] سيدجواد سيدپور [

در دورافتاده ترين نقطه ايران، روستايى در نزديكى دريا و در حاشيه خليج فارس، صاحب موقعيتى شده كه يكى از بزرگترين ذخاير گازى جهان را در خود جاى داده است. نام اين روستا كه اكنون ديگر شهرى شده عسلويه است.
* مكان و موقعيت عسلويه
عسلويه در شرق استان بوشهر، در حاشيه خليج فارس در ۳۰۰ كيلومترى شرق بندر بوشهر و
۵۷۰ كيلومترى غرب بندرعباس واقع است كه از شمال با استان فارس، از شرق به هرمزگان و از غرب به خوزستان و كهگيلويه و بويراحمد ارتباط دارد. عسلويه حدود ۱۰۰ كيلومتر با حوزه گازى پارس جنوبى كه در ميان خليج فارس واقع شده (دنباله حوزه گنبد شمالى قطر) فاصله دارد. در دل اين منطقه دو ميدان بزرگ ذخاير عظيم گازى نهفته است. آب هاى نيلگون خليج فارس در زير امواج خود و در شعاع ۱۰۰ تا ۱۲۰ كيلومترى از ساحل، ميدان عظيم پارس را در خود نهان كرده كه قسمتى از آن (پارس شمالى) كاملاً در خاك ايران و بخشى از آن (پارس جنوبى) با كشور قطر مشترك است.
* ميدان گازى پارس شمالى
اگرچه براساس برخى گزارش ها كشف ميدان گازى پارس شمالى به اوايل دهه چهل شمسى برمى گردد اما بسيارى از كارشناسان براين باورند كه هنوز ميزان دقيق ذخاير اين ميدان مشخص نشده است. اين ميدان كه در فاصله ۱۲۰ كيلومترى جنوب شرقى بوشهر و در عمق
۲ تا ۳۰ مترى آبهاى خليج فارس واقع شده داراى
۷ تريليون مترمكعب گاز است.
اقدامات اكتشافى در اين ميدان از سال ۱۳۴۲ شمسى با انجام لرزه نگارى آغاز و اولين چاه اكتشافى آن در سال ۱۳۴۵ شمسى تكميل گرديد. اولين طراحى به منظور بهره بردارى از اين ميدان در سال ۱۹۷۷ ميلادى مورد تأييد واقع شد كه پس از حفارى ۱۷ حلقه چاه و نصب ۲۶ عدد سكوى دريايى به دليل وقوع انقلاب و آغاز جنگ تحميلى ادامه طرح متوقف شد. پس از پايان جنگ و آغاز سازندگى مديران مربوطه بيشترين توجه خود را به پارس جنوبى كه ميدان مشترك با قطر است معطوف كردند زيرا برداشت قطر از آن ميدان با چنان سرعتى انجام مى گرفت كه نگرانى از مهاجرت گاز ايران به قطر را پيش كشيد. به اين دليل تمام تلاش مسئولين به بهره بردارى از پارس جنوبى معطوف شد تا اينكه در سال جارى و در ذيل تبصره يازده قانون بودجه طرح احيا ميدان گازى پارس شمالى مجدداً مطرح شد. در اين ميان چين نيز با پيشنهاد ۳۵ ميليارد دلارى براى سرمايه اوليه توسعه پارس شمالى به ميدان آمد. پيش بينى مى شود كه در پارس شمالى نيز ۱۴ فاز پالايشگاهى به مانند پارس جنوبى ايجاد شود. اگرچه پارس شمالى امسال در قانون بودجه به طور مشخص آورده شده اما دستور مطالعات مجدد آن سال گذشته صادر شده است. هنوز متولى اصلى پارس شمالى مشخص نشده با اين حال بخشى از امور مربوط به اراضى شناسايى و مطالعات كلى و مشخصات جغرافيايى صورت گرفته و قرار است چينى ها در احداث پالايشگاه و توليد فعاليت كنند.
* ميدان گازى پارس جنوبى
هرچه پارس شمالى كمتر توسعه يافته و رونق گرفته درعوض پارس جنوبى با سرعت گسترش مى يابد. مساحت اين ميدان ۹۷۰۰ كيلومتر مربع است كه سهم متعلق به ايران ۳۷۰۰ كيلومترمربع وسعت دارد. اين مخزن در لايه اى به ضخامت ۴۵۰ متر و در عمق حدود ۳۰۰۰ مترى زير كف دريا قرار دارد. اين بخش از ميدان داراى ۱۴ تريليون مترمكعب گاز به همراه ۱۸ ميليارد بشكه ميعانات گازى است كه حدود ۵۰ درصد از ذخاير گازى كشور و حدود ۸ درصد از ذخاير شناخته شده جهان را به خود اختصاص داده است.
