر ساخته شدند كم كم آوار مى شود، مدفون مى شود زير خاك و تنها عمارت كلاه فرنگى وسط قصر باقى مى ماند و يكى دو ساختمان به شكل موزه و يادواره و اين عاقبت قصرى است كه زندان شد و بخشى از تاريخ معاصر سياسى اين مملكت را در سينه خود حبس كرد.
* قصر قجر
فتحعلى شاه در سال ۱۲۱۳ ه.ق (۱۷۹۸م) و در سال دوم پادشاهى خود در ملتقاى جاده قديم شميران و خيابان عباس آباد در زمينى به مساحت ۱۲۰ هزار متر مربع قصر خود را ساخت. مصالح لازم را جوانان ايل به سوى محل مورد نظر مى بردند و نخستين خشت را نيز شاه به دست خود كار گذاشت. قصر قجر در ۳ طبقه ساخته شده بود. نماى اصلى رو به جنوب بود، طبقه دوم تالار بزرگى بود از آئينه، بنا از بيرون با آجر و كاشى و از داخل با نقاشى ديوارى و آئينه كارى و درهاى خاتم تزئين شده بود.
۷۰ پله پهن و دراز بناى قصر را به سطح باغ مربوط مى كرد.
در تاريخ «مآثر السلطانيه» آمده است؛ رأى جهان آراى پادشاهى اقتضاى آن كرد كه قطعه زمينى عنبرآگين را كه در نيم فرسخى شهر تهران بود باغى چون خلد برين مشحون به انواع رياحين ساخته و بر ذروه تلى چون توده عنبرنسا را كه در آنجا بود سرايى دلگشا سازند.
همه ساله در اواسط بهار شاه زن ها و دختران خود و همسران شاهزادگان و اشراف و وزرا را به قصر دعوت مى كرد. آنجا آش رشته مى خوردند، مردان كشتى مى گرفتند و زنان اسب سوارى و الاغ سوارى مى كردند.
ناصرالدين شاه در سال ۱۲۸۶ق در بناى قصر تغييراتى به وجود آورد و ملحقاتى به آن اضافه كرد.
در سال ۱۹۰۳ م (۱۳۰۸ش) قصر قاجار براى زندان نمونه مورد استفاده قرار گرفت. از محل قصر منظره شهر تهران تا دوردست، شهررى و شاه عبدالعظيم(ع) ديده مى شد. بناى كامل قصر تا سال ۱۹۵۰ باقى بود و پس از آن آجرها و سنگ هاى آن را براى بناهاى مجاور به غارت بردند. آنچه در عكس ها و نقاشى هاى سياحان و گردشگران از زندان قصر ديده مى شود، هيچ شباهتى به ساختمان كنونى قصر ندارد البته به جز عمارت كلاه فرنگى وسط زندان كه زمانى وسط باغ قصر بوده و اكنون به فاصله ۱۰ مترى آن ساختمان بندهاى زندان است. در تاريخ هيچ جا اشاره اى به تخريب يا بازسازى كامل زندان نشده است.
آخرين تغيير در بنا مربوط بوده به بازسازى كه در زمان ناصرالدين شاه انجام شده است و از سال ۱۳۰۸ ه.ش كه رضاخان قصر قاجار را براى توهين به سلسله قاجار تبديل به زندان كرد نيز هيچ سندى مبنى بر تخريب يا بازسازى قصر وجود ندارد، به قول مهندس عبدالرضا ذكايى مشاور طرح تغيير كاربرى زندان قصر، نقص تاريخ اينجاست كه چگونه قصرى با آن شكل و شمايل و موقعيت تبديل به چنين ساختمانى مى شود بدون اين كه در هيچ جا عكس يا نشانه اى از اين تغيير به دست آيد.
نخستين گروهى كه از سال ۱۳۰۸ در قصر قجر به بند كشيده شدند ملاكين مازندران، خوانين چاه كوتاهى، اكراد الوار و ديگر افراد سياسى همچون نصرت الدوله، تيمورتاش و فرخى يزدى بودند.
