]اسد شكورپور]

براساس اعلام يك پژوهش اقتصادى انجام شده نقشه كشورهاى بزرگ اقتصادى در آينده تغيير خواهد كرد و كشورهاى جديدى از نظر توليد ناخالص ملى جايگزين آنها خواهند شد. طبق نتايجى پژوهشى كه شركت ايرست اند يونگ بين المللى انجام داده در سال ۲۰۵۰ كشورهاى هند، روسيه، برزيل، چين، اندونزى، مكزيك و تركيه بر ۷ كشور صنعتى و قدرتمند اقتصادى يعنى آمريكا، انگليس، كانادا، فرانسه، ايتاليا، آلمان و ژاپن غلبه نموده و جايگاه آنها را اشغال خواهند كرد. براساس اعلام گزارش فوق در سال ۲۰۵۰ رشد اقتصادى كشورهاى فوق از جمله هند از رشد اقتصادى كشورهاى قدرتمند اقتصادى فعلى جهان بيشتر خواهد شد. در گزارش فوق تصريح شده هند و چين با توجه به جاذبه هاى سرمايه گذارى بالا و كاهش قدرت جذب سرمايه توسط بازارهاى آمريكا و اروپا در سال هاى آينده پيشرفت هاى خوبى خواهند داشت.
طبق اعلام گزارش فوق على رغم آن كه همچنان اروپا جذاب ترين منطقه براى سرمايه گذارى به شمار مى رود ولى شمار سرمايه گذاران در اروپا بشدت كاهش يافته است. اين در حالى است كه بازارهاى جديدى در آسيا شمار زيادى از سرمايه گذاران را به خود جذب مى نمايند.
رود ريجور اتو مدير اجرايى صندوق بين المللى پول نيز در اين باره مى گويد: در حال حاضر چين و هند در حال تبديل شدن به محرك هاى جديدى براى توسعه اقتصاد جهانى هستند و آنها جايگاه آمريكا و ساير كشورهاى صنعتى ديگر را اشغال خواهند كرد. اخيراً در كنفرانسى در فيليپين كه درباره طرح هاى اقتصادى برگزار شد براى نخستين بار چين توانست بيشترين سهم توسعه اقتصادى در جهان را به خود اختصاص دهد.
مدير اجرايى صندوق بين المللى در گفت وگو با روزنامه چايناديلى افزود: انتظار مى رود كه رشد اقتصادى چين در سال جارى به ۱۱ درصد و هند به ۹ درصد برسد. وى بدون اشاره به اعداد و ارقام گفت: از منظر كلى عملكرد اقتصادى ژاپن و اروپا در حال حاضر مثبت و قابل قبول است.
گفتنى است اخيراً صندوق بين المللى پول با صدور گزارشى اعلام كرد رشد اقتصادى جهان در سال ۲۰۰۷ به ۵‎/۲ درصد و در سال ۲۰۰۸ به ۵‎/۳ درصد خواهد رسيد. اين صندوق علت رشد توسعه اقتصادى در آينده را ميانگين بالاى رشد در كشورهاى در حال توسعه از جمله چين، هند و روسيه و بالا رفتن قيمت نفت مى داند كه باعث تغييراتى در ميانگين رشد كشورهاى صادركننده خواهد شد.
طبق اعلام گزارش فوق اگرچه اقتصاد آمريكا در ۳ ماهه اول سال جارى با كندى رشد مواجه شد ولى براساس شاخص هاى موجود رشد اقتصادى اين كشور در ادامه سال جارى بهبود خواهد يافت. اين در حالى است كه سطح رشد اقتصادى در منطقه يورو و ژاپن ميانگين هايى بالاتر از حد انتظار را به ثبت مى رساند. طبق پيش بينى گزارش صندوق بين المللى پول ميانگين رشد اقتصادى در منطقه يورو ژاپن، آمريكا و انگليس در سال ۲۰۰۷ به ۲‎/۶ درصد خواهد رسيد و در سال ۲۰۰۸ ميانگين رشد اقتصادى منطقه يورو ۲‎/۵ درصد، ژاپن ۲ درصد، آمريكا ۲‎/۸ و انگليس به ۲درصد خواهد رسيد. ميانگين رشد اقتصادى كشورهاى در حال توسعه نيز در سال ۲۰۰۷ به ۸درصد و ۲۰۰۸ به ۷‎/۶ درصد خواهد رسيد. طبق اين پيش بينى رشد اقتصادى چين در سال ۲۰۰۷ به ۱۱‎/۲ درصد و در سال ۲۰۰۸ به ۱۰‎/۵ درصد، هند ۹ درصد و ۸‎/۴ درصد و روسيه به ۷ درصد و ۶‎/۸درصد خواهد رسيد و اين كشورها به ترتيب رتبه اول تا سوم را از نظر رشد اقتصادى به خود اختصاص خواهند داد.

