شهريار گلستان

روز يكشنبه اى كه گذشت روزجهانى خزربود.۲۱مردادماه سال گذشته كنوانسيون حفاظت از محيط زيست خزر (كنوانسيون تهران) لازم الاجرا شد و به پيشنهاد جمهورى اسلامى ايران و تأييد مراجع مربوطه، چنين روزى به عنوان روزجهانى خزر نامگذارى شد.


درياى خزر با طول بيش از ۱۲۰ و عرض ۳۲۰ كيلومتر، ۴۰۰ هزار كيلومتر مربع (كمى بيش از مساحت كشور آلمان) وسعت داشته و حدود ۱۴ ميليون نفر در پنج كشور حاشيه اين دريا سكونت دارند. كنوانسيون محيط زيست درياى خزر كه روز ۱۳ آبان ماه سال ‎/۱۳۸۲ ۵ نوامبر سال ۲۰۰۳ ميلادى در تهران كه پس از برگزارى اجلاس هاى متعدد كارشناسان محيط زيست كشورهاى ساحلى با هدف همكارى مشترك، نسبت به حفاظت و احياى محيط زيست درياى خزر، كنترل آلودگى آن، مديريت سواحل و برداشت هاى پايدار از ذخاير خاويارى و ...به امضا رسيد، مورد تقدير كوفى عنان، دبيركل وقت سازمان ملل متحد قرار گرفت.
* كنوانسيون تهران
۵ كشور ساحلى درياى خزر با آگاهى از تخريب محيط زيست درياى خزر در اثر آلودگى ناشى از منابع مختلف فعاليتهاى انسانى از جمله تخليه مواد مضر، خطرناك، مواد زائد و ديگر آلودگى هاى ناشى از منابع دريايى و منابع مستقر در خشكى، با تصميم راسخ در حفظ منابع زنده درياى خزر براى نسل هاى حاضر و آينده، با آگاهى به ضرورت تضمين مضر نبودن فعاليت هاى مستقر در خشكى براى محيط زيست درياى خزر، با تصديق اهميت همكارى ميان دولت هاى ساحلى خزر و با سازمان هاى بين المللى مربوطه، با هدف حفاظت و نگهدارى محيط زيست دريايى درياى خزر كنوانسيون تهران را امضا كردند. هدف اصلى برنامه محيط زيست درياى خزر (CEP) عبارت است از: اعمال مديريت زيست محيطى درياى خزر و پيرامون آن و هدايت منطقه به سوى توسعه پايدار به نحوى كه منافع دراز مدت و سلامت جوامع بشرى تضمين گردد و اصالت طبيعى محيط و پايدارى منابع طبيعى منطقه براى نسل حاضر و نسل هاى آينده محفوظ بماند. دومين كنفرانس كشورهاى عضو كنوانسيون تهران در تابستان ۱۳۸۷ در جمهورى اسلامى ايران برگزار خواهد شد و اميد مى رود افزون بر امضاى پروتكل هاى داراى اولويت درباره محل استقرار دبيرخانه دائم كنوانسيون (تا كنون مسئوليت دبيرخانه موقت كنوانسيون به عهده برنامه محيط زيست درياى خزر بوده است) تصميم نهايى اتخاذ گردد.لازم به يادآورى است كه جمهورى اسلامى ايران با جديت تمام مسأله ميزبانى دبيرخانه دائم كنوانسيون تهران را دنبال مى كند.
* ۱۶۱ گونه منطقه خزر در معرض خطر انقراض هستند
مطالعات انجام شده به وسيله برنامه محيط زيست درياى خزر نشان مى دهد ۴۴۱ گونه فيتوپلانكتون، ۳۱۵ گونه زوپلانكتون، ۳۸۰ گونه زوبنتوز، ۱۳۳ گونه ماهى، ۱۲۵ گونه پستاندار دريايى و خشكى و ۴۶۶ گونه پرنده در درياى خزر و مناطق پيرامونى آن زيست مى كنند كه از اين تعداد ۱۰ گونه زوپلانكتون، ۲۰ گونه زوبنتوز، ۲۷ گونه ماهى، ۴۱ گونه پستاندار دريايى و خشكى و ۶۳ گونه پرنده در معرض خطر انقراض هستند.
