بخش نخست

پس از هجوم سراسرى ارتش عراق به خاك ايران و اشغال بخشهايى از آن، چند عمليات كلاسيك به فرماندهى بنى صدر اجرا شد كه با موفقيت همراه نبود و كشور با بحرانى سياسى ـ نظامى مواجه شد. در پى آن با ورود سپاه و بسيج به عرصه جنگ، استراتژى نظامى تغيير كرد و با تحول در فرماندهى جنگ، اجراى عمليات هاى محدود در دستور كار قرار گرفت و با هماهنگى بين سپاه و ارتش روند جنگ به گونه اى پيش رفت كه زمينه اجراى عمليات هاى بزرگ به منظور آزادسازى مناطق اشغالى فراهم شد. از آنجايى كه عملياتهاى محدود به رغم اهميت آنها كمتر مورد توجه و بررسى قرار گرفته است، مقاله حاضر به منظور آشنايى خوانندگان گرامى با تلاش و كوشش نيروهاى اسلام در مقطع زمانى قبل از نبردهاى بزرگ، به تشريح اين عمليات ها و بررسى نتايج حاصل از آنها پرداخته است. اينك نظرتان را به نخستين بخش اين مقاله جلب مى كنيم.


اجراى عمليات محدود
در ادامه روند جديد جنگ، در مجموع ۲۵ عمليات محدود از اسفند ۱۳۵۹ تا مهر ۱۳۶۰ اجرا شد كه نقش تعيين كننده اى در سير تحولات جنگ داشت؛ در اين عمليات ها، ضمن هماهنگى نيروهاى ارتش و سپاه، نيروهاى انقلابى در طرح ريزى، فرماندهى و اجرا، نقش محورى را بر عهده داشتند.
مرحله اول اين عمليات ها كه از اسفند ۱۳۵۹ تا ۲۱ خرداد ۱۳۶۰ ادامه داشت همزمان با خلع بنى صدر از فرماندهى كل قوا و اوج گيرى بحران سياسى در داخل كشور بود. در اين مرحله، ۱۴ عمليات محدود در محورهاى مختلف به شرح ذيل اجرا شد:
۱ - عمليات كلينه در منطقه دشت ذهاب در ۱۴ اسفند ۱۳۵۹؛ اين عمليات به منظور آزادسازى روستاى سيدصادق و كلينه و با استعداد يك گردان اجرا شد. در اين عمليات، روستاى كلينه آزاد شد و ۶۴ تن از نيروهاى دشمن به اسارت در آمدند.
۲ - عمليات روى ارتفاعات چغالوند در منطقه گيلان غرب در ۲۴ اسفند ۱۳۵۹؛ اين عمليات براى آزادسازى ارتفاع چغالوند و با تركيب نيروهاى سپاه و ژاندارمرى انجام گرفت. آزادسازى ارتفاع چغالوند و اسارت ۱۶ تن از عراقى ها از جمله دستاوردهاى اين عمليات بود.
۳ - عمليات امام مهدى (عج) در غرب منطقه سوسنگرد در ۲۶ اسفند ۱۳۵۹؛ در اين عمليات، نيرويى در حد يك گردان مانورى تقويت شده با استعداد ۳۵۰ تن توانستند به نيروهاى دشمن كه شامل يك گردان پياده، يك گروهان تانك و دو گروهان مكانيزه بودند، حمله كنند و ضمن انهدام دشمن، ۷۰ تن از آنها را به اسارت در آورند.
۴ - عمليات قوچ سلطان در منطقه مريوان، در اول فروردين ۱۳۶۰؛ اين عمليات به منظور آزادسازى ارتفاع قوچ سلطان و روستاهاى اطراف آن و با استعداد دو گردان از سپاه و ارتش اجرا گرديد. در اين عمليات، نيروهاى خودى ضمن آزادسازى ارتفاع ياد شده و روستاهاى اطراف آن، ۸۷ تن از نيروهاى دشمن را به اسارت در آوردند.
۵ - عمليات در ارتفاعات ذيل در منطقه ايلام در ۱۴ فروردين ۱۳۶۰؛ اين عمليات، ايذايى و هدف آن انهدام سنگر و نيروهاى دشمن بود. نيروهاى عمل كننده در اين عمليات يك دسته از سپاه ايلام بودند.
