داريوش صفرنژاد

تحولات بعد از ۱۱ سپتامبر، نقطه عطفى در آستانه ورود به قرن جديد براى كل جهان محسوب مى شود كه در آن نه تنها بسيارى ازمفاهيم، پديده ها و ادبيات جهانى را متأثر، بلكه توازن قدرت بسيارى از حوزه هاى جغرافياى سياسى را دگرگون كرد.
مركز ثقل اين تحول شگرف، پديده اى با عنوان «تروريسم» بود كه ايالات متحده آمريكا را واداشت كه به زعم خود، به خاستگاه واقعى آن، يعنى منطقه خاورميانه و برخى مناطق همجوار آن يعنى آسياى مركزى و قفقاز، هجوم آورد و در فصل جديد روابط خود با جهان، راه برخورد با تهديدات ملى خود را در حوزه هاى فراملى جست وجو نمايد. مهمترين قانون اين تهاجم در خاورميانه و مناطقى انجام گرفت كه مى توانند اسباب مركز انباشت انرژى از يك سو و تأمين امنيت ملى اسرائيل را از سويى ديگر فراهم كند.
شرايط پس از ۱۱ سپتامبر، بسيارى كشور ها را در معرض چالش با تروريسم در منطقه سرزمينى شان قرار داد. كشورهايى كه پيش از آن، بسترهاى شكل گيرى و يا ايجاد گروه هاى تروريستى را در حوزه جغرافيايى خود و يا حوزه هاى جغرافيايى ديگران شكل داده و يا از آن حمايت كرده بودند. اين رويداد به معناى واقعى جهان را به سوى ميليتاريزه شدن - نظامى گرى - سوق داد. آمريكا با سوداى تك قطبى كردن جهان با تكيه بر غائله ۱۱ سپتامبر ارتش بزرگ خويش را به سوى يك مداخله بى پايان درعرصه ها و قلمروهاى استراتژيك جهان سوق داد. در صدر چالش هاى خونينى كه ميراث هاى ۱۱ سپتامير به حساب مى آيند ۲ جنگ عراق و افغانستان قرار دارد. ۲جنگى كه بسيارى از قوانين و هنجارهاى بنيادين بين المللى را از ميان برداشتند.
دراين بين، نكته حائز اهميت، راهبرد آمريكا براى تغيير در نقشه ژئوپولتيك و يا جغرافياى سياسى و نظامى جهانى است. راهبردى كه بر پايه تئورى نومحافظه كاران درصدد برآمد تا تعريف نوينى را از مفاهيم و ارزش هايى مانند صلح و دموكراسى ارائه كند. هنوز نطق هاى طراحان الگوى جهان «آمريكا محور» در خاطر ه ها مانده است كه چگونه دنياى پس از ۱۱ سپتامبر را برشالوده دوستان و دشمنان ايالات متحده تقسيم كردند. در شكل گيرى دكترين امنيتى پس از ۱۱ سپتامبر نبايد ويژگى هاى ايالات متحده و علايق اقتصادى و استراتژيك اين قدرت را ناديده گرفت.
