امير آشتيانى

چهل و سه سال از تأسيس سازمان همكارى هاى اقتصادى (اكو) مى گذرد و در اين مدت به جز كشورهاى ايران، تركيه و پاكستان كشورهاى ديگرى نيز به آن پيوسته اند. در طول اين مدت مسأله حمل ونقل و مشكلات و موارد مربوط به آن هميشه مورد بحث سران اكو بوده و هست. در كنار اين، موضوعات ديگرى نيز زمينه ساز گسترش روابط چندجانبه در اكو شده است. اين گزارش كه قسمت نخست آن روز گذشته چاپ شد به ابعاد مختلف همكارى هاى اعضاى اكو مى پردازد.

اكو به مرحله جديدى با چالش ها و فرصت هاى تازه وارد شده است و بايد به اهداف اوليه مبنى بر تجارت، حمل و نقل و انرژى توجه بيشترى مبذول دارد، چرا كه بها دادن به صنعت حمل و نقل به اكو اجازه خودنمايى و بالفعل شدن توانايى هايش در عرصه جهانى را مى دهد و اين منطقه مهم اقتصادى- سياسى را از رخوت چند ساله خارج كرده و سبب شكوفايى استعدادهاى نهفته آن و پيشرفت اقتصادى منطقه مى شود. صد البته اين مهم تنها با اتحاد و يكپارچگى در كنار اراده مصمم اعضا محقق مى شود.
اما بوروكراسى گسترده كشورهاى عضو اكو به عنوان يك مانع اساسى در شاهراه پيشرفت آنها به حساب مى آيد. پس از آن مى توان به قدرت اقتصادى نابرابر و شبكه حمل و نقل و ارتباطى كم و ضعيف اين مجموعه اشاره كرد كه روند همكارى ها در چارچوب اكو را با كندى مواجه كرده است.
* راه هاى فرار به سمت فرداى بهتر
بهتر است براى تقويت ساختار درونى سازمان و دبيرخانه آن، تشويق كشورهاى غيرفعال براى مشاركت فعال تر در برنامه ها و پروژه هاى منطقه اى، افزايش سرعت مكاتبات و تقويت مكانيسم هاى ارتباطى بين مراجع ملى كشورهاى عضو و دبيرخانه، مكانيسم ها و چارچوب هايى براى جذب اعتبار هاى كلان بين المللى به منظور اجراى پروژه هاى منطقه اى اكو تدوين شود. همزمان با آن، امكان استفاده از منابع مالى و توان سرمايه گذارى كشورهاى عضو در پروژه هاى منطقه اى اكو و نيز استفاده از منابع اعتبارى بانك تجارت و توسعه اكو نيز به فعليت برسد.
به عبارت ديگر در شرايط فعلى كه سازمان از مرحله تدوين موافقتنامه هاى پايه و ترسيم راهبردها و برنامه هاى بخشى كوتاه مدت، ميان مدت و بلندمدت عبور كرده و به تدريج درحال تمركز روى اجراى پروژه هاى اولويت دار منطقه اى است، در دسترس بودن منابع مالى براى اجراى پروژه هاى منطقه اى از اولويت هاى اساسى به شمار مى رود و لازم است اين موضوع به صورت جدى توسط دبيرخانه و كشورهاى عضو موردبررسى قرارگيرد.
بدون ترديد، شرايط اصلى براى بالفعل كردن ظرفيت ها و استعدادهاى فراوان منطقه، اعتقاد به اصل همفكرى و تفكر همكارى منطقه اى و اجتناب از پرداختن به نقاط افتراق و مسائل اختلافى است. خوشبختانه اكو با تدوين اسناد پايه، تصويب موافقتنامه هاى مهم و ترسيم چشم اندازهاى بخشى در قالب برنامه هاى عمل اجرايى و همچنين آغاز مراحل اجرايى برخى پروژه هاى مهم منطقه اى، قدم هاى اميدبخشى را دراين راه برداشته كه اين جهت گيرى نيازمند تقويت و تكميل و توسعه هرچه بيشتر و تلاش مضاعف است. با ايجاد ابزارهاى نرم افزارى ازقبيل موافقتنامه ها و برنامه هاى مختلف بخشى مانند موافقتنامه چارچوب حمل و نقل ترانزيت اكو، راهبردها و طرح هاى عملى بلندمدت اكو در زمينه هاى حمل و نقل و ارتباطات، كشاورزى، صنعت و محيط زيست و زيرساخت هاى لازم مانند اتصال شبكه راه ها، راه آهن و نيز شبكه فيبر نورى كشورهاى عضو اكو چشم انداز خوبى براى مبادله آسان و سريع كالا و خدمات قابل تصور است. لازم است ضمن رفع موانع موجود، با تدابير مناسب و به كارگرفتن توانمندى هاى شبكه مالى و اعتبارى كشورهاى عضو امكان حركت سرمايه نيز فراهم شود كه با افزايش حضور و تسهيل رقابت بخش خصوصى تحرك و پويايى اقتصادى روزافزونى را درمنطقه ايجادكند.
