[عليرضا قدر دوست نخچى]

درياى خزر، به عنوان بزرگ ترين درياچه جهان شاهد آلودگى هاى زيست محيطى فراوانى است. كشورهاى ساحلى اين دريا نقش بسيار بزرگى در ايجاد اين آلودگى داشته اند. كشور روسيه به تنهايى باعث توليد ۸۰ درصد آلودگى هاى اين دريا مى شود. پس از روسيه كشور آذربايجان دومين آلوده كننده درياى خزر محسوب مى شود. ايران هر چند سهم كمى نسبت به ساير كشورهاى ساحلى از دريا دارد، اما به دليل قرار گرفتن در قسمت جنوبى اين دريا آلودگى هاى زيادى دارد.
در گزارشى كه در سال ۲۰۰۰ منتشر شده است رود ولگا در روسيه كه منبع اصلى تأمين آب درياى خزر است باعث توليد نيمى از آلودگى هاى اين دريا مى شود. كه عمدتاً به دليل قرار داشتن مراكز صنعتى و شيميايى در اطراف اين رود است.
به غير از آلودگى هاى نفتى كه محيط زيست خزر را تهديد مى كند، آلودگى هاى هسته اى نيز باعث تخريب اكوسيستم اين دريا مى شود. عمده ترين دليل آلودگى هسته اى خزر، نيروگاهى هسته اى در قزاقستان است كه در نزديكى اين دريا قرار دارد. تشعشعات مواد هسته اى تأثيرات مخرب زيادى روى ماهيان و ساير موجودات زنده در درياى خزر داشته است.
تعداد ماهيان خاويارى كه از گونه هاى اصلى موجودات در اين دريا به شمار مى روند كاهش چشمگيرى داشته است. طبق تحقيقات در سال ۱۹۸۵ تعداد اين ماهى ها چيزى در حدود ۳۰ هزارتن بود. اين تعداد در سال ۱۹۹۰ به ۱۳‎/۳۰۰ تن و در سال ۱۹۹۴ به ۲۱۰۰ تن رسيده است.
بانك جهانى تخمين مى زند كه در صورت ادامه روند كنونى آلودگى درياى خزر تا ۲ يا ۳ سال آينده هيچ ماهى خاويارى در درياى خزر وجود نداشته باشد. از سوى ديگر در قسمت شمالى اين دريا و در قزاقستان فوك هاى زيادى حضور دارند. آلودگى ها سبب شد كه ۱۱ هزار فوك از بين بروند. مقام هاى قزاق دليل اين مرگ و مير و كاهش تعداد فوك ها را افزايش سطح آب درياى خزر اعلام كردند اما دانشمندان محيط زيست دلايل ديگرى را برشمردند. در زمان استقرار شوروى محيط زيست و اكوسيستم خزر آسيب هاى فراوان ديد. اين آسيب ها به گونه اى بود كه چندين سال طول خواهد كشيد تا بتوانيم آن خسارت ها را جبران كنيم. تخمين زده مى شود كه سالانه ۶۰ هزارتن نفت و مشتقات آن، ۲۴ هزارتن سولفيد و ۴۰۰ هزارتن كلورين وارد درياى خزر مى شود. همچنين به دليل اين آلودگى ها بويژه در مناطق شمالى آلودگى ۴ تا ۶ برابر مقدار استاندارد است. حتى در برخى مناطق به ۱۶ برابر ميزان استاندارد نيز رسيده است. آلودگى هاى درياى خزر به طور عمده به ۳ دسته تقسيم مى شوند: ۱ـ شيميايى: عمدتاً از طريق رودخانه هايى است كه به اين دريا مى ريزد. ۲ـ اكولوژيكى: اين آلودگى به سبب بالا آمدن سطح آب دريا و تغييرات آب وهوايى در جهان است و ۳ـ صنايع اطراف: در اطراف اين دريا به خصوص در آذربايجان تعداد زيادى كارخانه صنعتى وجود دارد كه در آلودگى اين دريا مؤثر است.
