مريم وادى پور

سازمان جهانى بهداشت در ماده ۲ اساسنامه خود در تعريف سلامت آورده است: «رفاه كامل جسمى، روانى، اجتماعى و نه فقط نبود بيمارى و ناتوانى.» اما اين تعريف از سلامت، با توجه به معارف اسلامى بعد ديگرى هم مى يابد و آن بعد معنوى است. چرا كه تعريف سلامت بدون در نظر گرفتن بعد معنوى و روحى، براى سلامت حيواناتى كه زندگى دسته جمعى دارند هم قابل تعميم است.اما قبل از پرداختن به تأثير عوامل معنوى بر سلامت و بيمارى هاى جسمى بايد به اين موضوع توجه كرد كه شعار جهانى در هزاره سوم ميلادى «ارتقاى سلامت» است. اگر چه اين معنى براى دنياى امروز حرف جديدى است اما اسلام شواهد محكمى در پرداختن به اين امر دارد. در اسلام به بعد ديگرى از سلامت يعنى سلامت معنوى و ارتباط آن با سلامت جسمى و روانى اشاره مى شود و حتى اعتقاد بر اين است كه اعمال ما مى تواند در تأمين سلامت نقش داشته باشد. درباب ارتقاى سلامت و تعريف امروز سازمان جهانى بهداشت از آن به اين نكته بسنده مى كنيم كه امام سجاد(ع) ۱۴۰۰ سال پيش در فراز دوم از دعاى ۲۳ صحيفه سجاديه به پيشگاه خداوند مى فرمايند:«بار خدايا، درود بفرست بر محمد(ص) و خاندان او و مرا عافيت ده، عافيتى كفايت كننده و شفابخش و عالى و افزاينده. عافيتى كه از آن در تن من تندرستى زايد.»اكنون جاى اين سؤال است كه «باورهاى دينى و مذهبى تا چه حد در سلامت انسان مؤثر است؟»


* باور دينى و كاهش مرگ و مير
مطالعات متعدد دانشمندان نشان مى دهد باورهاى دينى نقش قابل ملاحظه اى در مساعد كردن زمينه براى بهبود بيمارى و كاهش مرگ و مير دارد.
دكتر «مهدى ناطق پور»، دانشيار دانشگاه علوم پزشكى تهران در گفت وگو با «ايران» با بيان اين موضوع مى گويد: «حتى دانشمندان مقالات متعددى در اين زمينه منتشر كرده اند و در آنها به تفصيل اشاره شده كه اعتقادات مذهبى در كاهش انواع بيماريها از جمله كاهش و بهبود افسردگى، دردهاى عضلانى و ناراحتى هاى مغزى، بسيار تأثير گذارند. حضرت على(ع) در حكمت ۱۳۸ نهج البلاغه مى فرمايند: «وادفعوا امواج البلاء بالدعاء» امواج بلا و مشكلات و سختى ها را با دعا از خود دور كنيد. در اين فراز «بلا» مجموعه اى از بيمارى هاى جسمى، روانى و روحى است.»
وى با بيان اين كه اسلام در باب تأثير اعمال انسان بر سلامت او بسيار تأكيد كرده است، مى افزايد: «خداوند در آيات مكررى مى فرمايند كه وقتى اعمال خاص افرادى نامناسب مى شود، آنها دچار عذاب و مشكلات مى شوند و يكى از مصاديق اين عذاب نيز بيمارى ها هستند. البته طول عمر نيز با سلامت جسمى و روانى به دست مى آيد و اين دو نيز حاصل اعمال نيكى است كه انسان ها در طول زندگى انجام مى دهند. البته رعايت بهداشت و موازين سلامتى نيز جايگاه خاصى در اين مورد دارند.»
* ايمنى بدن در انحصار روان
دكتر «محمدمهدى اصفهانى»، عضو هيأت علمى دانشگاه علوم پزشكى ايران نيز با بيان اين كه مكاتب الهى بويژه اسلام براى انسان علاوه بر ابعاد زيست شناختى، روانشناختى و اجتماعى بعد معنوى يا روحى نيز قائل است، مى گويد: «هم اكنون بسيارى از بيمارى ها عنوان «سايكو سوماتيك» يا روان تنى يافته اند. يعنى اگر چه عوارض بيمارى ها در جسم ديده مى شود، اما ريشه آنها در روان افراد است كه از جمله اين بيمارى ها مى توان به تبخال، بيمارى هاى گوارشى، حساسيت ها، اختلال هاى خواب و آفت اشاره كرد.»
وى مى افزايد: «عوامل روانى مستقيماً بر فعاليت سيستم ايمنى و فيزيولوژى بدن تأثير مى گذارند. به عنوان مثال در هنگام افسردگى، عصبانيت و اندوه حتى تعداد گلبول هاى سفيدى كه در گردش هستند، بخصوص سلول هاى دسته «ت» كاهش پيدا مى كنند و اين امر زمينه پيدايش بسيارى از بيمارى ها را فراهم مى كند.» وى با بيان اين كه معنويت بر انديشه و رفتار انسان اثرگذار است و روان انسان از نگرش معنوى او تأثير مى پذيرد، اظهار مى كند: «شيوه زندگى انسان تحت تأثير طرز تلقى، اعتقاد هاى وى، شهرت، فرهنگ و عوامل ديگرى قرار دارد. در مورد سيستم ايمنى بدن به عنوان دفاع او در برابر بيمارى ها نيز اطلاعات علمى فراوانى وجود دارد كه نشان مى دهد سيستم اعصاب سمپاتيك و پاراسمپاتيك و همچنين مقدار مواد ايمنى بخش در بدن تحت تأثير عوامل روانى انسان است.»