همچنين با رفع مشكلات مربوط به رواديد براى رانندگان و تجار و يكسان سازى اسناد حمل و نقل و روان سازى فعاليت گمركى، گمركات و تعيين مكانيزم براى فعاليت حمل و نقل ميان كشورهاى عضو بدون وجود سهميه براى روان سازى حمل و نقل و ترانزيت در كشورهاى منطقه به رونق صنعت حمل و نقل در اين منطقه كمك كند.
* آلماتى سرآغاز يك حركت
درحال حاضر دغدغه تمام كسانى كه به نحوى با چالش هاى اكو آشنا هستند تكميل و استفاده كامل از پروژه آلماتى - استانبول است. همان طور كه اشاره شد حمل و نقل نقش محورى را در يكپارچگى اقتصادى ايفا مى كند و گردشگرى و تجارت در منطقه، برخورد متقابل مردم و تبادل فرهنگى تنها با وجود شبكه حمل و نقل كارآمد امكانپذير است. لذا كشورهاى عضو قاعدتاً بايد سرمايه گذارى بيشترى براى گسترش صنعت حمل و نقل انجام دهند.
يكى از آنها كه مى توان به آن اشاره كرد، تكميل پروژه آلماتى - استانبول است كه موجب گسترش توريسم و تجارت در ميان كشورهاى منطقه و براى عملياتى كردن كريدور چين - خاورميانه- اروپا و تأمين سير روان قطارهاى كانتينرى در مسير راه آهن سراسرى آسيا و وجود ظرفيت هاى بالاى حمل و نقلى ميان كشورهاى اين مسير و حمل و نقل روان و منافع اقتصادى مشترك خواهدشد.
هرچند قطار مسافرى به صورت نمادين در اين مسير در چهارسال پيش راه اندازى شد ولى پس از آن، اين طرح پيشرفتى نداشت و قطار كانتينرى نيز به طور كامل دراين مسير سير نمى كند و ترن هاى كانتينرى در اين پروژه درطول دو سال گذشته به دليل موانع فنى و غيرفنى با تمام ظرفيت كار نكرده اند.
راه اندازى قطار آلماتى - استانبول يك دستاورد بزرگ حمل و نقلى در منطقه اكو است. با راه اندازى آن، آلماتى از طريق ازبكستان، تركمنستان و ايران به تركيه وصل خواهدشد. هرچقدر اجراى اين طرح با تأخير مواجه شود، متقاضيان استفاده از اين مسير به مسيرهاى ديگر رو خواهندآورد و كشورهاى عضو اكو از مزاياى آن بى بهره خواهندماند.
* ايران محور توسعه اكو
ايران از ديرباز مهد توسعه و تجدد بوده است و هميشه پيشقراول رشد در تاريخ به حساب مى آمده و مى آيد به طورى كه قديمى ترين چرخ موجود در جهان كه در صنعت حمل و نقل استفاده شده، چرخ ارابه اى است كه از دوران هخامنشى برجاى مانده و اكنون در موزه ملى ايران به نمايش گذاشته شده است.
از اين رو در اجلاس شوراى هماهنگى حمل و نقل و ترانزيت سازمان همكارى هاى اقتصادى (اكو) ايران مسئوليت كميته بيمه اين شورا را پذيرفته است. همچنين به عنوان پيشنهاددهنده اوليه طرح بيمه شخص ثالث وسايل نقليه موتورى در بين كشورهاى عضو اكو، براساس توافق هايى كه به دست آمد مسئوليت اين كميته تا زمان نهايى شدن موافقتنامه بيمه اى بين اعضا به ايران واگذار شد. ضمن اين كه سند موافقتنامه حمل و نقل و ترانزيت كشورهاى عضو اكو كه پيش از ايران توسط ۶ كشور ديگر عضو به تصويب رسيده بود در ايران به تصويب رسيد. اين موافقتنامه يكى از اسناد مهم بين كشورهاى عضو اكو است كه برخى اعضا باتوجه به تغييرات به وجودآمده در همكارى هاى بين المللى بخش حمل و نقل پيشنهادهايى را براى اجراى بهتر موافقتنامه ارائه كردند.
