احمد جلالى فراهانى

۳۷ سال پيش وقتى جنازه مرحوم محمد تقى خيال در قطعه يك، رديف يك، شماره يك بهشت زهراى تهران به خاك سپرده مى شد هرگز كسى گمانش را هم نمى برد كه روزى برسد كه اين گورستان درندشت ديگر جايى براى خاكسپارى متوفيان تهرانى نداشته باشد. اتفاقى كه حالا افتاده است و اگر مسئولان شهردارى فكر جدى به حال آن نكنند، نام بزرگ ترين گورستان شهر تهران به آثار و ابنيه تاريخى اين شهر خواهد پيوست. در حال حاضر روزانه بطور متوسط ۲۰۰ متوفى در بهشت زهراى تهران به خاك سپرده مى شوند و سالانه بالغ بر ۵۰ هزار نفر در اين گورستان تدفين مى شوند و بنا بر پيش بينى كارشناسان با اضافه شدن ۱۶۰ هكتار به اراضى بهشت زهرا، اين گورستان حداكثر تا ۱۰سال آينده گنجايش پذيرش متوفيان تهرانى را داراست و بعد از آن بايد فكرى اساسى به حال مسأله كمبود اراضى براى دفن متوفيان پايتخت نشين كرد. اوضاع كمبود قبر در گورستان بهشت زهراى تهران به حدى جدى است كه هم اكنون پيش فروش قبر در اين گورستان ممنوع است. چه به گفته مديرعامل سازمان بهشت زهرا اين سازمان تقاضاى شهروندان براى خريد قبر به صورت پيش فروش را نمى تواند پاسخگو باشد و تا عدم تعيين تكليف ساخت گورستان هاى جديد پيش فروش قبر براى تمامى افراد ممنوع است.
* در جست و جوى گورستان تازه
در اينكه بهشت زهراى تهران تا ۱۰سال ديگر مى تواند پذيراى متوفيان باشد لحظه اى ترديد نكنيد. آنچه اينك اهميت دارد مكان يابى براى ساخت گورستان هاى تازه در تهران است. وقتى اين موضع را با محمود رضاييان، مدير عامل سازمان بهشت زهرا در ميان مى گذارم او مى گويد: «در حال حاضر از ۱۲ نقطه مناسبى كه براى ساخت گورستان هاى جديد در تهران پيشنهاد شده اند، دو نقطه مورد تأييد مسئولان امر قرار گرفته كه با مساعدت دولت و شخص رئيس جمهور اين دو نقطه بزودى به عنوان گورستان هاى جديد براى بهره بردارى، آماده سازى مى شوند». وى در خصوص اين نقطه بدون ذكر نام محل دقيق آنها مى گويد: دو نقطه مذكور در مناطق جنوب غربى و شمال شرقى تهران واقع شده اند كه با همكارى دولت نهم قرار است متصرفين زمين هاى مورد نظر بزودى از آنها تخليه شوند و عمليات زير سازى براى ساخت گورستان هاى تازه تهران، آغاز شود. »
گرچه ساخت گورستان هاى شرق و غرب تهران مدت هاست كه داراى مصوبه شوراى شهر تهران است، اما به دليل برخى موانع و تملك زمين هاى مورد نياز هنوز اين موضوع معلق مانده بود و شوراى شهر تهران و شهردارى تهران مرتب به دنبال حل مشكل ساخت گورستان هاى جديد بودند كه با همكارى و توجه دولت نهم نقاط مورد نظر شناسايى شده اند و بايد همين روزها منتظر اعلام خبر آغاز عمليات ساخت آنها از سوى دست اندركاران و مسئولان ذيربط باشيم.
رضائيان تأكيد مى كند كه بايد نگرش نسبت به گورستان ها تغيير كند و مى گويد: «متأسفانه نگرش موجود نسبت به گورستان ها نگرش خوبى نيست و بايد اين نگرش ها تغيير كند. زيرا گورستان هاى فعلى بسيار مناسب، مجهز و بهداشتى هستند، به طورى كه اين امكانات با بسيارى از پارك هاى مجهز برابرى مى كند، بنابراين بحث هاى قديمى درباره گورستان منسوخ شده است. همچنان كه ساكنان نزديك بهشت زهرا، مشكلى جز ترافيك و آلودگى هوا ندارند و اين مشكل نيز با ايجاد گورستان هاى جديد در شرق و غرب تهران برطرف خواهد شد.»