* قدرت دينداران در كنترل دشوارى ها
به گفته دكتر اصفهانى اراده انسان در تطابق او با تغييرات بيرونى و درونى اثر جدى دارد و انسان داراى معنويت، به آسانى دشوارى ها، عوامل اندوه، نگرانى و اضطراب را كنترل مى كند و با تكيه بر قدرت پروردگار و حكمت او دشوارى ها براى او آسان و قابل تحمل مى شود.
وى مى افزايد: «در بيمارى هاى جسمى، معنويت، روان را كنترل و روان كنترل شده بيمارى را دور مى كند. به عبارتى مى توان گفت ريشه بيمارى ۵۰ درصد افرادى كه هم اكنون به مطب براى درمان مراجعه مى كنند، ناشى از نبود يا كم توجهى به معنويت و آموزه هاى دينى است. ما شخصيت هاى بزرگ معنوى داشته و داريم كه در سنين بالاى ۸۰ سال، در سلامت كامل عقلى و جسمى زندگى مناسبى دارند و در مقابل آن افرادى را مى شناسيم كه در سن ۵۰ سالگى دچار مشكلات و بيمارى هاى مختلف هستند.»
عضو هيأت علمى دانشگاه علوم پزشكى ايران با بيان اين كه در رهنمودهاى اسلامى آموزه هاى فراوانى براى اصلاح شيوه زندگى و برخوردارى از سلامت وجود دارد، مى گويد: «برخى از اين رهنمودها در دنياى امروز حاكى از حرف هاى جديد و نو آورى است و با استفاده از آنها مى توان دانش روز را ارتقا داد. به عنوان مثال بحث «كرونوبيولوژى» در اسلام با عنوان ساعت خواب مطرح شده و خوابيدن در هنگام طلوع و غروب آفتاب نهى شده است.
تحليل اين امر اين گونه است كه در اين دو زمان مقدار هورمون هاى استرس زا (آدرنالين و نور آدرنالين) به حداكثر مى رسد و لذا بيشتر موارد سكته هاى منجر به مرگ در اين دو زمان است، بنابراين اگر در اين زمان انسان بيدار باشد، مى تواند بر اين استرس غلبه كند.»
وى مى افزايد: «همچنين علت اين كه به ما آموخته اند شب ها زود بخوابيم اين است كه هورمون رشد در اوايل شب به حداكثر مى رسد و بازسازى بدن فردى كه شب ها زود مى خوابد به بهترين شكل صورت مى گيرد.
همچنين در آموزش هاى اسلامى آموخته ايم كه حفظ جان و سلامتى واجب شرعى است و مقدم اين واجب شرعى هرچه كه باشد، همچون رعايت اعتدال درغذا، واكسيناسيون و درمان به موقع، وجوب شرعى پيدا مى كند و هر رفتارى كه سلامت انسان را به خطر بيندازد، از نظر شرع غير مجاز است.»
دكتر اصفهانى با تأكيد بر اين كه معنويت اسلامى تأمين كننده عالى ترين، جامع ترين و رو به كمال ترين شكل سلامت است، مى گويد: «هم اكنون دانشمندان توصيه مى كنند به جاى كلمه ايمونولوژى از عبارت «ايمنى شناسى متأثر از عوامل روانى عصبى غدد درون ريز» استفاده شود زيرا عوامل روانى بر عصب اثر مى گذارد و عوامل عصبى ترشحات غدد درون ريز را تغيير مى دهد. تغيير ترشحات نيز برسيستم ايمنى بدن تأثير قطعى دارد.»
* آرامش، كليد طلايى سلامت جسم
دكتر ناطق پور نيز يكى از دلايل اصلى سلامت جسم را رسيدن به اطمينان و آرامش بيان مى كند و مى گويد: «انسانى كه دچار تنش هاى روانى و روحى نيست، آرامش به جسم خود مى بخشد و اين آرامش فعاليت ارگان هاى مختلف بدن را منظم مى كند. بنابراين افراد ديندار به علت اطمينان قلبى كه به خداوند دارند همه چيز را در گرو رضايت خداوند مى دانند و به نوعى با آرامش روح خود سلامت جسم را نيز تأمين مى كنند. بحث روان تنى كه اكنون در علم پزشكى نيز مطرح مى شود حاصل همين توجهات به معنويت است.»
* هوش معنوى، سرمايه اى براى توسعه يافتگى
دكتر سيد احمد واعظى، روانپزشك مى گويد: «تحقيقات نشان مى دهد افراد داراى اعتقادات معنوى قوى، از نظر تعداد و شدت كمتر به بيمارى هاى جسمى و بخصوص روانى مبتلا مى شوند. اين تحقيقات همچنين نشان مى دهد اين افراد اگر به بيمارى هاى جسمى چون سرطان مبتلا شوند به درمان هاى خود بيشتر و بهتر عكس العمل نشان مى دهند.»
وى با بيان اين كه هم اكنون براى ارزيابى وضع سلامت انسان ملاك هاى مختلفى همچون هوش افراد هم در نظر گرفته مى شود ، مى گويد: «هوش معنوى يكى از معيارهايى است كه در اين زمينه مطرح شده، بنابراين وقتى هوش معنوى به عنوان معيارى براى سلامت افراد در نظر گرفته مى شود. اگر جامعه نيز در اين زمينه سرمايه گذارى كند، معنويت، سرمايه اى براى توسعه يافتگى خواهد شد.»