]سيدجواد سيدپور]

هر لحظه، هر دقيقه، هر ساعت، در روز و در شب، در سرما و گرما، در زمستان و تابستان، بنادر ايران در نوار ساحلى جنوب كه ۲ هزار كيلومتر طول دارد در حال بارگيرى و يا تخليه كشتى هايى هستند كه كالا به ايران آورده يا از ايران به اقصى نقاط جهان حمل مى كنند. اين بنادر در طول سال تنها ۴۸ ساعت تعطيل اند. از ساعت ۶ بعدازظهر روز ۲۹ اسفند تا ۶ بعدازظهر اول فروردين و ديگرى از ۶ بعدازظهر روز تاسوعا تا ۶ بعدازظهر روز عاشوراى حسينى. به جز اين ساعات در تمام دقايق شبانه روز در طول سال بندر باز است و عمل بارگيرى و تخليه با سرعت انجام مى گيرد زيرا هر ساعت و هر دقيقه معطلى براى كشتى هاى حامل بارهاى مختلف كانتينرى، فله، نفتكش و... هزينه بسيار زيادى دارد به همين دليل كشتى هاى بزرگ كانتينرى كه در اسكله بنادرى مثل شهيد رجايى پهلو مى گيرند همزمان با يك جرثقيل بارگيرى و با ديگر جرثقيل عمل تخليه را انجام مى دهند، در عين حال با پهلوگيرى كشتى هاى سوخت رسانى، سوخت گيرى هم مى كنند و سريع اسكله را به سمت آب هاى آزاد ترك كرده و به مقصد ديگر حركت مى كنند.

* حمل ونقل دريايى ارزان و وسيع
۹۰ درصد تجارت جهانى از نظر وزنى و ۴۰ درصد تجارت از لحاظ ارزشى به وسيله حمل ونقل دريايى صورت مى گيرد.
از سال ۱۹۰۰ تا ۱۹۵۰ حمل ونقل دريايى ۲‎/۵ برابر افزايش يافت و با شروع جنگ جهانى دوم بسيارى از كشتى ها از بين رفت. اين مسأله سبب شد كه به شكل جديدى از كشتى سازى روى آورده شود و تكنولوژى جديد در ساخت آنها مطرح گردد. از ۱۹۵۰ تا سال ۲۰۰۰ حمل ونقل به وسيله كشتى ۱۰ برابر رشد كرد. كشتى تنها وسيله حمل ونقلى است كه محدوديتى از نظر وزن كالا به وجود نمى آورد و كالا را به ميزان زياد يكباره جابه جا مى كند.
به طور ميانگين سالانه حدود ۲۵ هزار ميليارد تن ـ كيلومتر بار توسط حمل ونقل دريايى جابه جا مى شود. در مقام مقايسه، اين مقدار براى حمل ونقل ريلى ۷ هزار ميليارد تن ـ كيلومتر و براى حمل ونقل جاده اى ۳ هزار ميليارد تن ـ كيلومتر است.
حدود ۸۵ هزار كشتى با ظرفيت بالاتر از ۱۰۰ تن در سراسر جهان در حال فعاليت اند كه نيمى از آنها عمليات حمل ونقل و حدود نيمى ديگر عمليات خدمت رسانى را انجام مى دهند (مانند يدك كش ها).