البته در مورد گورستان بهشت زهرا رضائيان اين نكته را هم ياد آورى مى كند كه در صورت حل مسأله شروع دفن در اراضى۱۶۰ هكتارى متعلق به بهشت زهرا بهره بردارى از اين گورستان تا ۱۰ سال ديگر هم امكان پذير است. مدير عامل سازمان بهشت زهرا در اين باره مى گويد: «خوشبختانه مسأله توسعه ۱۶۰ هكتارى بهشت زهرا براى رفع موقت بحران كمبود جا براى دفن اموات در كلانشهر تهران، آخرين مراحل خود را طى مى كند و با حل اين معضل مى توان اميدوار بود كه مشكل كمبود اراضى براى دفن متوفيان پايتخت، لااقل تا ده سال ديگر از حالت بحرانى خارج شود.»
با اين همه او تأكيد دارد كه براى رفع اساسى و ريشه اى اين معضل بايد با ساخت گورستان هاى جديد، آن ها را در دسترس مردم قرار دهيم، زيرا اين واقعيت زندگى است كه سرانجام همه افراد گورستان است و مديران شهرى بايد محل مناسب آنرا تأمين نمايند.»
* شهرى با ۱۴۰ گورستان
گورستان بهشت زهرا(س) تنها گورستان تهران نيست و در تاريخ ۲۰۰ ساله پايتختى اين شهر بيش از صدها گورستان به ثبت رسيده است. برخى از معروفترين اين گورستان ها عبارتند از : مسگرآباد، ابن بابويه، ظهيرالدوله، بهشت زهرا، باغ طوطى، گورستان خاوران، امامزاده عبدالله(ع)، امامزاده اسماعيل(ع) ، امامزاده صالح(ع)، آستان حضرت عبدالعظيم (ع) و ...
در باره گورستان هاى متروك تهران رسول خادم عضو شوارى شهر تهران مى گويد: «حدود ۱۴۰ گورستان فعال و متروكه در پايتخت وجود دارد كه در مقياس هاى محلى و منطقه اى سابقه تاريخى و هويتى خاصى دارد و با توجه به اين موضوع از سال ۸۲ ساماندهى اين گورستان ها در دستور كار كميسيون اجتماعى و فرهنگى شورا و سازمان بهشت زهرا قرار گرفته است و از اين بين تاكنون كارهاى مطالعاتى ۳۳ گورستان فعال و متروكه انجام شده و طرح ساماندهى وضعيت گورستان هاى فوق مشتمل بر يك ماده واحده و ۳ تبصره به تصويب شوراى اسلامى شهر تهران، رسيده است.»
اين در شرايطى است كه تهران با ۸ ميليون جمعيت ساكن، در شرايط خاصى با تدفين سالانه ۵۰ هزار نفر مواجه است و اگر بپذيريم كه گورستان ها بخشى از هويت شهرى هستند، آن وقت بايد معترف باشيم كه حتى با رويكرد محلى و رعايت شاخص هاى زيست محيطى، اجتماعى، فرهنگى و ترافيكى تعريف شده، كلانشهر تهران صرفاً با داشتن يك گورستان به هيچ وجه در شرايط مناسبى قرار ندارد.
خادم در اين باره مى گويد : «بر اساس بند ۱۳ از ماده ۵۵ قانون شهردارى ها، شهردارى موظف شده است به منظور حفظ هويت تاريخى و فرهنگى گورستان ها و استفاده بهينه از فضاى مرتبط با آنها جهت توسعه سرانه هاى مذهبى، فرهنگى، اجتماعى و گردشگرى با تأكيد بر حفظ وضعيت موجود، با لحاظ حداقل ساخت و ساز ممكن، با هماهنگى ساير دستگاه ها از جمله سازمان اوقاف ــ به جهت وقفى بودن بخش قابل توجهى از گورستان ها ــ نسبت به ساماندهى آنها اقدام كند.» براساس اين مصوبه ساماندهى در هر گورستان شرايط خاص خود را دارد و بايد با طرح جامع و تفصيلى همخوانى داشته باشد.
