محسن جندقى

۷۷ سال پيش دانشمندان پى بردند لايه اى كه بعدها «اوزن» ناميدنش، كره زمين را از اشعه هاى ماوراء بنفش نگهدارى مى كند.
از طرفى در همان زمان ها انقلاب CFCها به وجود آمد. موادى كه غيرسمى و غيراشتعال هستند و در صنايع سرمايشى، اسپرى و ... به كار مى آمد. افزايش بى رويه مصرف CFC ها آنقدر بود كه در سال ۱۹۷۴ به يك ميليون تن در سال رسيد اما ۸ سال بعد يعنى در سال ۱۹۸۲ دانشمندان پى بردند كه در منطقه قطب جنوب در چتر حفاظتى از كره زمين (اوزن) سوراخى پديد آمده و اشعه ماورابنفش از آن عبور مى كند. اين مسأله سران كشورها را برآن داشت كه تازه به فكر حفظ و نگهدارى لايه اوزن بيفتند.

* وين و مونترال
در ابتدا ۲۸ كشور توسعه يافته و در حال توسعه در سال ۱۹۸۵ در وين گردهم آمدند و ابعاد مختلف تهديد از بين رفتن لايه اوزن را بررسى كردند اما ۲ سال بعد در مونترال كانادا فهرست موادى كه تخريب كننده لايه اوزن هستند تهيه شد و طبق تصميم گيرى كشورهايى كه عضو اين كنوانسيون مى شوند بايد مواد تخريب كننده را تا وقت معينى از فهرست مصرفى خود حذف كنند. هم اكنون ۲۰ سال از روز برگزارى نشست مونترال مى گذرد. كشورمان ايران چه مقدار موفق شده وظايف خود را در قبال حفظ و نگهدارى از لايه اوزن انجام دهد؟
در سال ۱۳۷۳ دفتر حفاظت از لايه اوزن در سازمان حفاظت محيط زيست كشور تأسيس شد. در كنوانسيون مونترال كانادا فهرستى تهيه شد كه كشورها ملزم شدند تا تاريخ خاص مصرف مواد تخريب كننده را كاهش داده و از بين ببرند و مواد ديگر را جايگزين كنند.
طبق جدول تعهدات كشور، بايد تا سال ۲۰۰۵ مصرف فريون ها از ۴ هزار و ۵۷۱ تن به ۲ هزار و ۲۸۵ تن برسد كه موفق شديم با جايگزينى مواد ديگرى به جاى فريون ها در صنعت سرمايش اين مقدار را به ۲ هزار و ۱۴۵ تن برسانيم.
دكتر حسن اصيليان معاون محيط زيست انسانى سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره به «ايران» مى گويد: «طبق تعهداتى كه داشتيم براى جايگزينى ماده فريون در صنعت سرمايشى با كمك ارزى بانك جهانى با صاحبان صنايع مربوطه هماهنگ شديم و مواد و دستگاه هاى جايگزين را به طور رايگان دراختيار آنها قرار داديم. البته براى تعامل با صاحبان صنايع و آگاهى مردم به آموزش احتياج داشتيم.»
يكى ازمسائلى كه توانست به كشورمان براى حذف مواد تخريب كننده كمك كند اين بود كه هيچ كدام از مواد تخريب كننده لايه اوزن در داخل كشورمان توليد نمى شد. دكتر ابراهيم حاجى زاده مدير دفتر حفاظت لايه اوزن در اين باره به «ايران» مى گويد: «اين كه هيچ كدام از مواد تخريب كننده در داخل ايران توليد نمى شد براى ما گام به جلو محسوب مى شود.
ما توانستيم در۲۱ طرح براى ۲۵ واحد توليدى كه ۲ هزار و ۲۰۸ تن فريون مصرف مى كرد را جايگزين قرار دهيم.
همچنين موفق شديم از يك كارخانه دوچرخه سازى مصرف سالانه ۱۱ تن تتراكلريد كربن را حذف كنيم.
به طور كلى پس از تعهد نسبت به كنوانسيون مصرف ۶ هزار و ۱۱۷ تن فريون معادل ۹۹‎/۶ درصد را در كشور حذف كرديم كه رقم قابل ملاحظه اى محسوب مى شود.
البته براى اين منظور حدود ۶۰ ميليون دلار اعتبار جذب كرديم تا با انتقال تكنولوژى مواد تخريب كننده لايه اوزن را از چرخه اقتصاد حذف كنيم.
آمار و ارقام موجود نشان از اين مسأله مى دهد كه كشور ما در زمينه حذف مواد تخريب كننده لايه اوزن موفق بوده است اما آيا مى توان به اين آمار و ارقام خوشبين بود؟ اصيليان در اين باره اين گونه توضيح مى دهد: «ما مانيتورينگى داريم كه نمايندگان خودمان فعاليت هاى صورت گرفته درمناطق و استان ها را گزارش مى دهد تا از واقعى بودن اعداد و ارقام و حتى پايدار بودن آن مطلع شويم. خوشبختانه اين اعداد و ارقام واقعى بوده و سعى بر تداوم آن مى شود.»
حاجى زاده نيز در اين باره مى گويد: «مابه بيش از ۹۰ درصد اهداف خود رسيديم. يعنى در اجراى طرح حذف مواد تخريب كننده لايه اوزن نسبت به ساير كشورها درحد وسط قرار داريم و نه جلو هستيم و نه عقب».