۶ - عمليات حضرت مهدى(عج) در منطقه غرب دزفول در ۱۵ فروردين ۱۳۶۰؛ اين عمليات به منظور تصرف كانال ال (هندلى) و تپه چشمه و با استعداد دو گروه گشتى ـ رزمى از ارتش و يك گردان از سپاه و بسيج عشاير اجرا گرديد كه تنها تپه چشمه آزاد و تلفاتى بر دشمن وارد شد.
۷ - عمليات امام مهدى (عج) در منطقه شوش در ۲۵ فروردين ۱۳۶۰؛ اين عمليات براى تصرف بلندى هاى زغن و شليبه و با استعداد يك گروهان تقويت شده از نيروهاى سپاه و ۱۸ تن داوطلب از لشكر ۲۱ حمزه انجام شد كه در مراحل اوليه موفق بود، ولى با افزايش فشار دشمن، نيروهاى خودى به مواضع خود عقب نشينى كردند. اسارت ۲۴ تن از عراقى ها، انهدام ۲۲ دستگاه تانك و نفربر و يك فروند هلى كوپتر بخشى از نتايج اين عمليات بود.
۸ - عمليات بازى دراز در منطقه سرپل ذهاب از دوم تا دهم ارديبهشت ۱۳۶۰؛ اين عمليات براى آزادسازى ارتفاعات بازى دراز و تسلط بر مواضع دشمن در منطقه سرپل و قصرشيرين و با استعداد دو گردان از سپاه و دو گردان از ارتش اجرا گرديد. شناسايى اوليه منطقه را برادران سپاه انجام دادند. در اين نبرد، قله هاى ،۸۵۰ ۹۰۰ ، ۱۰۰۰ ، ۱۱۰۰ از ارتفاعات بازى دراز آزاد شد و بيش از ۷۰۰ تن از عراقى ها به اسارت در آمدند. در اين عمليات هلى كوپتر خلبان شهيد شيرودى پس از حماسه آفرينى هاى بى نظير مورد اصابت قرار گرفت و ايشان به شهادت رسيد.
۹ - عمليات آزادسازى تنگه حاجيان در منطقه گيلانغرب در ۱۲ ارديبهشت ۱۳۶۰؛ اين عمليات ۱۰ روز پس از عمليات بازى دراز و به منظور آزادسازى تنگه حاجيان و بازشدن جاده مواصلاتى گيلانغرب به جبهه شيشه راه و سرپل و با شركت ۹۰۰ تن از نيروهاى سپاه انجام گرفت. آزادسازى تنگه حاجيان و اتصال جاده مواصلاتى جبهه هاى گيلانغرب به سرپل ذهاب و اسارت بيش از ۱۰۰ تن از نيروهاى دشمن از جمله نتايج اين عمليات بود.
۱۰ - عمليات شيخ فضل الله نورى در منطقه آبادان در ۲۵ ارديبهشت ۱۳۶۰؛ اين عمليات به منظور آزادسازى تپه هاى مدن و با استعداد دو گروهان ۶۰ نفره از نيروهاى ارتش و سپاه اجرا گرديد. سپاه در طرح ريزى و اجراى اين عمليات نقش محورى را بر عهده داشت. تپه هاى مدن در اين عمليات آزاد و ۲۲ دستگاه تانك و نفربر دشمن منهدم شد و ۷۰ تن از نيروهاى عراقى نيز به اسارت در آمدند.
۱۱ - عمليات امام على (ع) روى تپه هاى الله اكبر در ۳۱ ارديبهشت ۱۳۶۰؛ اين عمليات از سه محور شوش، غرب سوسنگرد و تپه هاى الله اكبر به منظور تصرف تپه هاى الله اكبر و تپه هاى حد فاصل شليبه - عنكوش، به صورت مشترك انجام گرفت. در اين عمليات، دشمن از محور غرب سوسنگرد عقب رانده شد و ۴۰۰ تن از نيروهاى عراقى به اسارت در آمدند. همچنين، محور الله اكبر و تپه هاى شحيطه در شمال غربى الله اكبر آزاد شد. در اين محور، علاوه بر اسارت شمارى از نيروهاى دشمن، ۶۵ دستگاه تانك و نفربر نيز به غنيمت گرفته شد. در محور شوش نيز نيروهاى خودى مواضع موردنظر را تأمين كردند و بيش از ۱۰۰ تن از نيروهاى دشمن را به اسارت در آوردند.