ايالات متحده پس از حذف خطر كمونيسم، ضمن اطمينان از ضعف حريفان اروپايى و آسيايى خويش، نگاه به دور را در دستور كار خود قرار داد و بار ديگر مفهوم هارتلند (قلب زمين) در زواياى نگاه كاخ سفيد قرار گرفت. پيش از آن كه آمريكا براى لشكركشى به خاورميانه اقدام كند شكل گيرى پاره اى مناقشات منطقه اى در برخى از مناطق همچون آسياى مركزى و قفقاز، بالكان و يوگسلاوى سابق و...، واشنگتن را برآن داشته بود تا قدرت ارتش خويش را در برخى از مناطق فوق به نمايش بگذارد.
اقدام مقدماتى ديگر كاخ سفيد اين بود كه به تبيين ادبيات جديد و ساختن شالوده هاى توجيهى براى سياست خويش در صحنه جهانى مبادرت كرد و در اين راستا واژه ها و عناوينى چون جنگ هاى پيشدستانه، تروريسم ودشمنان ايدئولوژيك...، به يارى رسانه ها و تريبون هاى خبرى آمريكا و اروپا رواج يافت.
به اين ترتيب ساختار نظام فكرى آمريكا در سياست خارجى تغيير و به سوى يك نظام سلسله مراتبى امرى و غيرمشروط سوق پيدا كرد. نخستين پيامد اين تغيير، گسترش مفهوم مبارزه با تروريسم بود كه جورج بوش آن را در ۲۲ سپتامبر ۲۰۰۱ در جمع نمايندگان كنگره آمريكا تبيين كرد و دولت ها را در مقابل انتخاب اين گزينه قرار داد: «آن كه با ما نيست، عليه ما است» و بعد از اين اظهارات بود كه، ۳ كشور ايران، عراق و كره شمالى به عنوان محور شرارت معرفى شدند. دكترين جديد امنيت ملى آمريكا پس از ۱۱ سپتامبر براساس مبارزه با تروريسم تبيين شد. اين سخنان جورج بوش در اصل دكترين جديد امنيت ملى آمريكا بود، كه توسط گروه نظريه پردازان نومحافظه كار بويژه «كاندوليزا رايس- دونالد رامسفلد - ريچارد پرل - پل ولفوويتز و...» تبيين شد.
ديدگاه هاى رايس و دوستانش سياست مداخله گرايى آمريكا را به بهانه مبارزه با تروريسم نهادينه كرد البته در ادامه توجيهات حقوقى نيز به آن اضافه شد، تهاجم نظامى آمريكا به افغانستان و عراق، با برداشت جديدى از ماده ۵۱ منشور سازمان ملل نمونه بارز آن بود. ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد مى گويد: «هر كشورى كه در مظان حمله و يا تجاوز مسلحانه قرار گيرد، حق دفاع فردى و جمعى خود مى داند كه در پاسخ به حملات تروريستى، عليه كسانى كه مرتكب اين اقدام شدند و دولت هاى حامى اين نوع فعاليت ها، وارد عمل شود.»
اما در حادثه ۱۱ سپتامبر، مفهوم جديدى از ماده۵۱ به عنوان حمله پيشدستانه كار برده شد مبنى بر اين كه اگر در حملات تروريستى از ابزارى متعارف و غيرنظامى به نوعى استفاده شد كه به نتايج مخربى انجاميد و آثارى شبيه به حمله نظامى را داشته باشد، كشور مورد حمله قرار گرفته مى تواند، خود، به تنهايى درصدد پاسخ و مجازات تروريست ها بر آيد.
ادامه دارد