* فرهنگسازى
آموزش و فرهنگسازى درباره آگاهى خطرات سوراخ شدن لايه اوزن و لزوم حفظ و نگهدارى آن نقش مهمى را در اين باره ايفا مى كند. مدير دفتر حفاظت از لايه اوزن در اين باره مى گويد: «ما دوست داريم مردم و صاحبان صنايع در اين زمينه انتخابگر باشند يعنى قصد نداريم به آنها چيزى را تحميل كنيم و بخواهيم حتماً كارى را انجام دهند اما همه بايد در زمينه لزوم حفظ و نگهدارى از لايه اوزن آگاهى داشته باشند و پس از آن انتخاب كنند. وقتى همه متوجه شوند كه حذف مواد تخريب كننده تا چه اندازه مى تواند به ما كمك كند و چه سود كلانى دارد هيچ گاه با حذف آن مخالفت نمى كنند. البته آموزش را از استان ها آغاز كرديم و با ايجاد كارگاه هاى آموزشى، تهيه اقلام تبليغاتى و... ديگران را آگاه مى كنيم».

* كميته ملى براى حفاظت از لايه اوزن
در كشورمان كميته ملى حفاظت از لايه اوزن نيز وجود دارد كه از نمايندگان وزارت امور خارجه، وزارت صنايع و معادن، وزارت جهاد كشاورزى، وزارت نفت، وزارت بازرگانى، معاونت راهبردى دفتر رياست جمهورى، اداره گمرك و عمران سازمان ملل متحد تشكيل شده است.
به گفته اصيليان با كمك اين كميته حركت ملى براى حفاظت از لايه اوزن به وجود آمد به طورى كه در نشست آينده كنوانسيون حفاظت از لايه اوزن كه هفته آينده در مونترال برگزار مى شود ايران با سرى بلند گزارش عملكرد خود را ارائه مى دهد.
براساس جدول زمان بندى تا سال ۲۰۱۵ تمام مواد مخرب لايه اوزن بايد از ميان برود. كشور ما يكى از طلايه داران حذف اين مواد است.