۱۲ - عمليات آزادسازى ارتفاع و روستاى كاوه زهرا و ارتفاع موسوك در منطقه پاوه - مريوان در ۸ خرداد ۱۳۶۰؛ اين عمليات براى آزادسازى ارتفاعات مرزى هوارما و روستاى كاوه زهرا و با شركت ۸۰ تن از نيروهاى سپاه و ۸۰ نيروى داوطلب ارتش انجام گرفت. آزادسازى بخشى از ارتفاعات منطقه و اسارت ۱۷ تن از دشمن، از نتايج اين عمليات بود.
۱۳ - عمليات ايذايى در منطقه دهلران - چيلات، در ۱۱ خرداد ۱۳۶۰؛ در اين عمليات، پنج تانك و نفربر دشمن منهدم شد و بيش از ۶۰ تن از نيروهاى عراقى به اسارت در آمدند.
۱۴ - عمليات فرماندهى كل قوا در منطقه دارخوين در ۲۱ خرداد ۱۳۶۰؛ اين عمليات با توجه به اوضاع سياسى كشور و همچنين به لحاظ منطقه عمليات و تأثيرات آن در شكستن محاصره آبادان، از اهميت بيشترى نسبت به ساير عمليات ها برخوردار بود. در اين عمليات كه نيروهاى سپاه آن را طراحى كرده بودند، ۳۶۴ تن از رزمندگان با فرماندهى سپاه شركت داشتند. اجراى آتش پشتيبانى نيز با نيروهاى ارتش بود.
به دليل اهميت منطقه عملياتى دارخوين براى دشمن، به عنوان جناح شمالى منطقه سرپل، ارتش عراق ۱۴۰۰ تن از نيروى پياده و ۵۰۰ تن از نيروى مخصوص خود را همراه با ۶۵ دستگاه تانك و نفربر در اين منطقه مستقر كرده بود.
هدف اين عمليات، تصرف خاكريزهاى دشمن و سه كيلومتر پيشروى به سمت جنوب (به طرف پل مارد) بود. مهمترين تلاش در اين عمليات، حفر كانال براى نزديك شدن به مواضع دشمن بود كه براى نخستين بار در جنگ به دست نيروهاى سپاه انجام گرفت. حفر اين كانال كه سه ماه طول كشيد، در غافل گيرى دشمن و موفقيت عمليات نقش مؤثرى داشت.
عمليات دارخوين در ساعت ۳۰:۳ بامداد ۲۱ خرداد ۱۳۶۰ از سه محور آغاز شد. در اين عمليات نيروهاى خودى با دو تا سه كيلومتر پيشروى در منطقه، حدفاصل رودخانه كارون تا جاده آبادان - اهواز، ضمن انهدام بيش از ۳۰ دستگاه تانك و نفربر و يك فروند هلى كوپتر دشمن، موفق شدند ۳۰۰ تن از متجاوزان را به اسارت در آورند. پس از عمليات، دشمن در سه روز متوالى براى بازپس گرفتن منطقه آزاد شده تلاش كرد، ولى نتيجه اى نگرفت. درباره ويژگى هاى اين عمليات، آقاى هاشمى رفسنجانى در پيامى به كنگره يادواره عمليات دارخوين نوشت:
«عمليات دارخوين با اين كه در مقايسه با عمليات وسيع پس از آن، وسيع و طولانى نبود، اما ويژگى ارزشمند آن در اين است كه نقطه پايان يك دوره ركود و زمين گيرى و نقطه آغاز حركت و پيروزى هاى عظيم و حماسى نيروهاى جهادگر اسلامى مان در تاريخ دفاع مقدس است. ابتكار سپاه پاسداران انقلاب اسلامى در حفر كانالى به طول دو كيلومتر و با عمق يك متر و هشتاد سانتى متر در دل تاريك شب، از جلوه هاى زيبا و با شكوه اين عمليات در زمان خود است. »