سارى - خبر نگار «ايران»:سومين جشنواره مجسمه هاى شنى از امروز تا ۱۸ شهريور ماه امسال در شهرهاى ساحلى بابلسر و فرح آباد و سارى برگزار مى شود.
محمد اسماعيل امامزاده، مدير كل فرهنگ و ارشاد اسلامى استان با اعلام مطلب فوق افزود: امسال براى اين كه به كيفيت جشنواره افزوده شود يك شهر حذف شد و در فراخوان نيز با تعامل صورت گرفته از سوى انجمن هنرهاى تجسمى وزارتخانه و اداره كل بنياد و حفظ آثار دفاع مقدس، اين جشنواره مورد استقبال جدى قرار گرفته كه از ۲۹ استان كشور و از ۱۷۸ هنرمند مجسمه ساز ۴۱۵ اثر به دبيرخانه رسيد و هم اكنون۱۴۰ اثر از ۱۳ استان كشور براى اجرا در پاركينگ شماره صفر در ساحل شهرستان بابلسر و پلاژ شهردارى سارى در ساحل فرح آباد سارى به نمايش درمى آيد.
آثار انتخاب شده شامل: بخش دفاع مقدس ۱۷ اثر، سال اتحاد ملى، انسجام اسلامى ۷ اثر و آزاد ۲۶ اثر براى اجرا انتخاب شد كه ۱۵ نفر از مجسمه سازان خانم ها و ۲۵ نفر را هم آقايان تشكيل مى دهند، ۱۰ نفر از اساتيد مجسمه ساز كشور از سوى مركز هنرهاى تجسمى دعوت شده اند و در مجموع تعداد شركت كنندگان به ۵۰ نفر مى رسد؛ قابل ذكر است كه هر هنرمند مجسمه ساز با يك دستيار در جشنواره شركت خواهد كرد كه تعداد هنرمندان را به يك صد نفر خواهد رساند.مديركل فرهنگ و ارشاد اسلامى متذكر شد: ساعت گشايش جشنواره ۱۴ عصر امروز در سالن اجتماعات اداره تبليغات اسلامى بابلسر و مراسم پايانى در روز يكشنبه هفته آينده ساعت ۱۰ صبح در سالن سلمان هراتى اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامى مازندران خواهد بود.
در بخش آزاد نيز از كودكان و نوجوانان و بخش مردمى استفاده مى شود و ابزار و امكانات در اختيار شركت كنندگان نيز قرار داده خواهد شد و در پايان به شركت كنندگان هدايايى اهدا مى شود. وى ميزان اعتبار برگزارى جشنواره را حدود ۱۵ ميليون تومان اعلام كرد و افزود: برنامه هاى جنبى نمايشگاه نيز در شهرستان بابلسر و در پاركينگ صفر نمايشگاه كتاب خواهيم داشت كه آثار مربوط به معرفى استان را ارائه خواهيم كرد.امامزاده تصريح كرد: امسال با نگاه تخصصى ترى جشنواره را برگزار خواهيم كرد و با ورود اساتيد انجمن هنرهاى تجسمى كشور سعى بر حركت از كميت به كيفيت داريم و شركت هنرمندان مجسمه ساز در سال ۸۶بسيار پربارتر است.
وى گفت: در اجراى جشنواره مجسمه هاى شنى، فرمانداران، اعضاى اسلامى شوراهاى شهر و اداره كل راه و ترابرى همكارى بسيار خوبى را داشته اند و سازمان ميراث فرهنگى نيز به عنوان حامى، همكارى چشمگيرى را در پشت صحنه با سازمان داشته است.

گروه شهرستانها - ۱۰۹ سكه ارزشمند تاريخى مربوط به دوران صفويه در شهرستان اسفراين كشف شد.
مسئول ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى شهرستان اسفراين به ايرنا گفت: ۱۰۸ سكه كشف شده از جنس نقره و برنز و يك سكه از جنس طلا است.
محمد محمدى افزود: بر روى اين سكه ها عبارات «السلطان، العادل، الكامل، الهادى، الوالى، ابوالمظفر، شاه اسماعيل، بهادرخان» و در پشت مسكوكات نيز عبارات «لااله الاالله، محمد رسول الله، على ولى الله، على، حسن، حسين، جعفر و موسى» حك شده است. وى ادامه داد: بر روى اين سكه ها نام و القاب شاهان و جملاتى كه ارادت و وابستگى آنها را به ائمه اطهار مى رساند و همچنين نام شهرى كه سكه در آن ضرب شده، نقش بسته است.
او بيان كرد: تعدادى از سكه هاى كشف شده در ضرابخانه هاى مشهد، سرخس، كازرون و اردبيل ضرب شده و خط روى سكه ها نسخ و نستعليق است. وى گفت: سكه هاى يادشده در مدرسه راهنمايى حضرت زينب سلام الله عليها واقع در خيابان ولى عصر (عج) اسفراين از سوى كارگرانى كه مشغول ساخت و ساز و حفارى بوده اند كشف شده است.

شميرانات - خبرنگار «ايران»: در پنجمين سال اجراى جايزه ملى بهره ورى و تعالى سازمانى، براى نخستين بار علاوه بر بخش توليد، همه بخش هاى ديگر اقتصادى از قبيل خدمات، بهداشت و آموزش مى توانند، متقاضى اين جايزه ملى باشند.
