صابر محمدى

وضع طورى شده كه من و مادرم حتى بر سر يك موضوع كوچك هم نمى توانيم حرف بزنيم. مثلاً من نگران بودم كه در امتحان نمره قبولى نگيرم به مادرم گفتم كه نمره خوبى نمى گيرم. مادرم گفت: براى چى؟ بعد از من عصبانى شد. به خاطر همين شروع كردم به دروغ گفتن، دوست نداشتم دروغ بگويم اما اين كار را كردم. برايم ديگر مهم نبود. بعد كاربه جايى كشيد كه انگار دو نفر آدم بيگانه با هم حرف مى زدند. هيچ كدام از ما احساسات واقعى خودمان را به هم نشان نمى داديم و فكر واقعى مان را مطرح نمى كرديم.اين نمونه اى است كه نشان مى دهد چگونه و چرا فرزندانمان از صحبت با پدر و مادرشان طفره مى روند و حرف دلشان را به آنها نمى زنند. چرا پدر ومادر از سوى فرزندانشان در نقش بك منبع كمك و مشاوره خط مى خورند؟ چگونه است كه تنها معدودى از والدين مى توانند روابط حسنه اى با فرزندانشان داشته باشند؟ چرا بچه ها و نوجوانان با مشاوران روان درمانگر به راحتى تمام حرف مى زنند اما نمى توانند با پدر و مادرشان به راحتى صحبت كنند؟ كار مشاور حرفه اى و طرز رفتار او چه تفاوتى با رفتار پدر ومادر دارد؟در سال هاى اخير روانشناسان جواب هايى براى اين سؤالات پيدا كرده اند، پژوهش ها و تجربيات بالينى توانسته است اجزاى روابط مؤثر ميان والدين و فرزندان آنها را پيدا كند. شايد مهم ترين موضوع در اين باره مهارت گوش دادن باشد.


توانايى ايجاد ارتباط، كليد غالب رابطه هاست. به نظر شما اين گفته در ارتباط هاى دوستانه چه معنايى مى دهد. دوستان با يكديگر صحبت مى كنند و به حرف هاى يكديگر گوش مى دهند آنان با گوش دادن به يكديگر و در غم و شادى هم شريك بودن، دوستى ها را قوام مى بخشند.
وقتى دوستانمان مشكلى دارند يا دچار اشتباه مى شوند، احساسات آنها را مى پذيريم و تأييد مى كنيم. به آنها گوش مى دهيم. ما اين كار را به اين علت مى كنيم كه به دوستانمان احترام مى گذارم و برايشان ارزش قائليم. مى خواهيم با فرزندانمان نيز به همين ترتيب رفتار كنيم. زيرا ما را به آنها نزديكتر مى سازد. ممكن است دلتان بخواهد وقتى كه ناراحت هستيد، با دوستى صحبت كنيد. دلتان مى خواهد دوستانتان به شما گوش دهند، شرايط شما را بفهمند و پذيراى احساسات شما باشند. فرزندان شما هم هنگام ناراحتى، همين انتظارها را از شما دارند. لزوماً هميشه موفق نمى شويم مشكلات را حل و فصل كنيم. علاوه بر اين نمى توانيم فرزندانمان را مجبور كنيم احساساتشان را كنار بگذارند. پس چه بايد كرد؟ مى توانيم نشان دهيم كه به افكار و احساساتشان اهميت مى دهيم. مى توانيم نشان دهيم كه احساسات فرزندانمان را درك مى كنيم و مى پذيريم، حتى اگر با او موافق نباشيم. با صداى نرم و آرام و با كمك كلمات مناسب، مى توانيم نشان دهيم كه آنها را مى پذيريم. رد و بدل كردن احترام با كودكان بهتر از نصيحت كردن آنهاست. بخصوص وقتى اين قبيل موعظه ها به حل مشكلات آنها كمكى نمى كند. نصيحت كردن كودكان ممكن است باعث شود كه به ما متكى شوند و يا توصيه ما را ناديده بگيرند. حال آن كه وقتى به كودكان گوش مى كنيم به آنها فرصت فكر كردن مى دهيم.
* چگونه مى توانيم شنونده شايسته اى باشيم
برقرارى ارتباط دو جنبه دارد. گوش دادن و صحبت كردن. براى آن كه به فرزندتان كمك كنيد تا بتوانيد با شما ارتباط برقرار كند، بايد بتوانيد با دقت به او گوش دهيد و با احترام با او صحبت كنيد.