*اقتصاد مقياس در كشتى
با ۲ برابر كردن اندازه كلى يك شناور، ظرفيت آن ۴ برابر مى شود. امروزه تمايل به افزايش اندازه شناورها بسيار زياد شده است. دليل اين امر، صرفه جويى در هزينه هاى كاركنان، سوخت، پهلوگيرى و بيمه است. اين موضوع سبب شده كه با وجود گذشت زمان و افزايش قيمت هاى جهانى حمل ونقل دريايى براى هر تن كالا نسبت به قبل ارزان تر شده و مزيت پيدا كند.
امروزه كشتى هايى با ظرفيت ۱۲ هزار TEU (كانتينر ۲۰ فوتى) ساخته شده كه تنها در چند بندر سنگاپور، روتردام و چين رفت وآمد مى كنند و هنوز بنادر خليج فارس توانايى پهلوگيرى اين شناورهاى غول پيكر را ندارند. در چنين وضعى است كه حمل آب از مالزى به عربستان و ماسه از چين به ژاپن مقرون به صرفه مى شود.
*انقلاب در صنعت حمل ونقل دريايى
كانتينرى كردن حمل ونقل دريايى، انقلابى در صنعت حمل ونقل و نهايتاً در تجارت جهانى ايجاد كرد كه تبعات آن را تا ۲ دهه ديگر نيز مى توان مشاهده كرد. تجارت كانتينرى با كشتى هايى به گنجايش ۲۲۶ TEU در سال ۱۹۵۷ شروع شد. در دهه ۱۹۶۰ ميلادى، حمل ونقل كانتينرى به شكل رايج كنونى شروع شد و از آن تاريخ به بعد، كشورهاى مختلف جهان براى توسعه بنادر كانتينرى و امكان پهلوگيرى كشتى هاى بزرگ كانتينربر سرمايه گذارى هاى فراوانى انجام دادند. در گذشته حمل بار به صورت فله اى يا بسته هاى حجيم، مشكلات فراوانى را در حمل ونقل و بارگيرى به وجود مى آورد كه تلف شدن بخشى از كالاها و ايجاد مشكلات بارگيرى براى تريلرها و كاميون ها، كندى هدايت بار و افزايش مدت توقف كشتى ها در اسكله از جمله اين مشكلات بود. گرايش سيستم حمل ونقل جهانى به سمت حمل ونقل كانتينرى بيانگر آن است كه براى جلوگيرى از اين خسارت ها، كشتيرانى كانتينرى بايد رشد كند.
در ۲ دهه اخير رشد و توسعه بنادر كانتينرى در كشورهاى جنوب و جنوب شرقى آسيا بسيار درخور توجه بوده است. سهم كشورهاى جنوب شرقى آسيا در بازار جهانى حمل ونقل كانتينرى از ۳۷‎/۶ درصد در سال ۱۹۹۰ ميلادى به ۴۶‎/۵ درصد در سال ۲۰۰۲ افزايش يافته است.
* بندر شهيد رجايى بزرگ ترين بندر كانتينرى ايران
از سال ۱۹۵۷ كه حمل ونقل كانتينرى در جهان شروع شده حدود ۲۰ سال طول كشيد تا ايران هم به اين قافله بپيوندد. ايران در سال ۱۹۷۶ حمل ونقل كانتينرى را شروع كرد. اكنون ۹۸ درصد از فعاليت كانتينرى كشور در بندر شهيد رجايى صورت مى گيرد كه ظرفيت آن يك ميليون و ۵۰۰ هزار TEU است كه پيش بينى مى شود با انجام برنامه هاى توسعه تا ۶ ميليون TEU افزايش يابد.
عمليات اجرايى ساخت مجتمع بندرى شهيد رجايى در سال ۱۳۵۴ شروع شد اما با وقوع انقلاب متوقف گرديد. در زمان رياست جمهورى شهيد رجايى و با تلاش و پيگيرى ايشان عمليات اجرايى مجدداً آغاز گشت، پس از شهادت اين شخصيت بزرگ، اين مجتمع به نام ايشان نامگذارى شد. اين مجتمع در سال ۶۳ رسماً افتتاح و مورد بهره بردارى قرار گرفت.