مسعود همايونفر رئيس مؤسسه مطالعات بهره ورى و منابع انسانى با اعلام اين خبر، افزود: تاكنون برخى بانك ها، بيمارستان ها و مراكز خدماتى براى دريافت اين جايزه اعلام آمادگى كرده اند كه اين متقاضيان در گروه هاى خاص خود مورد ارزيابى قرار خواهند گرفت.رئيس مؤسسه مطالعات بهره ورى و منابع انسانى گفت: اجراى جايزه ملى بهره ورى و تعالى سازمانى از سال ۱۳۸۲ اين امكان را فراهم كرده است كه بسيارى از سازمان هاى ايرانى با مدل تعالى سازمانى آشنا شده و از آن به عنوان ابزارى براى اعمال روش هاى نوين مديريتى در سازمان خود استفاده كنند.

اهواز - خبرنگار «ايران»: تا پايان امسال ۳۴۰ ميليارد ريال به متقاضيان شعب صندوق تعاون خوزستان تسهيلات پرداخت مى شود.
مجيد طهماسبى، سرپرست شعب صندوق تعاون خوزستان افزود: از ابتداى امسال تا مرداد ماه ۱۰۰ ميليارد ريال به اعضاى تعاونى هاى استان پرداخت شده كه بيشتر نيز در بخش هاى كشاورزى، صنعت و خدمات بوده است. وى گفت: با اين امر براى يك هزار و ۴۰۰ نفر فرصت شغلى ايجاد شده است.
طهماسبى تسهيلات اين شعب در خوزستان را براى خريد خودروهاى سبك و سنگين، خريد مسكن اعلام كرد و افزود: سود وام بانكى كشاورزى از ۱۱ به ۱۴ درصد كاهش يافته كه اين امر با استقبال روبه رو شده است.
طهماسبى در ادامه از راه اندازى مؤسسه قرض الحسنه تعاون خوزستان در هفته تعاون خبر داد و گفت: اين شعبه همزمان با سراسر كشور با فعاليت ۱۵ باجه در خوزستان آغاز به كار خواهد كرد. به گفته سرپرست شعب صندوق تعاون خوزستان، ۲۹۴ باجه در سراسر كشور به صورت همزمان فعاليت خود را آغاز مى كنند. وى افزود: تسهيلات اين مؤسسه براى خريد خودرو، جهيزيه، كمك هزينه خريد مسكن پرداخت مى شود.

* مركز تحقيقات فسيل شناسى با اعتبارى بالغ بر ۱۵ ميليارد ريال در زمينى به مساحت ۱۰ هزار متر مربع در مراغه در استان آذربايجان شرقى ساخته مى شود

تبريز - مهرداد خوشكار مقدم: با ساخت نخستين مركز تحقيقات فسيل شناسى خاورميانه در شهرستان مراغه اين منطقه به تنها مركز تحقيقات فسيل شناسى در ايران تبديل مى شود .
دكتر ميرمحسن حسينى قمى، سرپرست محيط زيست استان آذربايجان شرقى مى گويد: ساخت مركز تحقيقات فسيل ايران در شهرستان مراغه به عنوان يك طرح ملى در دستور كار سازمان محيط زيست قرار گرفته و اين طرح با جديت آغاز شده است .
وى مى افزايد: مركز تحقيقات فسيل ايران ۶ هزار متر مربع مساحت داشته و با حمايت هاى صورت گرفته از سوى سازمان حفاظت محيط زيست كشور عمليات اجرايى آن از سال ۸۴ آغاز شده است.
محسنى قمى همچنين يادآور مى شود: مركز تحقيقات فسيل شناسى كشور با اعتبارى بالغ بر ۱۵ ميليارد ريال در زمينى به مساحت ۱۰ هزار متر مربع در شهر مراغه ساخته مى شود .
سرپرست محيط زيست آذربايجان شرقى خاطرنشان مى كند: مركز تحقيقات فسيل شناسى ايران در شهر مراغه با هدف انجام برنامه هاى آموزشى، تحقيقات، نگهدارى و بازسازى نمونه هاى جمع آورى شده از فسيل هاى اين منطقه ساخته مى شود.
در اين ميان مى توان گفت، منطقه فسيلى مراغه از ارزشمندترين ذخاير طبيعى جهان به شمار رفته و داراى ارزش علمى بالايى است .
غلامرضا زارعى، كارشناس فسيل شناسى اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان شرقى در اين باره مى گويد: براساس آثار كشف شده، قدمت منطقه فسيلى مراغه به ۷ تا ۱۲ ميليون سال قبل بازگشته و مربوط به دوران نيوفل فوقانى است . وى مى افزايد: منطقه فسيلى آذربايجان شرقى به عنوان تنها منطقه غنى فسيلى در ايران در امتداد كمربندى از مناطق فسيلى بين المللى قرار گرفته كه كشورهايى نظير تركيه، يونان، اسپانيا و پرتغال در آن قرار دارند .
به گفته اين كارشناس فسيل شناسى، نخستين آثار منطقه فسيلى مراغه در سال ۱۸۴۰ ميلادى از سوى گروهى از سوداگران روسى به سرپرستى دكتر آبيخ به دست آمد .
زارعى مى گويد: اين گروه در آن سال ها استخوان هاى يك فيل ماقبل تاريخ به نام «ماستئودونت» را كشف و براى بازاريابى و فروش به اروپا بردند .
وى خاطرنشان مى كند: اين واقعه موجب شد بعدها پاى ديگر سوداگران و حتى فسيل شناسان جهان از كشورهايى نظير ژاپن، اتريش، اسپانيا، هلند و حتى كانادا و آمريكا به اين منطقه باز شود .