خادم معتقد است كه شهردارى بايد امكان تدفين يا عدم تدفين را با استناد به شاخص هاى زيست محيطى، اجتماعى و فرهنگى هر گورستان تعريف كند و در اين زمينه با سازمان ميراث فرهنگى تعامل داشته و پس از تصميم گيرى نسبت به تأمين حقوق افرادى كه داراى اسناد مالكيت قبور گورستان ها هستند، اقدام كند.
او مى گويد : «بر اساس مصوبه شوراى شهر تهران شهردارى موظف شده است پروژه مطالعاتى اين ۱۴۰گورستان را طى چند ماه آينده به اتمام برساند.»
اين همه در شرايطى اتفاق مى افتد كه به عقيده بسيارى از كارشناسان امور شهرى در بسيارى از محلات به دليل تراكم ساخت و ساز و جمعيت، تنها فضاهاى باقيمانده اى كه امكان برنامه ريزى براى تأمين فضاى سبز، فرهنگى و اجتماعى را دارند همين گورستان هاى متروك هستند كه برخى از آنها بلاتكليف و متروك بوده و حتى به لحاظ اجتماعى با تجمع افراد داراى شرايط نامناسب به محل هاى ناامنى تبديل شده اند.
رسول خادم با بيان اين كه هم اكنون شهردارى در اجراى اين مصوبه تنهاست در حالى كه بحران اين موضوع، مبحثى ملى است، مى گويد: «با توجه به اين كه موضوع ساماندهى گورستان ها در دوران احمدى نژاد، شهردار وقت تهران با تأكيد ويژه وى پيگيرى شد، اما در ادامه، پيگيرى مناسبى از سوى دستگاه هاى مربوطه در اين موضوع صورت نگرفته است و لذا از وزارت كشور تقاضا داريم با اولويت ويژه اين بحث را پيگيرى كند.»
او همچنين در خصوص گورستان هايى كه ضمن متروكه و فعال بودن، مقابر مشاهير را در بر دارند نيز مى گويد: «مقرر شده است با همكارى سازمان ميراث فرهنگى يادمان هايى طراحى و اين مكان ها به محل هاى فرهنگى، اجتماعى و گردشگرى تبديل شوند.»
* ضرورت ساخت گورستان هاى جديد
در ضرورت ساخت گورستان هاى جديد در تهران بسيارى از كارشناسان مسائل شهرى متفق القول معتقدند كه فاصله زياد مناطق شرقى و شمالى پايتخت با بهشت زهرا از اصلى ترين مشكلات موجود بر سر راه شهروندان تهرانى است و اين معضل علاوه بر ايجاد ترافيك و مصرف سوخت بيهوده دردسرهاى ديگرى نظير اتلاف وقت شهروندان در به خاك سپردن عزيزانشان و صرف هزينه اى گزاف براى آنان نيز در پى دارد. علاوه بر آن در شرايط بحران، تهران به هيچ وجه نمى تواند پاسخگوى نيازهاى شهرى باشد و اين مشكل، نه محلى و نه منطقه اى بلكه مسأله اى ملى است. بسيارى از اين كارشناسان معتقدند كه اساساً تمركز گورستان در يك نقطه نيز به لحاظ عرفى، فرهنگى و اعتقادى ما نيز درست نيست. فراموش نكنيم كه با فاصله ۵ تا ۵۰ كيلومترى ميان نقاط مختلف شهر تهران با گورستان بهشت زهرا همواره ما شاهد مشكلات ترافيكى و اجتماعى جدى براى شهروندان بوده و در ايام خاصى از سال حتى تا يك ميليون نفر تردد را در مسير مذكور شاهد هستيم.
در اين باره رضائيان مى گويد: «تهران به جز بهشت زهرا به ۴ گورستان رسمى ديگر، در ۴ نقطه شمال شرقى و شمال غربى و جنوب شرقى و جنوب غربى نياز دارد كه متأسفانه هنوز نتوانسته ايم حتى يك گورستان جديد در پايتخت احداث كنيم.»