بندر شهيد رجايى در ۲۰ كيلومترى غرب شهرستان بندرعباس و در ورودى دهانه خليج فارس، ابتداى تنگه هرمز و شمال جزيره قشم واقع شده است. اين مجتمع بندرى در زمينى به وسعت ۲۵ كيلومتر مربع تأسيس شد كه بعداً به ۳۵‎/۵ كيلومتر مربع توسعه يافت.
استان هرمزگان كه بندر شهيد رجايى در آن واقع شده ۹۰۰ كيلومتر مرز آبى دارد كه با احتساب جزاير ۱۴گانه آن ۱۴۰۰ كيلومتر مرز آبى مى شود. اين استان ۷۰ بندر فعال و ۹۰ چراغ دريايى دارد. سالانه ۱۲ هزار كشتى اقيانوس پيما از تنگه هرمز مى گذرند و در آن واحد ۱۶ هزار شناور در خليج فارس در حال حركت اند.
اما بندر شهيد رجايى كه يكى از بزرگ ترين بنادر ايران است داراى يك كانال دسترسى به طول ۶ هزار و ۵۰۰ متر در حدفاصل لنگرگاه تا حوضچه هاى بندر است كه عرض آن ۲۴۹ متر و عمق آن از سطح دريا ۱۵‎/۸ متر است و قابليت عبور همزمان ۲ كشتى اقيانوس پيما را در عرض كانال ميسر مى سازد.
حوضچه اصلى بندر توسط ۲ موج شكن ايجاد شده و وسعتى به مساحت ۳‎/۲ ميليون متر مربع دارد. طول موج شكن غربى ۲ هزار و ۵۱۵ متر و موج شكن شرقى ۲ هزار و ۵۷۰ متر و از عمق ۲۰ مترى تا حدود ۵ متر بالاتر از سطح دريا ساخته شده اند.
طول اسكله هاى موجود مجموعاً ۴ هزار و ۹۰۰ متر است كه قابليت پهلودهى همزمان به ۲۲ كشتى اقيانوس پيما را دارند. اين اسكله ها كه در حوضچه هاى فرعى ۱ و ۲ واقع شده اند به پايانه هاى ويژه و بسته به نوع كشتى و محموله آن تقسيم بندى شده اند. علاوه بر اين ۲۲ پست اسكله، تعداد ۲ پست اسكله مخصوص پهلودهى كشتى هاى تانكر اقيانوس پيما نيز در ضلع شرقى حوضچه اصلى واقع شده كه با تأسيسات لوله كشى به مخازن ويژه در پالايشگاه بندرعباس متصل شده است.
پايانه كانتينرى شهيد رجايى يك ميليون و ۲۰۰ هزار متر مربع وسعت و ظرفيت نگهدارى ۵۲ هزار كانتينر ۲۰ فوتى را داراست. در اين پايانه بيش از ۱۰ جرثقيل كانتينرى، ۲۵ دستگاه ترانس تينر، ۶ دستگاه جرثقيل ۱۴۰ تنى، ۸ دستگاه جرثقيل ۸۰ تنى و انواع ريچ استاكر، ليفتراك و انواع كشنده فعاليت دارند.
علاوه بر پايانه كانتينرى، پايانه كالاهاى متفرقه A و B از ديگر قسمت هاى بندر بزرگ شهيد رجايى است كه بيش از ۳۴ هكتار محوطه بارانداز آسفالته و ۵۲ هزار متر مربع انبار مسقف دارد. اين پايانه با مشاركت بخش خصوصى در امر تخليه، بارگيرى، انباردارى، صادرات، واردات، ترانزيت و ترانشيپ فعاليت مى كند.
پايانه غلات كه ۶ باب انبار مسقف به مساحت ۵۲ هزار متر دارد در امر تخليه و بارگيرى غلات فعاليت مى كند.