غلامرضا زارعى در باره اولين اكتشافات علمى صورت گرفته در منطقه فسيلى مراغه مى گويد: در سال ۱۳۵۳ سازمان حفاظت محيط زيست وقت با انعقاد قراردادى با دانشگاه كانتيلوس آمريكا نخستين اكتشافات آكادميك، علمى و تخصصى را در اين منطقه آغاز كردند .
او مى افزايد: اين گروه تا سال ۵۶ در مراغه فعاليت داشت اما از اين سال فعاليت هاى خود را به حالت تعليق درآورده و با خروج از ايران بخشى از آثار كشف شده را با خود بردند .
به گفته وى، نمونه هايى از فسيل هاى كشف شده در اين منطقه هم اكنون زينت بخش موزه هاى تاريخ طبيعى وين، پاريس، لندن و لس آنجلس است.
كارشناس فسيل شناسى اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان شرقى در ادامه تصريح مى كند: پس از سال ها وقفه در اين منطقه، اكتشافات منطقه فسيلى مراغه دوباره از سال ۸۱ با همكارى دانشگاه تبريز به سرپرستى دكتر زين العابدين پورابريشمى تنها فسيل شناس مهره داران ايران آغاز شد .
غلامرضا زارعى يادآور مى شود: اين اكتشافات به نتايج قابل توجهى منجر شد به طورى كه منطقه فسيلى مراغه به وسعت ۱۰۲۶ هكتار از سوى شوراى عالى حفاظت محيط زيست به عنوان اثر طبيعى ملى به ثبت رسيد .
او خاطرنشان مى كند: اقداماتى در حال انجام است تا منطقه ارزشمند فسيلى مراغه به يونسكو معرفى شده و به ثبت جهانى نيز برسد .
حميد پيغامى رئيس اداره حفاظت محيط زيست مراغه نيز مى گويد: پس از پيروزى انقلاب اسلامى در منطقه فسيلى مراغه، كار حفارى در ۴ سايت بالغ بر يك هزار مترمربع انجام شده است. وى مى افزايد: در اين حفارى ها فسيل هاى حيواناتى چون اسب ، كرگدن، فيل ، آهو، زرافه، ببر، كفتار و گرگ شناسايى و كشف شده است.
او با اشاره به كارهاى انجام شده براى حفاظت از اين منطقه ارزشمند مى گويد: به منظور حفاظت از نمونه هاى فسيلى در برابر عوامل طبيعى چون تابش نور خورشيد، يخ زدگى، بارش برف و باران و فرسايش، سايت هاى حفارى شده در اين منطقه ساماندهى شده و از پوشش موقت برخوردار شده اند.
پيغامى با اشاره به آغاز عمليات ساخت مركز مطالعات فسيل شناسى ايران در مراغه خاطرنشان مى كند: با توجه به وسعت و غناى اين منطقه، كارشناسان محيط زيست همچنين مطالعات مقدماتى خود را براى راه اندازى نخستين موزه صحرايى در اين شهرستان آغاز كرده اند .
غلامرضا زارعى، كارشناس فسيل شناسى اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان شرقى با تأكيد بر اهميت علمى منطقه فسيلى مراغه مى گويد: راه اندازى مركز فسيل شناسى ايران در اين منطقه علاوه بر بهره بردارى علمى و تبادل اطلاعات با ديگر كشورهاى جهان، درجذب ديرينه شناسان مطرح دنيا نقش به سزايى خواهد داشت.
وى همچنين مى افزايد: اين مركز نخستين موزه تخصصى فسيل شناسى ايران محسوب شده و به عنوان مركز ملى تحقيقات ديرينه شناسى كشور فعاليت خواهد كرد .
زارعى در ادامه به ديگر مزاياى راه اندازى چنين مركزى در كشور اشاره و خاطرنشان مى كند: با توجه به نفت خيز بودن سرزمين پهناور ايران، لزوم تحقيقات فسيل شناسى در نقاط مختلف كشور اجتناب ناپذير است لذا اين مركز به عنوان زيربناى تحقيقات اكتشافات معدنى و نفتى مورد استفاده قرار خواهد گرفت . هم اكنون رشته علمى فسيل شناسى مهره داران در دانشگاه هاى ايران تدريس نمى شود لذا كارشناسان اميدوارند اين مركز در سال هاى آتى عامل راه اندازى اين رشته از علوم فسيل شناسى در ايران شود .
منطقه فسيلى مراغه در دامنه جنوبى كوه سهند و شرق مراغه واقع شده و وسعتى بالغ بر ۱۴۴ كيلومتر مربع دارد.

شيراز - خبرنگار«ايران»: بيش از ۲۰۰ هزار هكتار اراضى باغى در كشور تا پايان امسال توسعه و اصلاح مى شود.
مهندس حسين يوسفى، معاون وزير جهادكشاورزى در امور باغبانى با اعلام اين خبر در حاشيه گشايش پنجمين كنگره علوم باغبانى ايران در شيراز، گفت: با اجراى طرح جديد توسعه و اصلاح اراضى باغى، سطح باغ هاى كشور از مرز ۲ ميليون و ۸۰۰ هزار هكتار فراتر خواهد رفت.