گروه بين الملل ـ محافل عربى از حضور محمود عباس در كاخ پادشاه عربستان به عنوان نشانه پايان قهر ۳ ماهه سعودى ها از سران فلسطين خبر دادند.
تنش در روابط رياض و فلسطين از آنجا شروع شد كه درگيرى هاى خونين بهار امسال غزه طرح دولت ائتلافى را به عنوان مهمترين ميراث توافق مكه ناكام گذاشت. پس از اين رويداد سعود الفصيل با اظهار تأسف و گلايه اعلام كرد كه رياض خود را از نزاع خانگى فلسطينيان كنار خواهد كشاند. رئيس تشكيلات خودگردان فلسطين امروز، پس از گذشت ۷ ماه از آخرين سفر وى و امضاى پيمان مكه، براى ديدار با ملك عبدالله به عربستان مى رود ديدارى كه به اعتقاد بسيارى از ناظران مى تواند مقدمه ميانجيگرى دوباره سعودى ها در نزاع فتح و حماس باشد. در اين حال سفير فلسطين در رياض با اعلام اين مطلب گفت: «محمود عباس به شرط اين كه حماس كنترل بر نوار غزه را به حكومت خودگردان واگذار كند، حاضر به مذاكره براى تقسيم قدرت است.»

گروه بين الملل: ولاديمير پوتين رئيس جمهور روسيه روز گذشته براى ديدار با شيخ خليفه بن زايد آل نهيان رئيس امارات عربى متحده به ابوظبى رفت و فصل جديدى را در تاريخ روابط ۲ كشور گشود. روابط ميان روسيه و امارات از سال ۱۹۸۶ آغاز شده و اين سفر نخستين ديدار يك رئيس جمهور روسى از امارات است. روزنامه گلف نيوز نوشته اين ديدار از آن جهت حائز اهميت است كه تحليلگران به تمايل روسيه براى برقرارى و تقويت رابطه با جهان عرب و كشورهاى مسلمان اشاره مى كنند و اين سفر پوتين را گامى ديگر در اين راستا توصيف كرده اند. سرگئى پريخودكوف رئيس سياست خارجى دولت پوتين گفته كه صلح خاورميانه، برنامه هسته اى ايران و خشونت هاى عراق محور گفت وگوهاى مقام هاى دو طرف خواهد بود. زمينه سفر پوتين به امارات سال گذشته زمانى فراهم شد كه ژنرال شيخ محمدبن زايد آل نهيان معاون فرماندهى عالى نيروهاى مسلح به روسيه سفر كرد. در آن ديدار دو طرف درباره گسترش روابط تجارى، توريستى و همكارى هاى فنى نظامى به توافق رسيدند و پوتين در اين سفر مى خواهد ضمن تأكيد بر آن توافق ها مسأله تجارت را برجسته سازد. روابط تجارى و توريستى روسيه و امارات سيرى صعودى را طى مى كند و انتظار مى رود حجم روابط تجارى آن در سال جارى به ۸۰۰ ميليون دلار برسد. اما بعد سياسى و بين المللى سفر در آن است كه پوتين مى خواهد روسيه را با جديت وارد مناقشات وجريان هاى خاورميانه كند و در مسأله فلسطين نقش اساسى ايفا كند. او با شيخ خليفه بن زايد آل نهيان درباره يك كنفرانس بين المللى براى بررسى مسأله فلسطين و اسرائيل گفت و گو كرد و همه بازيگران منطقه اى را به حضور مؤثر در آن فراخواند.