در سال هاى گذشته كه واردات گندم در كشور صورت مى گرفت اين بخش از بندر بسيار فعال بود اما در ۲ سال گذشته و با خودكفايى در توليد گندم واردات متوقف و فعاليت اين بخش از بندر تعطيل شد. اكنون قرار است از اين پايانه براى صادرات ۱۰۰ هزار تن گندم استفاده شود. پايانه هاى ريلى از ديگر بخش هاى مجتمع بندرى شهيد رجايى است. بيش از ۲۲ كيلومتر خطوط راه آهن داخلى، اسكله ها و باراندازهاى بندر را به پايانه هاى ريلى متصل كرده است. اين شبكه امكان حمل ونقل بين المللى را در امر واردات، صادرات و ترانزيت كالا، مواد نفتى و... ميسر مى سازد.بندر شهيد رجايى يك پايانه ويژه روغن نباتى نيز دارد. اين پايانه كه با مشاركت بخش خصوصى راه اندازى شده در امر واردات روغن نباتى فعال است.
* سرمايه گذارى بخش خصوصى در بندر خليج فارس
در منطقه ويژه اقتصادى شهيد رجايى بندرى براى صادرات و ترانزيت مواد نفتى و معدنى در نظر گرفته شده كه نامش را بندر خليج فارس نهاده اند.
اين بندر با موج شكن هاى مستقل ساخته شده و دهانه حوضچه آن ۱۰۰ متر عرض دارد كه تردد شناورها را به داخل حوضچه ميسر مى سازد. بندر خليج فارس در ترانزيت سوخت و مواد نفتى و صادرات مواد معدنى فعاليت دارد.
در بندر خليج فارس بيش از ۲۸۰ ميليارد تومان توسط ايرانيان داخل و خارج سرمايه گذارى شده است. بندر خليج فارس به كسانى كه در صادرات مواد معدنى فعاليت كنند اجاره كوتاه مدت يكساله و به كسانى كه در ترانزيت مواد نفتى غيرسوبسيددار فعاليت كنند به طور بلندمدت اجاره داده مى شود. اكنون حدود ۸ سرمايه گذار بخش خصوصى در ارتباط با مواد معدنى و ۹ سرمايه گذار در ارتباط با ترانزيت مواد نفتى غيرسوبسيددار مثل قير فعاليت مى كنند. در اين بندر مخازنى با ظرفيت ۴۸۰ هزار تن براى صادرات مواد نفتى در حال ساخت است.
* سوخت رسانى به كشتى ها
يكى از مقوله هاى مهم در امر بندردارى ارائه خدمات دريايى مناسب است كه از يدك كش تا راهنمايى و هدايت كشتى ها و تأمين ايمنى آبراه هاى دريايى را دربرمى گيرد.
يكى از نكات مهم در امر خدمات، امكان سوخت رسانى با شرايط مناسب است. كشتى هاى ورودى به خليج فارس در طول سال هاى گذشته خدمات سوخت رسانى خود را از كشورهاى جنوبى خليج فارس دريافت مى كردند اما در سال گذشته و با سرمايه گذارى هاى صورت گرفته و امكانات مهيا شده، بحث سوخت رسانى به كشتى ها نيز در حال رونق گرفتن است. مثلاً در حالى كه فجيره ۸۰ درصد سوختى كه به كشتى ها مى فروخت مازوت صادراتى ايران بوده براى نخستين بار سوخت رسانى به كشتى ها ۵ ماه پيش و با فروش ۳۰۰ تن توسط بخش خصوصى راه افتاد و اكنون و ظرف ۵ ماه به ۵۵ هزار تن رسيده است. براى اين كار ۱۲۰ هزار تن مخزن و ۳ كشتى سوخت رسانى در نظر گرفته شده است كه فعال اند.
* اسكله كاوه در قشم
جزيره قشم يك هزار و ۵۰۰ كيلومتر مربع است كه ۳۰۰ كيلومتر مربع آن به عنوان منطقه آزاد تعريف شده است. اسكله ۱۰۰ هزار تنى كاوه در همين منطقه آزاد توسط بخش خصوصى ساخته شده است. اين اسكله كه هنوز به اتمام نرسيده قابليت حمل ۲ ميليون كانتينر و ۱۰ ميليون تن فله را دارد. قرار است با رفع مشكلات پيش آمده زمينه رونق و ساخت اين اسكله سرعت بگيرد. تاكنون ۲۰ ميليارد تومان در اين مجموعه هزينه شده كه ۶ ميليارد تومان آن توسط بخش خصوصى تأمين شده است.