وى افزود: امسال با حمايت دولت، يك رديف بودجه مستقل اعتبارى براى توسعه باغ ها در اراضى شيبدار و مستعد تعيين شده كه از محل آن در ۱۳۵ هزار هكتار از اراضى شيبدار، طرح توسعه باغ ها به اجرا درمى آيد.يوسفى، ساماندهى نهالستان هاى كشور را يكى از برنامه هاى اصولى در توسعه باغبانى وزارت جهادكشاورزى خواند و اظهار داشت: در راستاى ساماندهى نهالستان هاى كشور امسال بيش از ۲۱ ميليون اصله نهال در كشور شناسنامه دار خواهند شد و بهره برداران مى توانند با اطمينان خاطر كامل از اين امكان فراهم شده، استفاده كنند.
يوسفى، استفاده از ارقام جديد باغبانى را به عنوان يكى ديگر از برنامه هاى جديد توسعه اى وزارت جهادكشاورزى اعلام كرد و گفت: واردات ارقام و محصولات جديد باغبانى به كشور يك سازوكار مخصوص دارد و اين محصولات ابتدا در گلخانه و قرنطينه كشت و نگهدارى مى شوند و پس از طى مراحل آزمايش، تحقيقات و سازگارى با محيط، كشت گسترده آن به باغداران توصيه مى شود و از پارسال تاكنون افزون بر ۱۱۰ رقم جديد از انواع محصولات باغى هسته دار و دانه دار وارد كشور شده كه اين امر يك توفيق بزرگ براى زيربخش باغبانى كشور به شمار مى آيد.
معاون وزير جهادكشاورزى در امور باغبانى، ابراز اميدوارى كرد: در آينده اى نزديك تمام ژن هاى برتر گياهان و درختان باغى در كشور با مشخصات كامل بيولوژيكى، ثبت و پلاك كوبى شده و در سازمان ثبت ارقام جهانى، تأييد و به ثبت برسد.
وى با اشاره به اين كه ساخت انبار و سردخانه يكى از نيازهاى اساسى بخش باغبانى كشور است، گفت: در ۳ تا ۴ سال گذشته اقدامات مناسبى در رابطه با ساخت انبار در كشور صورت گرفته اما هنوز اين نياز در مناطق مختلف احساس مى شود و با توجه به اين كه هم اكنون بيش از ۶۰۰ هكتار از باغ هاى كشور، به دليل جوان بودن؛ غيربارور است و نهال هاى آنها بزودى به ثمر خواهد نشست، توليد محصولات باغى به طور طبيعى افزايش مى يابد و نياز به ايجاد انبار براى نگهدارى آنها نيز بيشتر و بيشتر خواهد شد.
به گفته يوسفى، اخيراً براى ايجاد زيرساحت هاى باغبانى بويژه انبار و سردخانه ۶۰ ميليارد تومان درخواست منابع صورت گرفته بود كه اين مبلغ به مناطق ابلاغ شده است.
وى افزود: وزارت جهادكشاورزى امسال ۵۰ ميليارد تومان براى توسعه صنايع تبديلى و فرآورى محصولات درنظر گرفته و اعتبارهاى مناسبى نيز از محل طرح هاى كوچك و زودبازده در اختيار متقاضيان راه اندازى صنايع تبديلى قرار مى گيرد و اين فرصت خوبى براى ايجاد ارزش افزوده محصولات و رونق و آبادانى مناطق مختلف كشور از طريق بخش خصوصى محسوب مى شود.
يوسفى، از وضع صادرات محصولات باغى كشور ابراز رضايت كرد و اظهار داشت: هم اكنون از برنامه زمان بندى شده صادرات محصولات باغبانى ۱۵ درصد جلوتر هستيم و پيش بينى مى كنيم قبل از پايان برنامه به مرز ۲ ميليارد دلار صادرات محصول برسيم.
پنجمين كنگره علوم باغبانى ايران با حضور بيش از يك هزار نفر از كارشناسان، پژوهشگران، استادان، مديران و توليدكنندگان محصولات باغى از سراسر كشور در شيراز گشايش يافت.
اين كنگره به مدت ۴ روز ادامه خواهد داشت و سخنرانى هاى علمى و تخصصى، ارائه مقاله هاى برگزيده، بازديد علمى، برپايى نمايشگاه تخصصى باغبانى و برگزارى انتخابات انجمن علوم باغبانى ايران از جمله برنامه هاى آن خواهد بود.
وى تعداد مقاله هاى برگزيده كنگره پس از طى مراحل داورى را ۷۳۵ مورد اعلام كرد و اظهار داشت: در روزهاى فعاليت كنگره تعداد ۲۱۸ مقاله به صورت شفاهى و ۵۱۷ مقاله به صورت پوستر شركت كنندگان ارائه خواهد شد.
در اين دوره از برگزارى كنگره باغبانى ايران، موضوع هاى متنوعى براى ارائه مقاله ها در نظر گرفته شده بود كه بيشترين مقاله ها به ترتيب در زمينه هاى سبزى كارى، ميوه هاى گرمسيرى و نيمه گرمسيرى، ميوه هاى معتدله، خشك ميوه ها، كشت بافت، گياهان دارويى، فيزيولوژى پس از برداشت ميوه هاى دانه ريز و بيوتكنولوژى، تنظيم و ارسال شده است.
كنگره علوم باغبانى ايران هر ۲ سال يك بار برگزارمى شود و پنجمين دوره آن به همت انجمن علوم باغبانى ايران و با همكارى دانشكده كشاورزى دانشگاه شيراز و سازمان جهادكشاورزى استان فارس ترتيب يافته است.

كرمان - خبرنگار «ايران»: دولت از توليدكنندگانى كه پسته سالم و با كيفيت را به بازارهاى اتحاديه اروپا، ژاپن و كانادا صادر كنند، حمايت مالى مى كند.