فرخى يزدى از پنجره اتاقش خود را اين گونه به زندانيان معرفى مى كند: «من فرخى دهان دوخته، نماينده مجلس شوراى ملى، مدير روزنامه طوفان هستم مرا تأمين جانى داده و از اروپا آورده اند» تأمين جانى و اروپا كنايه اى بوده از تمسخر دولت ايران و موقعيت فرخى يزدى. زندانيان معروف دهه دوم كسانى بوده اند همچون مشير همايون (شهردار تهران)، تيمورتاش، على مردان خان بختيارى، قائم مقام رشتى، سرتيپ پسيان، على دشتى، اميرلشگر جهانبانى و اميرلشگر شيبانى و ... گروه ۵۳ نفر نيز در سال ۱۳۱۶ يا در همان حدود شناسايى و در اين مكان زندانى مى شوند.
بزرگ علوى يكى از اعضاى اين گروه زندان قصر را اينگونه تصوير مى كند: «جاى مرموزى است اين زندان قصر، ولى در عين حال پيچ و مهره آن ساده و انعكاس كامل زندگانى ملت ايران است. حكومت فعال مايشائى كه در خارج حكمفرما بود در زندان نيز فرمانفرمايى مى كرد.
زندان قصر يعنى خانه اسرار و كاشف اين اسرار فقط ملت ايران است كه بايد روزى اين پرونده هاى جنايت را مورد دقت و بازرسى قرار دهد، ببينيد چند نفر در سال وارد اين خانه مرگ شده اند و چند نفر در سال از بى غذايى و گرسنگى و بيمارى مرده اند و به چه دليل بايد اين چنين بوده باشد.»
بند ۷ در زندان قصر بهترين بندى بوده كه زندانيان سياسى در آن اوضاع خوبى نسبت به ديگر بندها داشتند، اين بند متعلق به زندانيانى بود كه وضع ماليشان به نسبت بهتر از ديگران بود. در بند ۲ اما فقيرترين ۵۳ نفر ساكن بودند. سياه چال ها نيز در انتهاى بند ۲ قرار داشت كه پليس آن را حبس تاريك مى ناميد. در سال ۱۳۱۸ گروه افسران جوان پيرو حزب نازى (گروه ۲۸ نفره جهانسوز) در قصر زندانى مى شوند.
پس از ۱۵ بهمن سال ۲۷ نيز رهبران حزب توده در زندان شماره ۲ قصر روزگار گذراندند.
در آذرماه ۲۹ سران حزب توده از جمله كيانورى، جودت، نوشين و قاسمى از زندان قصر فرار كردند.
در سال ۳۸ نيز محكومين سياسى و نظامى و غيرنظامى در زندان شماره ۳ متمركز شدند.
* موقعيت زندان قصر در گذشته
زندان قصر باغ مشجر بزرگى بود كه پس از عبور از در بزرگ آن، معروف به «در چوبى» و پشت سر گذاشتن دهليزهاى كوتاه به فضاى مشجرى مى رسيد كه جاده شوسه آن به سوى شمال محوطه مى رفت و انسان را در برابر بناى بزرگ و كهن و تيره قرار مى داد. اين زندان شماره يك بود با ۹ بند بزرگ و زندان شماره ۳ چسبيده به همين زندان بود. زندان قصر از ۴ بند و ۳ حياط تشكيل مى شد.
در دهه ،۳۰ زندان از لحاظ خدمات و امكانات بسيار فقير و ابتدايى بود. امكاناتى همچون آب شرب، حمام، امكانات درمانى قابل قبول، وسايل روشنايى و خنك كننده و حرارتى آن بسيار نازل بوده است در تابستان آب حوض را مى جوشاندند، در كوزه مى ريختند و در جايى مى گذاشتند تا خنك شود.
زندانيان سياسى معروفى تا سال ۵۷ در اين زندان اسير شدند از جمله روحانيون مذهبى، اعضاى حزب ملل اسلامى، اعضاى نهضت آزادى، سوسياليست ها، شركت كنندگان در قيام ۱۵ خرداد، اعضاى احزاب مؤتلفه، اعضاى گروه فدائيان خلق، تعدادى از چريك ها و نيز تعدادى از حزب توده.