برد تازه براى مشرف، بحران جديد براى پاكستان
توقف هواپيماى شريف در ايستگاه ژنرال ها
گروه بين الملل ـ ندا بهارى: ژنرال هاى پاكستان ديروز در مبارزه اى پرهيجان و تماشايى راه را بر بازگشت يكى از دو رهبر تبعيدى پاكستان (نواز شريف) بستند تا امور و اوضاع اين كشور در مسير انتخابات حساس پائيز همچنان بر محور قدرت پرويز مشرف اداره شود.
نواز شريف كه پس از مدت ها كشمكش و در پاسخ به درخواست هوادارانش با خط هوايى اينترنشنال ايرلاينز لندن به پاكستان بازگشته بود، ساعت ۸‎/۴۳ دقيقه بامداد به وقت محلى وارد فرودگاه اسلام آباد شد كه به همراه گروهى ۱۵۰ نفرى از جمله برادرش شهيار شريف و ۵۰۰ روزنامه نگار آمده بود. پيشتر وعده داده بود كه در كشورش خواهد ماند اما چرخه امور پراضطراب روز گذشته اسلام آباد، خلاف خواست اين سياستمدار پنجابى پيش رفت.
ژنرال ها حتى فرصت ديد و بازديد آشنايان و بستگان نخست وزير سابق را كه با شور و هيجان پس از ۷ سال تبعيد براى ملاقات او ساعت ها پشت ديوار فرودگاه اسلام آباد صف كشيده بودند دريغ كردند.
* ساعت هاى پراضطراب در فرودگاه اسلام آباد
براساس رسانه هاى خبرى جهان كه لحظه به لحظه، عمليات سياسى امنيتى مشرف براى ناكام گذاشتن حريف سرسخت اش را مخابره مى كردند علاوه بر مقام هاى پاكستان، ديپلمات هاى سعودى و غربى بحران ۳ ساعته فرودگاه اسلام آباد را هدايت مى كردند. بامداد دوشنبه پس از آن كه فرماندهى فرودگاه به شريف اجازه خروج از هواپيما را نداد شمارى از مقامهاى پاكستان شروع به مذاكره با وى كردند.
در همان حال در اطراف فرودگاه اقدامهاى امنيتى شديدى به اجرا درآمده و شمارى از طرفداران شريف در حزب وابسته به وى دستگير شدند.
روزنامه هاى پاكستانى در توصيف جالبى از اين زد و خورد نوشتند تاريخ دوباره تكرار مى شود. نوشته اين مطبوعات اشاره شريف به دورانى بود كه نوازشريف نخست وزير از فرود هواپيماى پرويز مشرف در فرودگاه اسلام آباد ممانعت كرد و ديروز مشرف مانع فرود آمدن هواپيماى نواز شريف شد.
نواز شريف ۲ ساعت در برابر مأموران اداره ويژه مبارزه با فساد كه براى ضبط گذرنامه او آمده بودند، مقاومت كرد، اما سرانجام به تحويل گذرنامه خود رضايت داد و با اين اقدام، جرقه ديپورت و اخراج شريف زده شد. به اين ترتيب شريف ساعت ۱۰‎/۳۰ دقيقه به وقت محلى از هواپيما پياده شد كه بلافاصله پليس ايالت پنجاب وى را در فرودگاه دستگير كرد.
تلويزيون خصوصى پاكستان «ا. آر. واى ۱» نيز گزارش كرد كه ۳ نفر از مقام هاى ارشد سفارتخانه عربستان سعودى به همراه شاهزاده «مقرن بن عبدالعزيز» نماينده ويژه پادشاه و رئيس سازمان اطلاعات اين كشور در فرودگاه حضور داشتند.
سعودى ها كه ميزبان شريف در دوران تبعيد بودند از شكستن عهدنامه اى كه در آن سياستمدار پاكستانى به رياض قول عدم بازگشت داده بود، ناراحت و شگفت زده بودند، ديروز با اشتياق براى بازگرداندن شريف دست به كار شدند. به اين ترتيب با چراغ سبز سعودى ها و غربى ها، شريف پس از دستگيرى توسط پليس پنجاب با يك فروند بالگرد به يك منطقه نظامى نامشخص انتقال داده شد و سپس با همان هواپيماى خطوط هوايى پاكستان اينترنشنال ايرلاينز كه با آن از لندن به اسلام آباد آمده بود، به عربستان سعودى بازگردانده شد. شريف دو دوره نخست وزير پاكستان بود و سال ۹۹ توسط مشرف سرنگون و تبعيد شد. حادثه ديروز پاكستان بازتاب زيادى داشت.
پس از دستگيرى و اخراج نواز شريف، اتحاديه اروپا در واكنش به اين خبر از حق نواز شريف مبنى بر شكايت از دولت پاكستان سخن گفت. يك سخنگوى اجراى اتحاديه اروپا ضمن اعلام اين خبر اظهار داشت: «به عقيده ما، حكم دادگاه عالى پاكستان مبنى بر آزادى شريف كاملاً روشن و صريح بوده است و بايد اجرا شود.»
تلويزيون خصوصى «جيو» پاكستان ديروز همچنين گفت: نيروهاى انتظامى تعدادى از رهبران احزاب سياسى و مذهبى مخالف دولت را دستگير كردند. بر اساس گزارش اين شبكه تلويزيونى، «قاضى حسين احمد» رئيس مجلس متحده عمل (ائتلاف شش گانه احزاب مخالف دولت)، «لياقت بلوچ»، «راجا ظفرالحق»، «راجا ظفرجهگرا»، «جاويد هاشمى» و «محمد رفيق تار» از جمله افراد دستگير شده هستند.
اما در موج اعتراض و خشم حاميان نواز شريف، يك شعار بيش از همه خودنمايى مى كند و آن اعتراض زد و بند مشرف با بوتو است. گويى حادثه ديروز اين گمان را در همه ذهن ها نشانده كه با اخراج نواز شريف، عرصه براى بازگشت همتاى تبعيدى او هموارتر شده است و همه آنها كه پشت نواز شريف را خالى كردند، بر پشتيبانى از بوتو اجماع كرده اند.

