]كاوه بهمن[

آنچه خواهيد خواند چهارمين بخش از مقاله «فراملى شدن ادبيات داستانى دفاع مقدس و ويژگى هاى جهانى شدن است. بخش هاى پيشين اين مقاله در هفته هاى گذشته تقديم حضور خوانندگان گرامى شده است.

۴) پيشنهاد عملى
ترديدى نيست كه تاكنون افراد، گروه هاى ادبى و نهادهاى فرهنگى مختلفى براى بيرون كشيدن ادبيات داستانى ايران از انزواى رنجبار كنونى اقدام كرده اند. از جمله، انديشه ترجمه و نشر داستان هاى دفاع مقدس در خارج از كشور، نخستين بار در حدود ۱۵ سال قبل در واحد ادبيات حوزه هنرى نيز مطرح شد.
آن روزها، تعدادى از دوستان شاغل در واحد ادبيات حوزه هنرى، براى يافتن راه هاى عملى و قابل اجرا در اين زمينه، نشست هايى را با تنى چند از نويسندگان و مترجمان مطرح كشورمان برگزار كردند، كه به گمانم، نتايج آن نشست ها را مى توان به عنوان يكى از راه كارهاى عملى براى خارج كردن ادبيات داستانى دفاع مقدس از انزواى كنونى، مورد توجه قرار داد.
طى نشست هاى ياد شده، تحقيق و مطالعه در خصوص ارتباطات فرهنگى و انتشاراتى تركيه و كشورهاى اروپايى و نيز روند راهيابى آثار نويسندگان ترك زبان به غرب، نشان داد كه براى حل مشكل مورد بحث ما، مترجمان و مديران نشر ترك مى توانند همچون كاتاليزور مناسبى به كار آيند. در واقع ميان بنگاه هاى نشر تركيه و انتشاراتى هاى معتبر اروپايى رابطه فرهنگى- تجارى عميق و مستحكمى برقرار است به شكلى كه براى مثال، آثار برجسته نويسندگان تركيه، به محض انتشار در اين كشور، در زمان بسيار كوتاهى توسط بنگاه هاى نشر فرانسه نيز ترجمه و در شمارگان قابل توجهى در اين كشور اروپايى منتشر مى شوند.
در نتيجه با اطمينان مى توان گفت كه بازار نشر كشورهاى اروپايى به شدت از محصولات مرغوب ادبى نويسندگان ترك استقبال مى كند و هر اثرى كه در تركيه منتشر شود، در صورت برخوردارى از حد معمولى از كيفيت، بى درنگ مورد استقبال مديران نشر اروپايى قرار خواهد گرفت. پس، براى ورود آثار داستانى ما به اروپا، گام نخست، اين است كه اين آثار را به مديران نشر ترك عرضه كنيم. اين مديران كه در شناخت آثار مورد پسند مخاطبان، دست كمى از همكاران اروپايى خود ندارند، بدون شك از داستان هاى جذاب و زيباى ايرانى نيز- خاصه اگر با درون مايه جذاب و پركششى همچون وقايع جنگ تحميلى به رشته تحرير درآمده باشند- استقبال خواهند كرد و در گام بعدى نيز، اين آثار را در معرض گزينش و پسند همكاران اروپايى خود قرار خواهند داد.
بارى، روال عملى اين پيشنهاد اين است كه ما نخست مجموعه اى از آثار داستانى خود را- خاصه داستان هاى كوتاه و رمان هايى با موضوع دفاع مقدس- به شكلى بديع، خوش نما و نفيس منتشر كنيم، سپس نسخه هايى از اين محصولات را به ضميمه متن هاى كوتاهى متشكل از ترجمه عناوين و خلاصه اى از داستان ها- و در صورت امكان حتى گزيده اى از سوابق ادبى نويسندگان- براى بنگاه هاى معتبر نشر در كشور تركيه ارسال كنيم (كه البته ديدار و گفت وگوى حضورى با مديران نشر ياد شده نيز مفيد فوايد بيشترى خواهد بود.)
طبيعى است كه گزينش نهايى و ترجمه آثار را بهتر است بر عهده خود آن ها بگذاريم زيرا در صورت پذيرش آثار ياد شده، سود حاصل از نشر اين كتاب ها به ميزانى هست كه اين مديران نشر به راستى حرفه اى را به تقبل هزينه هايى از قبيل دستمزد مترجمان و حتى پرداخت حق التحرير به پديدآورندگان ايرانى آثار مجاب كند.
۵) تلاش در جهت جهانى كردن ادبيات داستانى دفاع مقدس و تقسيم وظايف
در اين بخش از نوشتار حاضر، پرسش بسيار مهمى كه مى توان مطرح كرد اين است كه به راستى چه كسانى و يا چه نهادها و ارگان هايى موظف اند تا در راه جهانى كردن ادبيات داستانى دفاع مقدس گام بردارند؟ و آيا ترجمه و نشر آثار ياد شده در بازارهاى جهانى نشر از جمله وظايف نويسندگان و پديدآورندگان آثار است؟
احمد دهقان، نويسنده چندين اثر داستانى با موضوع دفاع مقدس - كه يكى دو اثر او را مى توان از جمله خوش اقبال ترين داستان هاى جنگى ايران در آن سوى مرزهاى ادبى كشورمان به شمار آورد در گفت وگويى به مناسبت نشر يكى از آثارش در آمريكا، در باب مقوله جهانى شدن ادبيات داستانى دفاع مقدس آراى نسبتاً راهگشايى را مطرح كرده است.(۱) آرايى كه دست كم از منظر تقسيم وظايف اجرايى در زمينه مورد بحث اين متن، حاوى پيشنهادهاى ارزشمند و عبرت آموزى است.