موقعيت كنونى زندان قصر در منطقه ۷
بافت ناهمگون زندان قصر با بافت مسكونى اطراف مشكلات بسيارى را از بعد اجتماعى و فرهنگى ايجاد كرده و به قولى تأثيرات سويى بر روى جوانان محل داشته است.
اطراف زندان قصر در زمان احداث يا تبديل به زندان، كاملاً خالى از سكنه بوده است، اما در طول زمان اطراف آن هم مسكونى مى شود و مردم آرام آرام در كنار زندان سكنى مى گيرند. ارزانى زمين، فقر و ... از دلايلى بوده كه مردم را بدون اين كه ابايى از همسايگى با زندان داشته باشند، به اين محل كشانده است. به قولى اين زندان نبوده كه در ميان مردم رفته است بلكه مردم به سوى زندان آمده اند، گرچه اكنون از چنين همزيستى ناراضى اند. هم اكنون مهمترين مشكل همسايگان زندان مسأله فاضلاب و نحوه ورود زندانيان با دستبند است كه به عقيده ساكنان منطقه تأثيرات نامطلوبى را به همراه دارد.
وضعيت زندان در قسمت ملاقات ها به شكل بسيار نامطلوبى است به نحوى كه حتى يك دستشويى براى استفاده ملاقات كنندگان وجود ندارد در حالى كه شهردارى مى توانسته تا قبل از اين چنين تسهيلاتى را فراهم كند تا خانواده هاى زندانيان مجبور نباشند به مغازه هاى اطراف زندان مراجعه كنند.
مهمترين بافت روبروى زندان را مشاغل تعميرات اتومبيل تشكيل مى دهد، هر چه به زندان نزديكتر مى شويد سطح مشاغل پايين تر مى آيد.
همه اين مسائل دست به دست هم داده اند تا مسئولان در تصميم به انتقال زندان به خارج از شهر راسخ تر شوند. موقعيت كلى زندان در وضعيت كنونى به اين شكل است: زندان قصر به نوعى در شرق تهران يا منطقه نظامى تهران قرار گرفته است، پايين آن پادگان عشرت آباد، غرب آن مقر نيروى انتظامى و در شمال آن ساختمان ارتش واقع است اما جنوب زندان مشرف به باغچه و مجموعه مغازه هاى رادياتورسازى است.
* سرانجام
سرانجام زندان قصر به قيمت ۱۲ ميليارد تومان از سوى سازمان زندان ها به شهردارى واگذار شد. از آن پس طرح مطالعاتى تغيير كاربرى و تخريب فاز اول زندان (انبار، قسمت هاى مخروبه و غير استراتژيك) شروع شد.
* نخستين زندان مدرن ايران
مجموعه فرهنگى - تاريخى باغ موزه زندان قصر نخستين زندان مدرن ايران از پايه گذارى قصر فتحعلى شاه قاجار تا محبس رضا شاهى تاريخ پايتخت را بازگو مى كند. اين زندان براى نخستين بار به زندانيان حقوق قانونى اعطا كرد.
همزمان با بازسازى اين مجموعه مطالعات مربوط به تاريخ اين مجموعه براى طراحى داخلى موزه آغاز شد. در واقع اين مطالعات و طراحى اين مجموعه از زمانى كه به صورت ده خرمدره بوده و فتحعلى شاه در اين ده قصر خودش را مى سازد آغاز و تاريخ تحولات اين قصر تا زمانى كه بريگاد قزاق قرار مى گيرد و در دوره پهلوى اول به محل استقرار لشگر و بعد بخش هايش به بى سيم و راديو و بخش ديگر آن به محبس و زندان اختصاص پيدا مى كند، پيگيرى شده است.