گروه بين الملل- پس از آن كه مقتدا صدر، رئيس تشكيلات جيش المهدى دستور توقف ۶ ماهه فعاليت نظامى اين گروه را اعلام كرد، سخنگويان صدريون ديروز خبر دادند كه جريان صدر درخواست جلال طالبانى رئيس جمهور عراق براى تبديل جيش المهدى به سازمانى اجتماعى را بررسى مى كند.
به گزارش الحيات، شيخ صلاح العبيدى سخنگوى جريان صدر گفت: «اين پيشنهاد داراى ابعادى مثبت است هر چند به زمينه اى مناسب براى بررسى نيازمند است.»
عبيدى همچنين گفت: «دعوت از جريان صدر براى تبديل شدن به سازمانى اجتماعى در پى ديدار رئيس جمهور با گروهى از نمايندگان اين جريان صورت گرفت و اين طرح با ديگر طرح هايى كه رهبران و احزاب سياسى داخل دولت ارائه كرده و خواستار تبديل اين ارتش به سازمانى سياسى شده اند، تفاوت دارد.» سخنگوى جريان صدر در ادامه گفت: «طرح جديد طالبانى با وضع جيش المهدى در كشور همسويى دارد زيرا اين ارتش پديده اى مردمى و اجتماعى است و طالبانى از اين جريان درخواست كرده و اين درخواست متضمن هيچ شرط و شروطى نيست.»
«مقتدا صدر» روحانى و رهبر معنوى جيش المهدى اخيراً در بيانيه اى فعاليت اين گروه را به مدت ۶ ماه متوقف كرد.
نيروهاى آمريكا در ابتدا از اين امر استقبال كردند اما همچنان با تعرض به شهرك صدر درصدد تحريك اين گروه براى كشاندن آنها به رويارويى مسلحانه هستند.

گروه بين الملل- دونالد رامسفلد وزير دفاع پيشين آمريكا در نخستين مصاحبه اش پس از ترك پنتاگون، نظرات و علايق خود درباره وضع ارتش آمريكا، چالش هاى كاخ سفيد و شخص بوش بيان كرد. به گزارش خبرگزارى آسوشيتدپرس، رامسفلد در توجيهات خود براى جنگ افغانستان گفت: «در حال حاضر ۲۸ ميليون افغانى آزاد هستند و رئيس جمهور و پارلمان خود را دارند. در خيابان ها هم پيشرفت هاى بسيارى به چشم مى خورد.» رامسفلد گفت كه پنتاگون و ارتش آمريكا مسئول ناكامى ها در عراق يا افغانستان نيستند. او اظهار داشت: ارتش آمريكا به تنهايى قادر به پيروزى در يك كشمكش نيست. رامسفلد گفت كه دلش براى جورج بوش رئيس جمهور آمريكا تنگ نشده است.

گروه بين الملل - هرمز برادران: در سالگرد حادثه ۱۱ سپتامبر نگاه محافل سياسى و خبرى باز بر خاورميانه معطوف شد، منطقه اى كه متأسفانه تاوان سنگين اين غائله را با ۲ جنگ ويرانگر افغانستان و عراق بر دوش كشيد، اما ويرانى ۲ سرزمين اسلامى تنها هزينه حادثه تروريستى تابستان ۲۰۰۱ نبود كه منطقه ما به ميدان تعقيب و گريز بزرگ آمريكا با دستجات تروريستى از نهرالبارد تا شمال آفريقا تبديل شد. در ششمين سالگرد اين حادثه و در شرايطى كه ابرهاى تيره آسمان خاورميانه را فرا گرفته، با تيجينى صالاونجى دبيركل مركز ديپلماسى و روابط بين الملل وزارت خارجه الجزاير كشمكش را مرور مى كنيم.

* پس از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ خاورميانه با چالش هاى متعدد و وضع امنيتى پرتنشى مواجه شد، تروريسم، هنوز مسأله اول اين منطقه است. ارزيابى شما از اين چالش هاى امنيتى چيست؟
- چالش هاى امنيتى در منطقه چندبعدى است. نخست آن كه ما بر اين باوريم كه بدون حل مسأله فلسطين هرگز روى صلح را نخواهيم ديد. هر بحرانى در خاورميانه به وجود آيد، باز هم سرمنشأ نا امنى ها فلسطين است. اشغال اين قطعه از سرزمين مسلمانان علت العلل همه نهضت ها و جنبش هايى است كه با نام هاى گوناگون و ايدئولوژى هاى متعدد در صحنه خاورميانه و جهان اسلام به راه مى افتد. عامل مهم ديگر نياز عميق جهان صنعت و سرمايه به منطقه است. هنوز اين تحليل به قوت خود باقى است كه دوسوم ذخاير نفت دنيا را دربر گرفته است. بنابراين، به طور خودكار رقابتى ميان ابرقدرت ها و قدرت هاى بزرگ براى تسلط بر منطقه به وجود مى آيد كه آمريكا مهمترين بازيگر براى سلطه بر اين منابع است. هيچ كارشناس خاورميانه در اين امر ترديد روا نمى دارد كه يك دليل پافشارى بوش بر حضور در عراق، تسلط بر اين شاهراه انرژى است. با اين نگاه حتى شما مى توانيد حدس بزنيد كه جناح حاكم آينده كاخ سفيد نيز از خليج فارس و عراق چشم پوشى نخواهد كرد.