به اعتقاد دهقان، نويسنده اثر نبايد خود را دل نگران ترجمه نوشته هايش به زبان هاى بيگانه نشان دهد، بلكه اين مسئولان اجرايى و دست اندركاران عرصه فرهنگ و ادبيات كشور هستند كه مى بايد مهمترين گام هاى ممكن را در اين خصوص بردارند. ليكن در عين حال، درستى نظر احمد دهقان را نيز نمى توان از نظر دور داشت، چرا كه به هر حال، خجستگى نشر آثار هر نويسنده اى در عرصه ادبيات جهان، ديگر است و تكاپوكردن نويسنده در اين راه ديگر.
نتيجه اين كه نويسندگان و پديدآورندگان آثار داستانى دفاع مقدس، اگرچه وظيفه اى در قبال موضوع مطروحه اين نوشتار ندارند، ليكن اين قدر هست كه آنان نيز، به هر حال از منافعى در اين جريان برخوردار خواهند بود. پس ترديدى نيست كه نويسندگان داستان هاى جنگى نيز دست كم موظف اند تا راهكارهاى مناسب مورد نظر خود را به مجريان فرهنگى كشور پيشنهاد دهند و به اشكال مختلف در اين باب طرح نظر كنند.
۶) ويژگى هاى جهانى شدن
داستان نويسان عرصه دفاع مقدس، براى آفرينش آثارى در اندازه هاى جهانى چه عناصرى را بايد در داستان هايشان به كار بگيرند؟ به عبارت ديگر، ادبيات داستانى دفاع مقدس براى فراملى شدن، چه ويژگى هايى بايد داشته باشد و ويژگى هاى جهانى شدن چيست؟
حقيقت اين است كه نويسندگان و پديدآورندگان آثار، در صورت كلى بحث نيز مهمترين نقش را در امر فراملى شدن ادبيات داستانى دفاع مقدس ايفا مى توانند كرد. نقشى كه پرداختن به آن، مبحث حاضر را به وادى يك بحث كاملاً ريشه اى و مبنايى خواهد كشانيد؛ اين كه براى بدل شدن جريان ادبيات داستانى دفاع مقدس به پديده اى فراملى و جهانى، پديدآورندگان اين آثار چه شاخصه هاى صورتى - صناعتى و كدام عناصر محتوايى را مى بايد در داستان هايشان وارد كنند؟
شكى نيست كه زبان ارتباط ادبيات بومى با ادبيات جهانى، زبان ترجمه است. يعنى ادبيات دفاع مقدس ما، براى آن كه بتواند پيامش را به جهان انتقال دهد، لاجرم مى بايد ظرفيت هاى متنوع هنرى و زيبايى شناسانه و همچنين قابليت هاى فراوان صورتى - صناعتى و حتى محتوايى خود را در زبان عمدتاً غيرهنرى و الكن ترجمه خلاصه كند و اين در حالى است كه وقتى يك اثر ادبى، از زبانى به زبان ديگر ترجمه مى شود، به لحاظ زيبايى شناسى، بسيارى از امتيازات خود را از كف مى دهد. در واقع، حتى چيره دست ترين مترجمان جهان نيز قادر نيستند همه عناصر جذاب موجود در متن ترجمه شده را از زبان مبدأ به زبان مرجع انتقال دهند.
در نتيجه، در آثار ادبى ترجمه شده، غالباً گروهى از عناصرى كه به قصد ايجاد جذابيت و التذاذ هنرى در متن گنجانده شده اند، از ميان مى روند. براى مثال، با توجه به آنچه در بخش «پيشنهاد عملى» اين نوشتار مطرح شد، ترديدى نيست كه مخاطبان غيرايرانى، بيش از آن كه به شگردهاى فنى و زبانى آثار توجه داشته باشند، به اوج و فرودهاى داستانى، تعليق ها و كشش ها و جذابيت هاى موضوعى نهفته در روايت اثر عنايت خواهند داشت، زيرا همان گونه كه اشاره شد، حتى در برجسته ترين ترجمه ها نيز، غالباً اثر چندانى از شگردهاى زبانى نويسندگان باقى نمى ماند.