مهمترين برنامه اى كه براى حفاظت از محيط زيست تدوين شده «برنامه محيط زيست خزر» است. اين برنامه جامع با همكارى خوب همه كشورهاى ساحلى و سازمان هاى بين المللى تدوين شده است. همچنين كشورهاى ساحلى اقدامات خوبى در اين زمينه انجام داده اند. مهمترين مانع در اجراى اين برنامه روشن نبودن وضعيت رژيم حقوقى درياى خزر است كه مانع اقدام هاى عملى بسيارى شده است.

[شهريار گلستان]

درياچه بختگان در سال هاى اخير تحت تأثير عوامل تهديد كننده متعدد بويژه خشكسالى آسيب بسيارى ديده و اكنون نيز شاهد مرگ ۲ هزار جوجه فلامينگو به عنوان گونه هاى ارزشمند خود بوده است.
محمد حسينى قائم مقام معاون محيط طبيعى و تنوع زيستى سازمان محيط زيست در اين زمينه با اشاره به اتلاف حدود ۲ هزار جوجه فلامينگو در تالاب بختگان، مى گويد: ۷هزار جوجه فلامينگو گرفتار شده در نمك اين تالاب نجات يافتند.
حسينى درباره اين فاجعه توضيح مى دهد: پارك ملى و پناهگاه حيات وحش بختگان در اثر كم آبى ناشى از ساخت چندين سد بالادست منابع تأمين كننده آب درياچه، در آستانه نابودى و وقوع فاجعه زيست محيطى قرار گرفت.
وى مى گويد: بخش قابل توجهى از اين پناهگاه با ارزش حيات وحش به نمكزار تبديل شده است. همچنين مأموران اجرايى گارد حفاظت محيط زيست استان فارس عمليات نجات پرندگان سرگردان را با همكارى جوامع محلى، تشكلهاى مردم نهاد و كارشناسان محيط زيست در قالب جمع آورى جوجه فلامينگوها و انتقال آنها به درياچه طشك اجرا كردند.
قائم مقام معاون محيط طبيعى و تنوع زيستى سازمان محيط زيست مى افزايد: پارك ملى و پناهگاه حيات وحش بختگان از قابليتهاى اكوتوريستى فوق العاده برخوردار است و از نظر تنوع زيستى يكى از غنى ترين نقاط دنيا است كه در حال حاضر در معرض تهديد قرار گرفته است.
وى تأمين نشدن حق آبه زيست محيطى در اين منطقه توسط سازمان آب منطقه اى و ساخت چندين سد در بالادست منابع تأمين كننده آب درياچه را از دلايل عمده اين بحران ذكر مى كند و مى گويد: توجه نكردن به محيط زيست، تنوع زيستى مناطق حفاظت شده و چشم اندازهايى بديع، جاذبه هاى گردشگرى و بقا تنوع ژنتيكى و اكولوژيكى مناطق باعث شده است كه يكى از قطبهاى بزرگ گردشگرى، جاذبه هاى طبيعى و پاركهاى ملى كشور در معرض نابودى قرار گيرد.
دكتر رجب زاده، مديركل محيط زيست استان فارس نيز ضمن اشاره به اصل پنجاهم قانون اساسى در خصوص ضرورت حفظ محيط زيست را پرهيز از نگاه بخشى و همكاريهاى مستمر و مثمرثمر ميان بخشى برشمرد.
گفتنى است درياچه بختگان كه دومين درياچه بزرگ ايران بشمار مى آيد در سال هاى گذشته در تأثير عوامل تهديد متعدد بويژه خشكسالى، آسيب بسيارى ديده و در حال حاضر نيز بيم آن مى رود كه در صورت ادامه روند خشكسالى و عدم چاره انديشى بموقع، به طور كامل خشك شود.
پارك ملى بختگان شامل درياچه بختگان با وسعت بيش از ۱۴۳ هزار هكتار و پناهگاه حيات وحش بختگان با وسعتى بيش از ۱۸۴ هزار و ۶۰۰ هكتار شامل درياچه طشك، عرصه هاى كوهستانى و دشتى محاط بر درياچه ها است كه در فاصله ۷۰ كيلومترى غرب شهرستان نيريز و ۱۶۰ كيلومترى شيراز واقع شده است.