محسن جلال پور، رئيس هيأت مديره انجمن پسته ايران با اعلام اين مطلب از تصويب اجراى طرح پسته حمايتى از سوى انجمن پسته ايران خبر داد و افزود: در اين طرح دولت منابع لازم را براى تحقيقات با كيفيت بين المللى در مورد آفت «افلاتوكسين» براى اين محصول تأمين كرده است.
وى گفت: در اجراى اين طرح منابع مالى لازم براى مطالعه بيشتر در مورد ميزان باقيمانده سموم در پسته ايران تأمين شده و به صنعت پسته كشور اجازه مى دهد به استقبال كنترل جدى كه اتحاديه اروپا از سال آينده بر پسته ايران اعمال خواهد كرد، برود.
رئيس هيأت مديره انجمن پسته ايران در اين زمينه هشدار داد: اگر ايران خود را براى كنترل باقيمانده سموم در پسته آماده نكند ضررهاى وارده به صادرات ايران به مراتب سنگين تر از ضربه وارده از سوى اين آفت به اين محصول خواهد بود.رئيس هيأت مديره انجمن پسته ايران تصريح كرد: حمايت هاى مالى دولت در زمان برداشت محصول پسته مى تواند زمينه هاى لازم را در تضمين كيفيت و تثبيت قيمت ها در بازارهاى جهانى ايجاد كند و با مذاكراتى كه اين انجمن، اتاق كرمان و ساير فعالان اقتصادى كشور با دولت انجام داده اند، خوشبختانه از سوى وزير كشاورزى قول مساعد در حمايت از توليدكنندگان و صادركنندگان پسته داده شده است.جلال پور با بيان اين كه امسال ۲۵۰۰ ميليارد ريال براى خريد پسته در كشور اختصاص يافته است، اظهار داشت: با توجه به آن كه امسال يك محصول ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار تنى پسته خشك در كشور توليد مى شود بايد تمهيداتى صورت گيرد تا از افت قيمت پسته در بازارهاى داخلى و خارجى جلوگيرى شود.
وى با توضيح اين كه افزايش توليد پسته آمريكا و كاهش شديد قيمت پسته آن كشور نگرانى هاى زيادى براى صادركنندگان اين محصول در ايران به وجود آورده، گفت: صادركنندگان بايد هوشيار باشند تا بازار ايران را به رقيب خود واگذار نكنند.

محمد بهمنى قاجار

آذربايجان يكى از مهم ترين كانون هاى تمدن ايرانى در درازاى تاريخ بوده است. سرزمين هاى قفقاز نيز در غناى فرهنگ و تمدن ايرانى تأثير داشته اند. از اين رو، نمادها و آثار باستانى گسترده اى در آذربايجان بويژه قفقاز وجود دارد كه نشانه اى از پيوند ناگسستنى فرهنگ و تمدن ايران با قفقاز است. در اين مقاله سعى شده كه برخى از آثار برجسته باستانى ايران در آذربايجان و قفقاز در قرون گذشته مورد بررسى قرار گيرد. به همين لحاظ، در ۲ بخش به اين مهم مى پردازيم؛ در بخش نخست، به بررسى اين آثار در آذربايجان پرداخته و در بخش دوم به آثار باستانى قفقاز اشاره خواهيم كرد.

بخش نخست، آذربايجان
تى بورتون برون (T.Burton Brown) نماينده مكتب انگليسى باستان شناسى، در كاوش هاى خود در گوى تپه در نزديكى درياچه اروميه آذربايجان غربى كه در سال ۱۹۴۸ انجام گرفته است، روى گوى تپه ۸ شكاف باز كرد كه هيچ كدام از آنها به زمين بكر نرسيد. با وجود اين براى نخستين بار آشكار شد كه در آذربايجان طبقات از نظر آثار تمدنى كه در آن بوده به گونه اى منظم روى هم قرار گرفته. بورتون برون طبقه پنجم (در قرون گذشته) را در گوى تپه بدين ترتيب شرح مى دهد: «قبرهاى اين طبقه متعلق به دو هزار سال پيش از ميلاد بود و در آنها جمجمه هاى نوع شمالى ديده مى شد.» او اين طور نظر داده كه اين قبرها از آن نخستين آريايى هايى بوده اند كه از راه فلات ايران به آذربايجان وارد شده اند. آنها روى قبرها تخته سنگ هايى قرار داده بودند. (۱)
به اين ترتيب ملاحظه مى شود كه خطه آذربايجان از قدمتى طولانى برخوردار است و اين امر موجب آن شده كه افزون بر متون تاريخى و روايات ملى و مذهبى در بيان اسطوره هاى باستانى ايران نيز از آذربايجان و نمادهاى بزرگ دينى و فرهنگى آن فراوان ياد شود. يكى از اين آثار كه ريشه در اسطوره هاى ايرانى دارد، مركز عظيم دينى شيز بوده كه آتشكده آذرگشسب در آن قرار داشته است. اين مركز بنا به گفته گيرشمن: محل اقامت موبدان و مغانى بوده كه ضمن داشتن دين زرتشتى، بسيارى عقايد باستانى خود را از زمانهاى خيلى دور حفظ كرده و از عهدى كه نمى شود آن را مشخص كرد، اين جامعه قديمى در آذربايجان سكونت داشتند. (۲)