علاوه بر اين ها، به نظر مى رسد نظراتى كه مترجم آمريكايى كتاب احمد دهقان در خصوص اين اثر داده است نيز بتواند سليقه مخاطبان خارجى را در اين خصوص براى ما تشريح كند؛ آقاى اسپراكمن گفته است كه با ترجمه «سفر به گراى ۲۷۰ درجه» خواسته است مفاهيم زندگى - و احتمالاً زندگى ايرانى - را به مخاطبان داستان در كشورش منتقل كند. او همچنين به خود دهقان نيز گفته است: «اين كار را براى كسانى انجام داده است كه جنگ را به گونه اى ديگر مى شناسند، آن را نديده اند و مى خواهند درباره فرهنگ ايرانى اطلاعات بيشترى به دست آورند.»(۲)
در واقع، ادبيات بومى ما و به طور مشخص ادبيات دفاع مقدس ايران تنها در صورتى مى تواند براى مخاطبان جهانى ادبيات جذابيت داشته باشد كه همچنان بومى بماند. داستان هاى ما بايد از فرهنگ خود ما و از زندگى انسان ايرانى براى مخاطبان خارجى روايت كنند.
همچنين بازخورد انتشار «سفر به گراى...» در آمريكا هم نبايد از نظر نويسندگان اين گونه آثار دور بماند. براى مثال احمد دهقان خود به يكى از اين موارد اشاره كرده است:
«يكى از استادان بيوشيمى دانشگاه راتجرز درباره كتاب نظر داده و در سايت اينترنتى ناشر هم موجود است. اما بازتاب هايى به من رسيده كه نشان مى دهد اثر گنگ و مبهم نبوده و مفاهيم مورد نظر را خيلى خوب انتقال داده است. به عنوان يك اثر رئال مورد توجه قرار گرفته و...»(۳)
محسن مؤمنى، قائم مقام مركز آفرينش هاى ادبى حوزه هنرى نيز در اين خصوص آراى مشخصى دارد. او كه ظاهراً در معرفى كتاب احمد دهقان به مترجم آمريكايى هم نقش بسيارى داشته، مى گويد: «سفر به گراى ۲۷۰ درجه، به اين دليل با اقبال مواجه شد كه تحت تأثير آثار غربى ها نبود. چون به اين دليل كه اصل چنين كارهايى در آمريكا و كشورهاى اروپايى وجود دارد، آثار مقلدانه نويسندگان ايرانى براى ترجمه به آن زبان ها جذابيت ندارد. در واقع، گذشته از تكنيك، فرم و پرداخت در داستان هاى ايرانى، آنچه مى تواند براى راهيابى ادبيات داستانى ايران به بازارهاى جهانى مؤثر باشد، توجه به داستان هاى بومى تر يا دست كم با موضوعات ايرانى تر است. همان نكته كه در موفقيت ادبيات داستانى آمريكاى لاتين نقش مؤثرى ايفا كرد.»(۴)
و البته مهمتر از همه، نظرى است كه خود اسپراكمن در اين باب ابراز كرده است. او در اين خصوص معتقد است: «اين دسته از آثار، بايد جنس ايرانى داشته باشند و نوشته هاى مقلدانه اى از اصل غربى خود نباشند تا بتوانند در ذهن عامه مردم آمريكا جايى باز كنند...»(۵)
شايان ذكر است كه اين بخش از نوشتار حاضر، خود، مى تواند موضوع مستقل و مجزايى از براى يك رشته تحقيق و پژوهش مفصل باشد، پژوهشى كه لزوماً مى بايد آراى جميع محققان، منتقدان و صاحب نظران عرصه داستان نويسى كشور را نيز در خود لحاظ كند. در حقيقت، بحث فراملى شدن ادبيات داستانى دفاع مقدس را از اين منظر، به شكل جدى تر، كاربردى تر و تخصصى ترى مى توان پى گرفت و پيش برد.

پانوشت:
۱. مطالعه آراى طرح شده دراين گفت وگو، از منظر داستان نويسى كه اثرش در پرمخاطب ترين كشور جهان - يعنى آمريكا - منتشر شده، مى تواند دست كم براى داستان نويسان ديگر مفيد فوايد بسيارى باشد. رجوع كنيد به: ضميمه روزنامه همشهرى، ويژه نامه نوروز ۱۳۸۶. گفت وگو با احمد دهقان.
۲. منبع پيشين، ص ۷۳. علاوه براين، همين آرايى كه مترجم در باب كتاب «سفر به گراى...» داده است و نيز انتخاب اثر مورد بحث، خود، نشان مى دهد كه شگردهاى زبانى و كوشش هاى صورتى و صناعتى آثار، جاذبه چندانى براى خوانندگان كتاب در زبان هاى ديگر ندارد. اگر چنين بود يقيناً آقاى اسپراكمن اثر ديگرى را براى ترجمه و انتشار در آمريكا بر مى گزيد. چه آن هايى كه «سفر به گراى...» را خوانده اند، مى دانند كه اين كتاب، يك داستان بلند سرراست و صرفاً قصه گوست؛ و البته اين، به هيچ عنوان ضعفى براى كتاب يادشده به حساب نمى آيد.
۳. پيشين، ص ۷۳
۴. مطلبى با عنوان «شاد باش اى ايران»، «نويسندگان ايرانى از ترجمه كتاب مى گويند »؛ پيشين، ص ۷۵
۵. «سفر به گراى فراتر از ۲۷۰ درجه »، پيشين، ص ۷۵