* بالاخره در اين فضاى كشمكش، شما هيچ زمينه اى براى گفت و گو و همكارى نمى بينيد، يعنى عراق و ديگر كشورهاى بحرانى هيچ شانسى براى صلح ندارند؟
- به اعتقاد من، ميان قدرت هاى مهم منطقه، حسن نيت قابل توجه و تمايل زيادى براى همكارى جهت رفع مناقشات و مشكلات خاورميانه وجود دارد. درست است كه آنها منافع خويش را هم تعقيب مى كنند، اما در عين حال به اثرات ويرانگر اين بحران ها وقوف دارند. نبايد اجازه داد خواسته بوش در فرداى ۱۱ سپتامبر يعنى جنگ به پديده دائمى منطقه تبديل شود. تمدن در خاورميانه متولد شد. اگر مراقب آن نباشيم و به جاى گفت و گو به تقابل و منازعه روى آوريم، تمدن براى هميشه از اين منطقه رخت بر مى بندد. اين مسأله اگرچه بسيار خطرناك است، اما غير ممكن نيست. حفظ منطقه و تمدن آن مستلزم حسن نيت و همكارى دولتمردان خاورميانه است.

* به هر حال بسيارى از مسائل درباره آينده خاورميانه، به تصميم آمريكا براى خروج از عراق بستگى دارد، شما دورنمايى براى اين خروج نمى بينيد؟
- پاسخ من به اين سؤال منفى است، زيرا همزمان با تحركات نظامى، تلاش آمريكا براى سلطه بر منابع انرژى آن تشديد شده و آن كشور حضور خود را در كانون هاى اقتصادى تقويت مى كند. نقطه تمركز آمريكا در حال حاضر، عراق است و نفت آن در كنار منابع انرژى ساير كشورها عامل اصلى در حضور بيش از ۵۰ ساله آمريكا در آنجاست.

* افزون بر مداخله قدرت هاى خارجى، شما در دسته بندى اين مناقشات چه نقشى براى اين عوامل بومى و منطقه اى قائل هستيد؟
- مبناى اين درگيرى ها عبارت است از دلايل استراتژيك و اقتصادى. من نقش نيروهاى منطقه اى و محلى در بحران هايى مانند عراق را بى ارتباط با سياست آمريكا نمى دانم. اين ۲ مورد پيوستگى بسيار محكمى با هم دارند. قدرت هاى خارجى حاضر در منطقه با راهبرد اقتصادى وارد مى شوند و دلايل و چارچوب هاى استراتژيكى را براى ماندن در خاورميانه تدوين مى كنند، سپس در چارچوب اين راهبرد، آنها با بازيگران منطقه اى وارد داد و ستد مى شوند. به عبارتى، آمريكايى ها به نوعى تقسيم كار دست مى زنند.

* با اين اوضاع، آينده منطقه را چگونه پيش بينى مى كنيد؟ فكر مى كنيد اين جبهه هاى نزاع كه در پى ۱۱ سپتامبر در ۴ گوشه خاورميانه گشوده شده، همچنان باقى خواهد ماند؟
- بستگى به انتخاب قدرت هاى بازيگر دارد. اگر بخواهيم مسائل منطقه را با رويارويى نظامى حل و فصل كنيم، آينده منطقه بسيار غم انگيز خواهد بود، اما اگر مذاكره و ديپلماسى سرمشق قرار گيرد، مى توان به آينده خوشبين بود.