در زمان اشكانيان همين محل، مركز آذربايجان به شمار مى رفت. در زمان ساسانيان، همچنان بر ارزش سياسى و دينى آذربايجان افزوده شد و در همين شيز، عده اى به پاسدارى آثار گذشتگان مى پرداختند و آذرگشسب همچنان در آذربايجان فروزان بود. آثار باقى مانده شيز (آذرگشسب) اكنون در منطقه تخت سليمان قرار دارد. لوگى و اندنبرگ در اين مورد مى نويسد: در حدود ۲۰۰ كيلومترى درياچه (درياچه اروميه) تخت سليمان قرار دارد كه درزمان اشكانيان (فراآسيا) ناميده مى شد. در آنجا روى تپه اى ويرانه هاى ساختمانهاى قديمى و در اطراف، درياچه عميقى ديده مى شود. حصار شهر قديمى كه در اين محل وجود داشته، هنوز پا برجاست و محيط آن ۱۲۰۰ متر است، اين ديوارها ۵ متر ضخامت و ۱۴ متر ارتفاع دارند و در اطراف آن ۲۷ برج بوده كه هر كدام دو دروازه داشته است. در مركز شهر يك آتشگاه، كاخ ها و سربازخانه هايى وجود داشته است. مؤسسه آمريكايى براى هنر و باستانشناسى ايران از اين ويرانه نقشه بسيار دقيقى برداشته، ولى جز يك گزارش مقدماتى چيز ديگرى هنوز به چاپ نرسانده است. (۳) آتشكده آذرگشسب در دوره ساسانى از رونق فراوان برخوردار بوده است و در واقع آثار به جاى مانده از شيز و آذرگشسب با معمارى دوره ساسانى تكميل مى شود. علاوه بر آتشكده آذرگشسب، آثار ديگر باقى مانده در منطقه آذربايجان، نشاندهنده اهميت هنر به ويژه دردوره ساسانى در اين منطقه است.
«هيأتى مركب از ر.كر پورتر، فلاندن، گست، دمرگان و لمان هوپت از نقش برجسته اى واقع در ۳۰ كيلومترى سلماس (شاهپور) در دهكده اى به نام تخته خان ياد مى كند. اين نقش برجسته از اوائل دوره ساسانى، يعنى حدود سال ۲۵۰ ميلادى و در واقع ۱۸۰۰ سال پيش است. اين نقش برجسته خيلى خراب شده و فقط آثارى از نقش دو اسب سوار، با دو شخص تميز داده مى شود.
به عقيده (زاره)، اين نقش از اردشير اول ساسانى و پسرش شاهپور اول است كه مورد تجليل ارمنى ها قرار گرفته است. (۴) همچنين اثر تاريخى ديگرى در اردبيل «به فاصله كمى از قريه آغميون واقع در ۳ كيلومترى جاده اردبيل و ۸‎/۵ كيلومترى شمال شرقى سراب قرار دارد. اين بنا كه يك چهار طاقى سنگى است به چهار طاقى ساسانى يا آغميون موسوم است. اين بنا در درون محوطه اى به طول ۱۵‎/۸ متر و عرض ۱۴ متر محصور است كه پايه هاى سنگى ديوارهاى مزبور هنوز باقى است. ابعاد خارجى بنا ۴‎/۵ * ۶ متر، ابعاد داخلى آن به طو ل۳ متر و عرض ۲‎/۶ متر و ارتفاع آن از كف زمين ۳‎/۶ متر است. اين گنبد مدت هاست كه فروريخته و ويران شده است. آنچه از قرائن به دست مى آيد نشان مى دهد اين بنا يك آتشكده يا عبادتگاه ساسانى بوده است. مصالح ساختمانى اين چهارطاقى از قلوه سنگ هايى به اندازه ۳۰ سانتى متر و ملات گچ و آهك تشكيل شده است. (۵)
بناى ديگرى به نام رباط سنگين صائين در فاصله ۳۵ كيلومترى سراب و ۱۴ كيلومترى نير واقع شده، اين بنا ساختمان يك كاروانسراست. سبك بنا شباهت زيادى به چهار طاقى هاى سنگى ساسانى دارد و با توجه به قرائن آن را به دوره ساسانى نسبت داده اند. (۶)
اما يكى از بناها و قلعه هاى مهم آذربايجان بناى «قلعه جمهور» يا دژ «ند» در ۵۰ كيلومترى شمال اهر و در ۱۶ كيلومترى جنوب غربى كليبر و برفراز ارتفاعات غربى رود قره سو است. براى رسيدن به دروازه قلعه، بايد از معبر دالان مانندى به طول ۲۰۰ متر عبور كرد. اين قلعه از برج و باروهاى متعددى تشكيل شده كه برج هاى مدور آن با سنگ مالون با ملات ساروج استوار شده و باروها نيز از نوع سنگ خارا ساخته شده اند. پس از عبور از معبر تنگى كه به زحمت يك نفر مى تواند از آن بگذرد، به قصرى مى رسيم كه به صورت دو سه طبقه مشتمل بر تالار اصلى و ۷ اتاق در اطراف تالار مركزى خودنمايى مى كند. در جبهه شرقى، تأسيسات ديگرى مركب از چند اتاق و آب انبار قرار دارد. سقف آب انبارها با طاق هاى جناغى و گهواره اى پوشيده شده، در جبهه شمال غربى، از پلكان هاى سرتاسرى كه اكنون ويران شده به قسمت فوقانى مى توان صعود كرد كه مدخل آن به وسيله دو نيم ستون مشخص شده است.در قسمت علياى اين ستون ها، محلى جاسازى شده كه شامل چند بخش است و احتمال مى رود كه اين محل مقر سربازان براى ديده بانى و اشراف كامل به اطراف بوده باشد. مجموعاً مساحت اين دژ به حدود ۱۰ هزار متر مربع مى رسد. زمان قطعى ساخت بنا معلوم نيست، احتمال دارد مجموعه قلعه در دوره ساسانى ساخته شده باشد. از آنجا كه اين مجموعه در قرن سوم يكى از پايگاه هاى مهم و مستحكم بابك خرم دين در مصاف با اعراب و لشكريان خلفاى بنى عباس بوده، تعميرات و الحاقاتى نيز به آن افزوده شده است.(۷)