* ميزان آلودگى صنايع اعلام نمى شود
اميد صديقى، قائم مقام معاونت دريايى سازمان حفاظت محيط زيست درباره مهم ترين چالش هاى محيط زيست خزر مى گويد: يكى از مهم ترين چالش هاى محيط زيست درياى خزر هماهنگ نبودن كشورهاى حاشيه اين درياست، به شكلى كه همكارى و هماهنگى ميان كشورها در حد مطلوبى نيست و كشورهاى حاشيه اطلاعات كامل را درباره صنايع و آلودگى خود ارائه نمى كنند. وى به اين موضوع اشاره مى كند كه بيشتر كشورهاى حاشيه خزر آلودگى هاى ميكروبى و سموم كشاورزى را ارائه نمى كنند و اينگونه توضيح مى دهد: ۸۵ درصد آب خزر از طريق رود «ولگا» در روسيه تأمين مى شود و بيشترين آلودگى ها نيز از اين طريق وارد خزر مى شوند، چرا كه بزرگ ترين صنايع در حاشيه رود ولگاست، اين در حالى است كه روسيه اطلاعات اين صنايع را در اختيار كشورهاى حاشيه اى قرار نمى دهد. وى با اشاره به انجام «پروژه مطالعات ميكروبى خزر» مى گويد: بر اساس نتايج ۱۶ ايستگاه سنجش آلودگى از بندر تركمن تا آستارا كه از سال گذشته تا كنون، آلودگى ميكروبى ۵ شناگاه در منطقه ميان «نور» تا «تنكابن» بويژه «چالوس» و «نوشهر» وضعيت بسيار نامناسبى دارند، به شكلى كه ميزان آلودگى آنها بسيار بالاتر از حد استانداردهاى سازمان بهداشت جهانى و آمريكاست.
* خاويار در خطر
قائم مقام معاونت دريايى سازمان حفاظت محيط زيست كاهش شديد ذخاير ماهيان خاويارى را ديگر مشكل خزر عنوان كرده و مى گويد: ميزان صيد اين ذخاير در سال هاى گذشته به يك صدم كاهش يافته است و تقريباً صيد ماهيان خاويارى در ۴ كشور حاشيه ممنوع و در ايران نيز محدود شده است.
آخرين برآوردها نشان مى دهد تا چند سال آينده ميزان ذخايرماهيان خاويارى به صفر مى رسد، از سوى ديگر كنوانسيون گونه هاى در معرض خطر انقراض نيز اعلام كرده تكثير، پرورش و بازسازى اين ذخاير بسيار خوب انجام نشده است.از سوى ديگر آلودگى ها و صيد بيش از حد مجاز به عنوان مهم ترين علل كاهش اين ذخاير است.
قائم مقام معاونت دريايى سازمان حفاظت محيط زيست با اشاره به اين كه رودخانه هاى ايران ۵ تا ۱۰ درصد در توليد ماهيان خاويارى نقش دارند، تقريباً بستر همه رودخانه هاى كشور كه زيستگاه ماهيان خاويارى بوده، تخريب شده است، به شكلى كه به عنوان مثال در سفيدرود به عنوان مهم ترين رودخانه تكثير ماهيان خاويارى، حتى ۱۰ درصد از ماهيان مولد نيز به دليل صيد غيرمجاز نمى توانند به مناطق بالادست رودخانه برسند. البته طرح سازمان حفاظت محيط زيست براى «بهسازى وضعيت رودخانه ها و مديريت مهاجرت ماهيان خاويارى» از سال جارى با همكارى سازمان شيلات و ادارات كل محيط زيست استان ها اجرا مى شود.
* جمعيت فك خزر كم شده است
«فك» خزر تنها پستاندار اين درياست اما اين گونه در معرض خطر انقراض است. صديقى مى گويد: در سال هاى گذشته به علت آلودگى ويروسى شمارى از جمعيت اين گونه و بخشى نيز به علت صيد كاسته شده است.از سوى ديگر كيلكا به عنوان منبع اصلى تغذيه فك ها به دليل اصلى حضور شانه دار مهاجم كاهش يافته و اين امر موجب وخيم تر شدن وضعيت اين گونه شده است. مطالعات اخير برنامه محيط زيست درياى خزر نشان مى دهد كه شمار تخمينى فك هاى زنده به كمتر از ۱۱۰ هزار قطعه مى رسد، از سوى ديگر ضخامت پوشش يخ نيز مى تواند يكى از تهديدهاى اصلى فك خزر با توجه به گرم شدن زمين، در سال هاى آينده باشد.