توسعه ميدان گازى پارس جنوبى به منظور تأمين تقاضاى روبه رشد گاز طبيعى، تزريق به ميادين نفتى، صادرات گاز و ميعانات گازى به عنوان خوراك پتروشيمى صورت مى پذيرد. بنادر عسلويه و تمبك در ۲۷۰ و ۲۲۰ كيلومترى جنوب شرقى بوشهر به عنوان منطقه ساحلى براى ايجاد تأسيسات خشكى و توسعه مرحله اى اين ميدان انتخاب شده اند.
توسعه ميدان گازى پارس جنوبى با توجه به عظمت طرح ها و نياز به فضاى بيشتر در دو منطقه انجام مى شود. اول سايت يك واقع در عسلويه و نخل تقى و دوم سايت دو واقع در تنبك، اين منطقه در ۶۰ كيلومترى عسلويه به طرف كنگان واقع است.
* فرآورده هاى نفتى پارس جنوبى
ميدان پارس جنوبى صرفاً گاز نيست بلكه داراى لايه هاى نفتى نيز هست. مجرى توسعه و بهره بردارى لايه هاى نفتى شركت پتروايران است كه از اواخر سال ۸۳ فعاليت خود را آغاز كرده است.
بهره بردارى از نفت اين ميدان در دو مرحله صورت مى گيرد. در مرحله اول اين طرح كه پيش بينى مى شود در مدت ۲۶ ماه اجرا شود روزانه ۳۵۰۰۰ بشكه نفت توليد خواهد شد. پس از اجراى مرحله اول طرح و بررسى رفتار ميدان، در صورت اقتصادى بودن، مرحله دوم توسعه ميدان به منظور توليد روزانه ۵۴۰۰۰ بشكه نفت اجرا خواهد شد.
* معرفى فازهاى ۲۴ گانه پارس جنوبى
پارس جنوبى به عنوان بزرگترين ميدان گازى ايران در ۲۴ فاز برنامه ريزى شده كه ۵ فاز آن به بهره بردارى كامل رسيده، فازهاى ۶ ، ۷ و ۸ در مراحل نهايى است و فازهاى ۹ و ۱۰ نيز بيش از ۷۰ درصد پيشرفت فيزيكى داشته اند. در ادامه مختصات كلى فازهاى ۲۴ گانه معرفى مى شود.
فاز ۱
طرح توسعه فاز يك به منظور برداشت روزانه ۲۸ ميليون متر مكعب گاز طبيعى طراحى و اجرا گرديده است.
اهداف اين طرح عبارتند از:
- توليد روزانه ۲۵ ميليون متر مكعب گاز طبيعى
- توليد روزانه ۴۰ هزار بشكه ميعانات گازى
- توليد روزانه ۲۰۰ تن گوگرد
* تأسيسات دريايى
تأسيسات دريايى اين فاز در فاصله حدود ۱۰۵ كيلومترى از ساحل بندر عسلويه قرار دارد و شامل؛
۲ سكوى توليد با ۱۲ حلقه چاه، يك سكوى فرآورش، يك سكوى مسكونى براى اسكان ۹۲ نفر، مشعل، خط لوله زير دريايى ۱۸ اينچ به طول تقريبى ۵‎/۵ كيلومتر جهت انتقال گاز از سكوى توليد به سكوى فرآورش، خط لوله ۳۲ اينچ زيردريايى به طول ۱۰۵ كيلومتر جهت انتقال گاز و مايعات گازى به پالايشگاه ساحلى و خط لوله ۳۰ اينچ صادرات ميعانات گازى به طول
۳ كيلومتر و ترمينال گوى شناورى (SBM) است. نحوه انتقال گاز و ميعانات گازى به صورت ۲ فازه است.
* تأسيسات ساحلى
تأسيسات ساحلى اين فاز شامل؛ واحدهاى دريافت و جداسازى گاز و ميعانات گازى، تثبيت ميعانات گازى، شيرين سازى، نم زدايى، مركپتان زدايى، تنظيم نقطه شبنم و تراكم گاز جهت انتقال و بازيافت و همچنين دانه بندى گوگرد است. طرح توسعه فاز يك ميدان گازى پارس جنوبى در بهمن ۱۳۷۶ به شركت پتروپارس در قالب بيع متقابل واگذار گرديد و در آبان ماه ۱۳۸۳ توسط خاتمى رئيس جمهور وقت رسماً مورد بهره بردارى قرار گرفت.