يكى ديگر از آثار مهم تاريخى آذربايجان كه اكنون چيزى از آن باقى نمانده قلعه نظامى «زينتا» بوده كه از نظر جغرافيايى محل آن در شمال خوى واقع است. اين قلعه از نظر حفظ آذربايجان در مقابل هجوم رومى ها و از جهت نظامى بسيار پرارزش بوده و رومى ها همواره در طول جنگ هاى خود با ايرانيان مى كوشيدند اين قلعه را به تصرف درآورند. (۸)
* بخش دوم، قفقاز
خطه بزرگ قفقاز خود از سرزمين هاى گوناگون تشكيل يافته. اين سرزمين ها كه در حال حاضراز نظر جغرافياى سياسى قسمت هايى از خاك جمهورى فدراتيو روسيه در منطقه داغستان و چچنستان و همچنين كشور جمهورى آذربايجان، ارمنستان و گرجستان است، از منطقه اران (قره باغ) و نخجوان و ايروان در سواحل شمالى رود ارس آغاز شده و تا سواحل شرقى درياى سياه گسترش مى يابد. «منطقه قفقاز در واقع سرزمينى است به طول ۱۲۰۰ كيلومتر و عرض حدود ۱۶۰ كيلومتر.»(۹) مردم قفقاز هيچ گاه خود را از فرهنگ، تمدن و تاريخ ايران جدا نمى دانند و هنوز آثار به جاى مانده از تمدن و فرهنگ ايرانى در قفقاز باقى مانده است. در عصر ما نيز پژوهشگران آن ديار به دنبال يافتن آثار و نمادهاى اين ميراث فرهنگى و تاريخى مشترك بوده و بر نزديكى آن خطه كهن با كشور باستانى ايران تأكيد دارند. ايتبروف تيمور، از دانشگاه دولتى جمهورى داغستان فدراسيون روسيه، به اين نزديكى ها، در همايش بين المللى جهان ايرانى و توران تأكيد كرده و مى گويد: «ارتباطات تاريخى ميان اهالى داغستان و دولت ايران به زمان باستان و قرن هاى گذشته باز مى گردد. اين ارتباطات در عهد صفوى بسيار زياد شد و مردم داغستان از شاه عباس به نيكى ياد مى كنند.»(۱۰) خانم فاطمه على بكوا، از همين دانشگاه، نيز به اين روابط ديرين اشاره كرده، و مى گويد: «روابط تاريخى و فرهنگى ميان ايران و داغستان به دوران هاى خيلى قديم مى رسد و كتيبه هايى از دوره ساسانى توسط باستان شناسان در اين مورد به دست آمده است.»(۱۱)
اين نزديكى هاى فرهنگى و اين گذشته مشترك تاريخى با تمام نقاط قفقاز از دوره هاى اساطيرى آغاز شده است. مسعودى در «مروج الذهب» در مورد قلعه هاى مستحكمى كه در زمان اسفنديار پسر ويشتاسب در منطقه آلان در شرق ابخاز ساخته شده و ادامه آن به دوره هاى بعدى تاريخى و زمان ساسانيان كشيده شده، شرحى در كتاب خود آورده كه مينورسكى در كتاب «تاريخ شروان و دربند» به نقل از او در مورد آن چنين مى نويسد: «ميان مملكت آلان و كوه قبخ، پلى و قلعه اى روى رودى پهناور (رود تِرك Terck) قرار دارد. اين قلعه را قلعه آلان مى گويند. در روزگار كهن يكى از شاهان ايران به نام اسفنديار پسر ويشتاسب آن را ساخت. (قلعه بر صخره اى استوار است) » مينورسكى در جاى ديگرى مى نويسد: «اين قلعه در ميان قلعه هاى جهان به استوارى و تسخيرناپذيرى معروف است». ايرانيان از آنچه اسفنديار پسر ويشتاسب در ساختن آن قلعه انجام داده، ياد كرده اند. اعمال اسفنديار و آنچه از او گفتيم در كتابى به نام «كتاب پيكار» بيان شده است كه ابن مقفع آن را به عربى گردانيد.(۱۲) در دوره هاى بعدى نيز تا دوره ساسانى منطقه قفقاز همواره مورد توجه ايرانيان بوده است. در دوره ساسانى، به دليل حملاتى كه مستقيماً به وسيله رومى ها يا به تحريك آنها، متوجه مرزهاى ايران در قفقاز و همچنين موجب تهديد ايالت آذربايجان مى شد در ساختن بناها و قلعه هاى نظامى در اين منطقه اهتمام جدى شد و «شاهكارهاى مهندسى نظامى فراوان در مناطق مذكور ساخته شد. آثار بسيارى از اين استحكامات هنوز پابرجاست و حتى در حال حاضر ديوارهاى سنگى شهر دربند كه به امر انوشيروان ساسانى (۵۷۹ - ۵۳۱) ساخته شد، در دربند ديده مى شود. اين ديوارها به وسيله وى و ديوارهاى خشتى آن به امر پدرش قباد (۵۳۱ - ۴۸۸) ساخته شد و نوشته هاى ثبت شده به زبان پهلوى بر اين ديوارها نشانگر اين موضوع است. حتى در اوايل قرن چهارم هجرى قمرى نيز ديوار ساخته شده در دوره انوشيروان از مصالح زمان وى ساخته و تعمير شد.(۱۳) در مورد قبه نيز پژوهشگران معتقدند كه اين اسم از نام قباد ساسانى گرفته شده است.(۱۴) قبل از اين نيز در زمان يزدگرد دوم (۴۵۱ - ۴۳۸) ديوار نخست دربند ساخته شده بود(۱۵) به طور كلى، در دوره ساسانى دربند به يكى از نقاط مهم كشور ايران تبديل شده بود و حاكميت فرمانداران ايرانى تا آخر دوره ساسانى بر اين نواحى ادامه داشت. به طورى كه در هنگام هجوم تازيان به ايران در سال ۲۲ هجرى ( ۶۴۳ ميلادى) حاكم باب يا دربند كه از طرف يزدگرد تعيين شده بود، شهر براز نام داشت.