عليرضا قدردوست نخچى

اوزن يكى از لايه هاى محافظ نور خورشيد است.وجود اين لايه در اطراف كره خاكى باعث مى شود كه اشعه هاى مضر كمترى از خورشيد به زمين برسد.اوزن لايه اى بسيار نازك است اما اين لايه بسيار نازك نقشى اساسى و حياتى در زندگى بشر دارد.
* لايه اوزن در كجا وجود دارد؟
لايه اوزن در سال ۱۹۱۳ توسط چارلز فابرى و هنرى بويسن ۲ فيزيكدان فرانسوى كشف شد.
اوزن بطور عمده در ۲ منطقه در اتمسفر زمين وجود دارد.بيشتر اوزن ، چيزى در حدود ۹۰ درصد آن در فاصله ۱۰ تا ۱۷ كيلومترى بالاى زمين قرار دارد.به اين منطقه طبقه فوقانى جو مى گويند.اين منطقه ارتفاعى در حدود ۵۰ كيلومتر دارد. اوزنى كه در اين منطقه وجود دارد عمدتاً به عنوان لايه اوزن شناخته مى شود.همچنين باقى اوزن در منطقه اى به نام منطقه پائين اتمسفر قرار مى گيرد .به اين لايه اوزن «لايه اوزن خوب» نيز مى گويند.
* نقش اوزن چيست و چه تأثيرى در زندگى بشر دارد؟
از نظر شيميايى لايه تشكيل دهنده اوزن چه لايه فوقانى و چه لايه زيرين از ۳ اتم اكسيژن تشكيل شده است.اين لايه جزو اساسى ترين لايه ها براى زندگى روى كره زمين است.اين لايه باعث جذب عمده اين اشعه شده و تنها اجازه مى دهد كه مقدار بسيار ناچيزى از اشعه يووى به زمين برسد. همچنين لايه اوزن توانايى جذب اشعه ماوراى بنفش را نيز دارا است . رسيدن اشعه ماوراى بنفش باعث خواهد شد كه كره زمين گرم تر شده و سيل و تغييرات آب و هوايى مختلفى در زمين بوجود بيايد.تحقيقات محققان نشان داد كه در صورت نفوذ اشعه يووى به سطح زمين گياهان، جانوران و انسانها دچار صدمات جبران ناپذيرى مى شوند.
در اواخر دهه ۱۹۲۰ ميلادى بود كه ماده اى شيميايى به نام سى اف سى توليد شد.شركت هاى صنعتى از اين ماده شيميايى كه خطرناك و مضر نبود در وسايل مختلفى نظير يخچال، دستگاه هاى خنك كننده و اسپرى ها استفاده كردند.در فاصله بين ۱۹۲۰ تا ۱۹۷۰ مقدار سى اف سى موجود در سطح زمين ناگهان رشد بسيار بالايى داشت.دانشمندان درصدد بودند كه در يابند اين مقدار سى اف سى كه در فضا منتشر مى شوند در كجا قرار مى گيرند. آنها دريافتند كه مولكول هاى سى اف سى با عبور از لايه هاى اتمسفر در كار لايه اوزن جهت جلوگيرى از رسيدن اشعه هاى نور خورشيد اختلال ايجاد كرده و باعث ايجاد حفره در لايه اوزن مى شوند و از آن زمان بود كه اقداماتى وسيع براى مقابله با گسترش حفره در اوزن و حفظ آن انجام گرفت.مهمترين اقدام حذف سى اف سى از اسپرى ها بود.بسيارى از كشورها توليد و استفاده از سى اف سى را ممنوع كردند.امروزه دراسپرى در سطح جهان سى اف سى وجود ندارد.با اين همه سى اف سى ها نزديك به ۵۰ سال در سطح كره زمين باقى مى مانند.هنوز در بسيارى وسايل نظير دستگاه هاى خنك كننده از اين ماده استفاده مى شود.اما نظارت سازمان هاى محيط زيست باعث شده تا پس از از رده خارج شدن اين وسايل دقت بيشترى در نگهدارى اين وسايل به عمل آيد. دانشمندان محيط زيست تخمين مى زنند كه در سال ۲۰۰۸ لايه اوزن به نازك ترين اندازه برسد و پس از آن ترميم شود.از سوى ديگر آلودگى هاى صنعتى نيز بر ترميم اين لايه مؤثر است و آن را به تأخير مى اندازد. مهمترين كارى كه براى محافظت مى توان انجام داد استفاده از مواد قابل بازيافت است كه مجدداً به چرخه توليد باز مى گردند همچنين عدم استفاده از مواد شيميايى و صنعتى نيز به ترميم اين لايه كمك مى كند.