عليرضا قدر دوست نخچى

درياها، زيستگاه بسيارى از جانوران و موجودات هستند. در اعماق درياها هزاران گونه گياهان دريايى حضور دارند و ميليون ها قطعه ماهى در آب ها زندگى مى كنند. حضور تعداد زيادى از گونه ها، لزوم حفاظت از درياها را بيش از پيش برجسته مى كند. بدون ترديد اصلى ترين عامل آلودگى درياها و در كل همه آلودگى ها انسان ها هستند. عدم دقت در عبور نفت كش هاى عظيم و غول پيكر از درياها و همچنين نشست كوچكترين ماده اى به آب، صدمات جبران ناپذيرى به درياها وارد مى كند. به علت روان بودن آب و توانايى نفوذ در همه سطوح يك آلودگى كوچك ممكن است كيلومترها دور رفته و گسترش يابد. همچنين ممكن است در اين مسير هزاران گونه گياهى و جانورى در آب را نيز آلوده و يا حتى نابود كند.
چنانچه به هنگام عبور نفت كش ها اقدامات حفاظتى و پيشگيرانه اى نظير كنترل مخزن سوخت و فرسوده نبودن نفت كش در نظر گرفته شود مطمئناً خطرات احتمالى آلودگى هاى آب بشدت كاهش مى يابد. در اتحاديه اروپا كشتى هاى فرسوده اجازه فعاليت در آب راه ها را ندارند و پس از سپرى شدن مدت زمان استاندارد عمر كشتى، از رده خارج مى شوند. تجهيزات الكترونيكى پيشرفته نظير سيستم موقعيت ياب جهانى (GPS) نيز به يافتن محل دقيق كشتى در صورت بروز سانحه كمك مى كند. همچنين وسايل هشداردهنده نيز كوچكترين اختلال را گزارش مى دهند.
نفت كش ها و كشتى هاى حامل مواد سمى درمواقع نامساعد بودن هوا اجازه حركت ندارند و در برخى كشورها در چنين شرايطى اجازه سوختگيرى نيز داده نمى شود. عبور مواد سمى از روى سطح درياها همواره خطرات فراوانى به دنبال داشته است. تركيب مواد سمى با آب ممكن است به ايجاد ماده سمى به مراتب قوى ترى منجر شود؛ و آنگاه فاجعه اى زيست محيطى و غيرقابل كنترل را شاهد باشيم. آلودگى آب همچون ساير آلودگى ها قابل پيشگيرى است اما كنترل و مقابله با آن هزينه هاى زيادى را به دنبال دارد و تقريباً غيرقابل جبران است.
قوانين و معاهدات بين المللى زيادى درباره حمل ونقل دريايى به تصويب رسيده است. اين معاهدات هر اندازه سختگيرانه تر باشد منافع بيشترى براى محيط زيست در بردارد. بسيارى از اين معاهدات و كنوانسيون ها جنبه اجرايى و عملياتى پيدا نكرده است. كارشكنى برخى كشورها بخصوص آمريكا در ممانعت از اجراى برخى قوانين باعث بى اعتبار شدن اين معاهدات بين المللى شده است. نشت مواد زايد به رودخانه ها نيز از جمله دلايل آلودگى آب ها است. در كنار رودخانه ها، به دليل حضور و سكونت افراد و موجودات زنده تأثيرات آلودگى بر آنها نيز بيشتر است. استفاده از اين آب هاى آلوده علاوه بر بيمارى هاى پوستى، بيمارى هاى خطرناك و كشنده گوارشى را نيز به دنبال دارد. در بسيارى از موارد ديده شده كه كارخانه ها فاضلاب هاى صنعتى خود را كه حاوى مقادير زيادى مواد سمى هستند به رودخانه ها مى ريزند، و اين علاوه بر ايجاد آلودگى باعث اختلال در اكوسيستم و تغيير در چرخه طبيعى مى شود. استفاده از فيلترهاى مخصوص كه مواد سمى را جذب و مانع انتشار آنها مى شود از جمله راه هاى مؤثر كاهش آلودگى ها است. آنچه مسلم است آن كه نمى شود، تنها با تصويب چند معاهده و كنوانسيون بين المللى انتظار داشته باشيم كه آلودگى ها به حداقل ممكن برسد؛ بلكه بايد اقدامات مؤثر عملى جهت مقابله هر چه بيشتر با گسترش روزافزون آلودگى ها انجام داد تا ديگر شاهد بروز آلودگى هاى زيست محيطى بخصوص آلودگى آب ها نباشيم.