۶ دستورالعمل مهم سازمان حفاظت محيط زيست ابلاغ شد .
دكتر دلاور نجفى، معاون محيط طبيعى و تنوع زيستى سازمان حفاظت محيط زيست با اعلام اين مطلب گفت: براى نخستين بار در كشور ۶ دستورالعمل «تكثير و پرورش پستانداران وحشى در اسارت»، «تكثير و پرورش پرندگان وحشى در اسارت»، «طبيعت گردى در مناطق تحت مديريت سازمان حفاظت محيط زيست»، «مجوز ساخت كارگاه تاكسيدرمى»، «مجوز ساخت نمايشگاه حيات وحش و آثار طبيعى» و «مديريت قرق هاى اختصاصى» تهيه و به استانها ابلاغ شد.
وى افزود: بر اساس دستورالعمل قرق هاى اختصاصى، شرايط ايجاد قرق هاى اختصاصى توسط بخش خصوصى ديده شده است كه فعلاً اين طرح براى نخستين بار در كشور در مناطق آزاد اجرا مى شود. معاون محيط طبيعى و تنوع زيستى سازمان حفاظت محيط زيست با اشاره به درخواست هاى متعدد براى پرورش پستانداران و پرندگان وحشى در كشور گفت: سازمان حفاظت محيط زيست براى پاسخگويى به اين درخواست ها دستورالعمل تكثير و پرورش پستانداران وحشى و تكثير و پرورش پرندگان وحشى در اسارت را تدوين كرده است. وى با بيان اين كه اين دستورالعمل با هدف اجراى مواد يك و ۶ قانون شكار و صيد مصوب سال ۱۳۴۶ و براى كاهش فشار شكار پستانداران وحشى و پرندگان در طبيعت تهيه شده است، خاطرنشان كرد: بر اساس اين دستورالعمل ها، پرورش پرندگان و پستانداران وحشى در معرض انقراض مستلزم تأييد سازمان محيط زيست و موافقت كميته فنى اين دستورالعمل هاست. دكتر نجفى به دستورالعمل طبيعت گردى در مناطق تحت مديريت سازمان حفاظت محيط زيست اشاره كرد و گفت: بر اين اساس بخش خصوصى مى تواند در زون هاى گردشگرى مناطق سازمان محيط زيست سرمايه گذارى كند.
وى خاطرنشان كرد: دستورالعمل طبيعت گردى با هدف تقويت امور حفاظت، احيا و استفاده پايدار و خردمندانه از ارزشهاى زيست محيطى و طبيعت گردى در مناطق تحت مديريت سازمان محيط زيست، جذب مشاركت مردم از جمله جوامع محلى و علاقه مندان به محيط زيست در امر مديريت و حفاظت منابع، اشتغال زايى و رفاه اقتصادى و اجتماعى براى جوامع محلى و بومى با حفظ آداب و سنن، برقرارى امكان ديدار از جاذبه هاى طبيعى گردشگرى زون هاى تفرجى مناطق تحت مديريت و ارتقاى فرهنگ زيست محيطى مردم تدوين شده است. معاون محيط طبيعى و تنوع زيستى سازمان حفاظت محيط زيست با بيان اين كه اين طرح فعلاً در مناطق حفاظت شده و پناهگاههاى حيات وحش اجرا مى شود، تصريح كرد: در صورت موفقيت آميز بودن، اين طرح در ساير مناطق سازمان محيط زيست كه قابليت داشته باشند، نيز اجرايى مى شود.
وى خاطرنشان كرد: همچنين در راستاى بند ب ماده ۳ قانون شكار و صيد و همچنين ماده ۹ آئين نامه اجرايى اين قانون، دستورالعمل نحوه واگذارى مديريت قرق هاى اختصاصى خارج از محدوده مناطق چهارگانه و شكارممنوع سازمان محيط زيست تدوين شده است.