بخش عظيمى از رويدادهاى تاريخى از دوره پهلوى تا دوره انقلاب در اين زندان رخ داده است. به طور مثال براى نخستين بار در تاريخ حقوق مدنى زندانيان مورد توجه قرار مى گيرد و اين زندان به اين دليل كه به صورت قانونى افراد در آن زندانى شوند؛ راه اندازى مى شود. از سوى ديگر اين زندان تنها يك زندان سياسى نيست. بخش عمده اى از تاريخ اجتماعى ايران نيز در آن شكل گرفته است. نخستين زن زندانى در اين زندان بوده است. لورنس عربستان در دوره پهلوى اول در ايران دستگير و به اين زندان منتقل مى شود و از همين زندان فرار مى كند. اتفاقات زيادى كه در اين دوران ها افتاده شاكله اصلى قصر قاجار را تشكيل مى دهد.
زندان قصر يكى از مهمترين بخش هاى تاريخ معاصر است كه از ديگر حوادث رخ داده در آن مى توان به كشته شدن «بارك زائى» پادشاه مخلوع افغانستان در تپه هاى قصر قاجاريه زمان سلطنت فتحعلى شاه اشاره كرد. همچنين اين زندان در ميان ديوارهاى خود و ميان حصارها و زيرزمين ها، رجال قاجار چون قوام السلطنه، صارم الدوله را محبوس كرد و بسيارى از روزنامه نويس ها در دوران كودتا به دستور سيدضيا در اين مكان به بند كشيده شدند. قتل تيمور تاش در سال ۱۳۱۲ در اين زندان رخ داد و اسماعيل خان قشقايى - صولت الدوله - رئيس ايل قشقايى در اين مكان در گذشت.
در اين زندان تاريخى، روزگارى شاعر بزرگ آزادى خواه و روزنامه نگار وطن دوست، «فرخى يزدى» حبس شد و به قتل رسيد و از قصيده بلندى كه او در وصف اين زندان سروده بود تنها يك مصرع باقى ماند: «اى دژ سنگدل قصر قجر» ساختمان هاى كنونى زندان قصر قجر شامل ساختمان روبه روى ورودى اصلى به همراه برج نگهبانى و نورگير است كه به شكل كلاه فرنگى ساخته شده. ساختمان بند جوانان يا همان دارالتاديبى كه در زمان رضا شاه ساخته شده است از ديگر ساختمان هاى اين زندان است.
پس از لايه نگارى تاريخى بخش هاى مختلف اين زندان شناسايى شد و به شكل اوليه خود مورد بازسازى قرار گرفت. بدنه اصلى موزه براساس زندان قصر و تغييراتى است كه ماركف در آن به وجود آورده است كه به معرفى زندان و زندان هاى تاريخى ايران اختصاص يافته است. همچنين بخشى از فضا در اختيار اداره كل زندان ها و محصولات فرهنگى زندانيان قرار مى گيرد. اما بخش هايى از فضاهايى از اين مجموعه به معرفى باغ و قصر و رويدادهاى تاريخى آن اختصاص خواهد يافت. در واقع اين بخش به تاريخ تهران از زمان پايتختى اختصاص دارد.
به گفته محيط طباطبايى در اين مجموعه گلخانه اى قرار دارد كه در حال حاضر متروكه است و قرار است احيا شود و در آن گياهانى با ويژگى هاى گل هاى تهران پرورش پيدا مى كند.
اين موزه متفاوت از موزه هاى زندانى است كه در سال هاى اخير ساخته شده و فضاى اين باغ موزه مطابق با فرهنگ ايرانى طراحى شده است.
* زندان تاريخى، فضاى زيباى عمومى مى شود
شهردارى تهران در سال ۸۴ فضاى ۱۲هكتارى زندان قصر را با هزينه اى بالغ بر ۱۲ ميليارد تومان خريدارى كرد تا به فضاى سبز عمومى تبديل كرده و آن را مرمت و بازسازى كند.
طرح ساخت باغ موزه زندان قصر در ۳ فاز به اجرا درآمد. در فاز نخست طراحى فضاى سبز و تعميرات فضاها و ابنيه هاى موجود، در فاز دوم بازسازى و نحوه بهره بردارى و تعريف كاربرى ابنيه هاى موجود و نيز در فاز سوم طراحى و استفاده از فضاهاى جديد از جمله ساختمان و سوله بحران با كاربرى ورزشى پيش بينى شده بود كه به مرحله اجرا در مى آيد.