* نسبت به احساسات كودكان حساس باشيد
حساس بودن به احساسات كودكان به آنان كمك مى كند بفهمند ديگران حرف هاى آنها را درك مى كنند. همچنين به آنها كمك مى كند تا به احساسات خود و علت آن و به مشكلات خود فكر كنند. به اين ترتيب آنها مى فهمند كه صحبت در مورد احساسات، كار پسنديده اى است.
كودكان، براى برقرارى ارتباط، لزوماً از كلمات استفاده نمى كنند. بعضى مواقع ساكت هستند، اما لبخند مى زنند و يا اخم يا گريه مى كنند و بعضى مواقع گوشه گيرى و مظلوم نمايى مى كنند. وقتى حرف مى زند از خودتان سؤال كنيد كه او چه احساسى دارد؟ ببينيد كه چهره و بدن فرزندتان به شما چه مى گويد. سپس احساساتى كه مى بينيد بيان كنيد:
ـ چهره اخم آلودت مى گويد كه تو مخالفى!
ـ وقتى چهره ات باز باشد، خيلى خوشحال به نظر مى آيى!
ـ به نظرم اوقاتت واقعاً تلخ است. چطور است در اين مورد با هم صحبت كنيم.
* كمك كنيم كودكان با احساسات خود كنار بيايند
۱ـ با توجه كامل به صحبت ها گوش كنيد (شنود مؤثر).
۲ـ با استفاده از كلمه هايى از جمله «اوه»، «فهميدم»، «درست»، نشان دهيد كه احساسات كودك را درك كرده ايد.
۳ـ براى احساس كودك اسمى پيدا كنيد.
۴ـ آرزوها و خواسته هاى كودك را در عالم خيال برآورده سازيد.
* تماس چشمى برقرار كنيد
براى آن كه والدين و كودكان بتوانند تماس واقعى و موفقيت آميز با يكديگر داشته باشند احتياج به تماس چشم ها دارند و بدين منظور بايد روبه روى يكديگر قرار بگيرند. اگر داراى فرزندان كوچك هستيد كارى كنيد كه با آنها در سطح نگاه تماس حاصل كنيد. براى اين كار اغلب اوقات بزرگترها مجبور خواهند بود بنشينند و به اصطلاح چمباتمه بزنند تا تماس در سطح نگاه برقرار شود.
* از گوش دادن بازتابى استفاده كنيد
گوش كردن بازتابى عبارت است از تكرار آنچه فرزند شما احساس مى كند و مى گويد. خودتان را آينه اى تصور كنيد كه احساسات فرزندانتان و دليلى را كه در پشت اين احساسات نهفته است، منعكس مى كند. براى گوش دادن بازتابى، قبل از بيان احساسات، عبارت «احساس مى كنى» را به كار ببريد و سپس با استفاده از واژه «زيرا» دليل احساسات را بيان كنيد. مثلاً : «احساس حسادت مى كنى. زيرا على انتخاب شد و تو انتخاب نشدى.»
* گوش دادن پويا
گوش دادن پويا در مقايسه با گوش دادن انفعالى (سكوت) روش عالى براى برقرارى ارتباط ميان فرستنده و دريافت كننده پيام است. در اين روش هم فرستنده و هم دريافت كننده پيام فعال هستند. گوش دادن پويا به فرزندان ما كمك مى كند تا از احساسات منفى نهراسند. همچنين بر روابط صميمانه و گرم ميان والد و فرزندان مى افزايد. تجربه شنيده شدن و درك كردن از سوى يك شخص ديگر به قدرى رضايت بخش است كه سبب مى شود مخابره كننده پيام در قالب شنونده احساس گرمى و صميميت كند. گوش دادن پويا به حل مسأله از سوى فرزند كمك مى كند. همچنين گوش دادن پويا صحبت كردن را تسهيل مى كند و به شخص كمك مى كند تا راه حل هاى مناسبى براى مسائل خود پيدا كند. گوش دادن پويا توپ را در زمين فرزند نگه مى دارد. وقتى والدين براى اطلاع از مسائل فرزندان شان به صحبت هاى آنها به طرز پويا گوش مى دهند، اغلب به اين نتيجه مى رسند كه فرزندان شان مى توانند راه حل هايى از آن خود پيدا كنند. اين امر شرايطى فراهم مى كند تا كودك خود به تحليل مسأله بنشيند و سرانجام به راه حل هايى سازنده برسد. بنابراين گوش دادن پويا يكى از مؤثرترين روش هاى كمك به كودك است تا مسئوليت بيشترى در قبال خود پذيرا شود و به استقلال و خودمختارى بيشترى برسد.
در عين حال كه گوش دادن فعال از نظر تئورى ساده است، درعمل هميشه آسان نيست. بنابراين ارائه چند راهنمايى براى والدينى كه هنوز با گوش دادن فعال مشكل دارند و مى خواهند مهارت هايشان را بهبود بخشند، مفيد است.