ايران با ساخت خط آهن سنگان - هرات و بم - زاهدان و نقش مثبت آن در اتصال راه آهن هاى ايران و جمهورى آذربايجان ازطريق مرز آستارا و اتصال ريلى به افغانستان، افزايش بارمحورى راه آهن ميرجاوه - كويته پاكستان به كريدور شرق و غرب مى تواند در فعال تر شدن شبكه ريلى كشورهاى عضو اكو بسيارمؤثر باشد.
همچنين ساخت و گشايش خط آهن محور بافق - مشهد به طول ۸۰۰ كيلومتر، ساخت خط آهن كرمان- زاهدان كه از اين طريق خط آهن پاكستان به شبكه سراسرى ريلى ايران متصل مى شود، ازجمله عملكردهاى ايران دراين خصوص است. ساخت خط آهن قزوين - رشت - انزلى- آستارا به طول ۳۷۰ كيلومتر و ساخت راه آهن غرب كشور براى اتصال به راه آهن عراق از برنامه هاى ديگر ايران در زمينه حمل و نقل محسوب مى شود.
در بحث ترانزيت جاده اى، تكميل آزادراه تهران - قزوين- زنجان- تبريز- بازرگان و تكميل آزادراه تهران- ساوه- سلفچگان و بزرگراه همدان- كرمانشاه- اسلام آباد از برنامه هاى ايران در اين بخش به حساب مى آيد كه همچون پل ارتباطى نهايى عمل مى كند و حكم آخرين قطعه پازل را براى تكميل اقتصاد منطقه دارد.
ضمن اين كه ايران براى ايجاد جذابيت و توجيه اقتصادى به كشورهاى عضو اعلام كرده مى توانند با تخفيف خوبى درايران ترانزيت انجام دهند. بويژه در بنادر كشور كه از تخفيف ۷۵ درصدى براى انباردارى اعضاى اكو برخوردار خواهندبود.
دركنار تمام اين موارد، ايران با بودجه داخلى اقدام به ساخت ۷۸۰۰ كيلومتر آزادراه و بزرگراه و ۵۴۰۰ كيلومتر راه اصلى و ساخت ۵۰۰۰ كيلومتر راه آهن جديد كرده است كه انجام اين امور شبكه سراسرى شمال - جنوب و غرب - شرق را كامل خواهند كرد و افزايش ظرفيت تخليه و بارگيرى بنادر را به حدود ۷۶ ميليون تن در سال و افزايش ظرفيت تخليه و بارگيرى كانتينرى به ميزان ۲‎/۵ ميليون TEU را درپى خواهندداشت.
هرچند اين فعاليت ها در راستاى آبادانى و پروژه هاى عمرانى و برنامه چهارم توسعه انجام مى شود، اما منفعت بسيارى براى كشورهاى عضو اكو خواهدداشت. ويژگى هاى ممتاز جمهورى اسلامى ايران در زمينه حمل و نقل جاده اى، بندرى و خط آهن نقش مؤثرى در افزايش ظرفيت و توسعه منطقه و حوزه كشورهاى اكو براى مشاركت فعالانه در پروژه ها به ارمغان خواهدآورد. درنهايت ايران با شبكه گسترده حمل و نقلى چندضلعى، كشورهاى محصور در خشكى منطقه اكو را به آبراه هاى بين المللى وصل مى كند و به آرزوى ديرينه آنها كه دستيابى به آبهاى آزاد است جامه عمل مى پوشاند.
* كلام آخر
ظرفيت هاى فراوان موجود براى همكارى بين اعضا نشان مى دهد كه اكو در صورت رفع موانع موجود و ايجاد تحرك بيشتر در فعاليت هاى خود مى تواند عامل مهم براى ايجاد همگرايى بيشتر ميان كشورهاى منطقه باشد.
با گسترش هرچه بيشتر همكارى ها و افزايش هماهنگى و تفاهم ميان كشورهاى منطقه بخصوص تسريع در امضا و تصويب اسناد و موافقتنامه ها و پروژه هاى مهم سازمان و اجرايى كردن همه آنها، هدف يكپارچگى كامل اقتصادى و ايجاد منطقه آزاد تجارى اكو كه در سند چشم انداز «اكو۲۰۱۵» پيش بينى شده است در آينده نزديك تحقق خواهديافت.