فازهاى ۲ و ۳
طرح توسعه فازهاى ۲ و ۳ به منظور توليد روزانه ۵۶ ميليون متر مكعب گاز از مخزن طراحى و اجرا گرديده است.
* هدف از توسعه اين فازها عبارتند از:
- توليد روزانه ۵۰ ميليون متر مكعب گاز طبيعى
- توليد روزانه ۸۰ هزار بشكه ميعانات گازى
- توليد روزانه ۴۰۰ تن گوگرد
نحوه انتقال گاز و ميعانات گازى از سكوهاى دريايى به پالايشگاه ساحلى به صورت ۳ فازه است.
* تأسيسات دريايى
- ۲ سكوى توليد و برداشت گاز از ۲۰ حلقه چاه
- ۲ رشته خط لوله زير دريايى ۳۲ اينچ انتقال گاز به پالايشگاه خشكى
- ۲ رشته خط لوله ۴‎/۵ اينچى تزريق منو اتيلن گلايكول (MEG)
* تأسيسات ساحلى
پالايشگاه فازهاى ۲ و ۳ در زمينى به مساحت ۱۵۰ هكتار احداث گرديده است و شامل موارد زير است:
- ۴ واحد دريافت و جداسازى گاز و ميعانات گازى
- تثبيت ميعانات گازى
- شيرين سازى
- نم زدايى
- تنظيم نقطه شبنم، مركپتان زدايى و تراكم گاز جهت انتقال
- بازيافت و دانه بندى گوگرد
- واحد احياى منواتيلن گلايكول (MEG)
عمليات توسعه فازهاى ۲ و ۳ در مهرماه ۱۳۷۶ به گروه توتال پارس جنوبى با سهم ۴۰ درصد، و به عنوان متصدى اصلى توسعه و شركت هاى گاز پروم روسيه و پتروناس مالزى هر يك با ۳۰ درصد سهم واگذار گرديد.
بهره بردارى از اين پالايشگاه در بهمن ماه ۱۳۸۱ توسط خاتمى رئيس جمهور وقت رسماً آغاز گرديد.
فازهاى ۴ و ۵
طرح توسعه فازهاى ۴ و ۵ به منظور توليد روزانه ۵۶ ميليون متر مكعب گاز از مخزن طراحى و اجرا گرديده است.
* هدف از توسعه فازهاى ۴ و ۵ عبارتند از:
- توليد روزانه ۵۰ ميليون متر مكعب گاز طبيعى
- توليد روزانه ۸۰ هزار بشكه ميعانات گازى
- توليد ساليانه يك ميليون تن اتان (به عنوان خوراك پتروشيمى)
- توليد ساليانه يك ميليون و پنجاه هزار تن گاز مايع (پروپان و بوتان) «LPG» به منظور صادرات
- توليد روزانه چهارصد تن گوگرد
* تأسيسات دريايى فازهاى ۴ و ۵ عبارتند از:
- ۲ سكوى توليد در فاصله حدود يكصد كيلومترى از ساحل داراى ۲۴ حلقه چاه
- ۲ رشته خط لوله ۳۲ اينچ دريايى به منظور انتقال گاز به پالايشگاه ساحلى
- ۲ رشته خط لوله ۴‎/۵ اينچى انتقال محلول گلايكول
* تأسيسات ساحلى فاز هاى ۴ و ۵ عبارتند از:
- يك رشته خط لوله ۵۶ اينچ به طول ۶۷ كيلومتر جهت انتقال گاز به خط لوله سراسرى گاز كشور
- يك رشته خط لوله ۳۰ اينچ ارسال ميعانات گازى از مخازن به ايستگاه اندازه گيرى ميعانات
- واحدهاى دريافت و جداسازى گاز و ميعانات گازى، تثبيت ميعانات گازى، شيرين سازى و نم زدايى
- تنظيم نقطه شبنم، مركپتان زدايى و تراكم گاز جهت انتقال
- بازيافت و دانه بندى گوگرد
- واحد احياى منواتيلن گلايكول
عمليات توسعه اين فازها در مردادماه سال ۱۳۷۹ به كنسرسيومى متشكل از شركت هاى انى ايتاليا به ميزان ۶۰ درصد، پترو پارس به ميزان ۲۰ درصد، و نيكو به ميزان ۲۰ درصد، واگذار شد. بهره بردارى رسمى از اين پالايشگاه در ۲۷ فروردين ۱۳۸۴ با حضور رياست جمهورى اسلامى ايران آغاز گرديد.