رياست استراتژى كميته راهبردى طرح باغ موزه زندان قصر بر عهده مهندس چمران بود و آغاز كار طراحى و مطالعات آن به دانشكده معمارى دانشگاه تهران سپرده شد.
زندان قصر ۲۷ اسفند ۱۳۸۱ با شماره ۹۰۰۹ در فهرست آثار ملى به ثبت رسيد.
اين زندان به مدت ۲۰ سال يكى از مهم ترين مشكلات منطقه ۷ شهردارى تهران به شمار مى رفت كه براى ساكنان اين منطقه مشكلات عديده اى از جمله ورود آب فاضلاب به اين محدوده را فراهم كرده بود، با اجراى طرح باغ موزه قصر، علاوه بر از ميان رفتن اين مشكلات، ويژگى هاى ارزشمند معمارى، اجتماعى، فرهنگى و سياسى موجود آن (همان طور كه قبلاً ذكر شد) مورد توجه قرار گرفته است.
* بهره بردارى از فاز اول «باغ موزه قصر»
فاز اول «باغ موزه قصر» با مساحت بيش از ۲۰ هزار متر مربع و هزينه اى در حدود ۱۰ ميليارد ريال تا اواخر بهار امسال به بهره بردارى رسيد.
اين مجموعه به سبك سنتى در ۳ فاز ساخته مى شود كه شامل باغ ايرانى در ضلع شمال غربى، ميدان گاه در شمال شرقى و فرش انداز بين ميدان گاه و باغ ايرانى طراحى شده است.
وجود آبنماى متحرك الهام گرفته از باغ فين كاشان به متراژ ۷۰۰ مترمربع در اطراف محوطه و فرش انداز لطافت خاصى را به محيط بخشيده است. فضاى سبز اين مجموعه با ۵ هزار مترمربع از پوشش گياهانى كه بيشتر حال و هواى سنتى محيط را براى بيننده تداعى كرده، كاشته شده كه نارون، كاج، انگور، چنار، توت و بيد مجنون، تبريزى، زرشك زيتونى و سروناز از جمله اين گياهان است.
از ديگر اماكن طراحى شده مى توان به محوطه قابل استفاده براى معلولان و خردسالان، ۱۰ غرفه در قالب نمايشگاهى از محصولات فرهنگى براى رفاه حال شهروندان در ضلع شمال پارك، نظرگاه با هدف رويت تمامى محيط مجموعه باغ موزه قصر، آب نماهايى در اضلاع شرق و غرب، كوشك قاجارى (كلاه فرنگى) رستوران در جنوب غربى و ۱۳ چشمه سرويس بهداشتى اشاره كرد.
همچنين كانال هايى در تمامى فضاى پارك تعبيه شده به نحوى كه تأسيسات مكانيكى، برقى و آبرسانى در كانال ها قرار گرفته و محافظت مى شود و مانع آن مى شود كه در تردد شهروندان و عبور عابران ايجاد اشكال كند.
علاوه بر آن ۲ منبع آب يكى در برجك ديده بانى واقع در ضلع شمال با گنجايش ۳۰هزار ليتر و ديگرى با ظرفيت ۸۰ هزار ليتر وظيفه آب رسانى به تمامى فضاى باغ موزه قصر را به عهده مى گيرند. اين باغ از سوى ۱۰مهندس معمار طراحى شده و ۱۴۰ كارگر فنى در ۲ شيفت كارى ظرف مدت كمتر از يك سال آن را آماده بهره بردارى كرده اند.
بر اساس اين گزارش، طراحى فازهاى ديگر به سبك كلاسيك به پايان رسيده و در مرحله تأييد نهايى از سوى كميته راهبردى است كه پس از تأييد و تأمين بودجه، عمليات عمرانى آن آغاز خواهد شد.