گذشته از بناها و قلعه هايى كه از دوران ساسانيان در نقاط مختلف قفقاز به يادگار باقى مانده، حضور هنر ساسانى را در آثار كشف شده ديگرى نيز در آن خطه مى توان ملاحظه كرد. قدرت اسماعيل زاده يكى از پژوهشگران كشور جمهورى آذربايجان در مقاله خود كه با عنوان «عنصر هنر ساسانى در فرهنگ مادى آذربايجان» به آثارى كه از تمدن ايران در كشورش كشف شده، اشاره كرده است. اسماعيل زاده در مقاله خود از تاريخ و فرهنگ گذشته اين منطقه و آثار به دست آمده چنين ياد مى كند: «تاريخ ايران، تاريخ كشورى برخوردار از تمدن باستانى و بالا، از قديم الايام، پيوندهاى عميقى با تاريخ مناطق همجوار به ويژه آسياى مركزى و قفقاز داشته است. اين كشور در طول هزاران سال، ضمن حفظ و توسعه فرهنگ غنى و بالاى خود، تأثيرات مثبتى روى همسايگان نزديك و كشورهاى دوردست داشته و بر غناى دستاوردهاى آنها در زمينه هاى اقتصادى و فرهنگى افزوده است. عهد ساسانيان مرحله فوق العاده مهمى در روابط همه جانبه ايران و مناطق همجوار بود. كافى است به آثار كشف شده در تابوت هاى سنگى در سال ۱۹۷۲ در بخش فضولى آذربايجان اشاره كنيم. هر يك از اين تابوت ها نمونه هاى زيادى از اشياى فلزى حاوى عناصر بارز هنر ساسانى را داشتند. بخش اصلى مكشوفات را ظروف، تزيينات و اشيايى از برنز و نقره تشكيل مى دادند.» (۱۶)
منابع:
۱- لوئى و اندنبرگ «باستانشناسى ايران باستان» ترجمه عيسى بهنام، دانشگاه تهران، ،۱۳۴۵ ص ۱۱۶
۲- رومان گيرشمن، «از آغاز تا اسلام» ترجمه محمد معين، انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ هشتم، تهران، ،۱۳۷۰ ص ۳۲۱
۳- لوئى و اندنبرگ، همان كتاب، ص ۱۱۷
۴- همان، ص ۱۱۹
۵- محمدعلى مخلص، «فهرست بناهاى تاريخى آذربايجان» نشريه شماره ۱۴ سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى، سال ،۱۳۷۱ ص ۱۳۲
۶- همان، صص ۱۳۷ و ۱۳۶
۷- همان؛ صص ۱۴۳ و ۱۴۲
۸- غلامحسين مقتدر، «جنگ هاى هفتصد ساله ايران و روم» دنياى كتاب، تهران ،۱۳۶۲ صص ۷۵ و ۷۴
۹- على پورصفر، «حكومت هاى محلى قفقاز در عصر قاجار، مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، چاپ اول، بهار ،۱۳۷۷ پيشگفتار
۱۰- وزارت امور خارجه، «مقالات سمينار بين المللى جهان ايرانى و توران»، (۲۵ و ۲۶ بهمن ماه ۱۳۷۹) خلاصه مقاله ايتبروف تيمور (دانشگاه دولتى جمهورى داغستان فدراسيون روسيه ص ۶
۱۱- همان، مقاله خانم فاطمه على بكوا (دانشگاه دولتى جمهورى داغستان فدراسيون روسيه)، ص ۸
۱۲- ولاديمير فدرويچ مينورسكى، «تاريح شروان و دربند» ترجمه محسن خادم، بنياد دايره المعارف اسلامى تهران، ،۱۳۷۵ صص ۲۹۵ و ۲۹۴
۱۳- همان، صص ،۱۶۰ ،۱۲۸ ۲۱ و ۲۰
۱۴- همان، ص ۱۹۹
۱۵- همان، ص ۲۰۴
۱۶- وزارت امور خارجه، همان، مقاله قدرت اسماعيل زاده استاد دانشگاه دولتى باكو، (عنصر هنر ساسانى در فرهنگ مادى آذربايجان)، ص ۴