۱- بدانيد چه وقت از گوش دادن فعال استفاده كنيد؛ به خاطر داشته باشيد كه گوش دادن فعال فقط نوعى فناورى است تا شما بتوانيد پذيرش و همدلى خود را بهتر برسانيد. وقتى آن را به كار ببريد كه به اندازه كافى از مشكلات خودتان آزادهستيد. احساس پذيرش داشته باشيد و بخواهيد كه به بچه هاى تان در مورد مشكلات شان كمك كنيد.
۲- بدانيد چه وقت از گوش دادن فعال استفاده نكنيد ؛ وقتى شما حوصله بچه هاى تان را نداريد (زمانى كه خودتان مسأله داريد) اين تكنيك ها عمل نمى كند و براى تأثيرگذارى بر آنها و تغيير رفتارشان مؤثر نيست. اگر وقت يا حوصله اش را نداريد، از آن استفاده نكنيد. همچنين از آن به عنوان روشى براى تحميل نظر خودتان به بچه هاى تان يا رفتار كردن به صورتى كه شما مى خواهيد استفاده نكنيد.
۳) كفايت در كار فقط در اثر تمرين به وجود مى آيد؛ بدون تمرين زياد، والدين در گوش دادن فعال به شايستگى و كفايت نمى رسند. به غير از بچه ها با دوستان و همسرتان هم تمرين كنيد.
۴) زود از ميدان به در نرويد؛ براى بچه ها وقت لازم است كه متوجه شوند شما واقعاً مى خواهيد احساسات آنها را بفهميد و پذيرنده مسائل آنها هستيد. به خاطر داشته باشيد كه آنها عادت دارند شما هميشه اعلام خطر كنيد، موعظه كنيد، درس بدهيد، نصيحت كنيد و بازجويى كنيد.
۵- به بچه ها فرصت بدهيد؛ شما هرگز لياقت هاى فرزندان تان را كشف نمى كنيد مگر اين كه به آنها شانسى براى حل مسائل خودشان بدهيد. اگر مى توانيد با اين ديدگاه شروع كنيد كه بچه هاى تان مى توانند بدون رهنمودها و راه حل هاى شما مسائل خود را حل كنند، از چگونگى رشد اعتمادتان شگفت زده خواهيد شد.
۶) قبول كنيد كه گوش دادن فعال اول به نظر مصنوعى مى آيد ؛ بدون شك اين كار بيشتر به نظر خودتان ادا درآوردن مى آيد تا به نظر فرزندان تان. با تمرين، شما بيشتر احساس طبيعى بودن و كمتر احساس ندانم كارى مى كنيد.
۷) سعى كنيد بيشتر از انواع ديگر، از گوش دادن استفاده كنيد ؛ گوش دادن فعال بيش از روش هايى مثل گوش دادن منفعل و پاسخ هاى تصديقى اثرگذار است.
هر پاسخ فرزند شما، بازخورد لازم را ندارد، در درجه اول وقتى از گوش دادن فعال استفاده كنيد كه احساسات شديد هستند و نياز بچه به مورد قبول قرار گرفتن واضح است.
۸- وقتى فرزندتان نياز به اطلاع رسانى دارد، به او اطلاعات بدهيد؛ قبل از دادن اطلاعات، دقيقاً مطمئن شويد كه مسأله اصلى چيست. بعد ببينيد بچه ها آن اطلاعات را مى خواهند يا نه. اطلاعات خود را خيلى خلاصه بدهيد و البته آماده باشيد كه عقايد شما رد نشود. چون ممكن است آنها مناسب يا مفيد نباشند.
۹- از تحميل گوش دادن فعال احتراز كنيد؛ خوب گوش بدهيد و علايمى كه نشان مى دهد فرزندان تان به شما مى گويند آنها نمى خواهند حرف بزنند يا حرف زدن بس است را فوراً بگيريد. به نياز هر فرد در مورد خلوت درون، احترام بگذاريد.
۱۰- انتظار نداشته باشيد فرزندان تان به راه حل مورد نظر شما برسند ؛ به خاطر داشته باشيد، گوش دادن فعال براى كمك به بچه ها براى حل مسائل خودشان و ابزارى است براى كمك به آنها در يافتن راه حل هاى خودشان. براى زمان هايى كه هيچ راه حلى پيدا نمى شود آماده باشيد. بچه هاى تان ممكن است حتى به شما بگويند چگونه بعداً مشكل شان را حل كردند. آنها خواهند دانست اما شما نه.