گزارش و عكس : احمد جلالى فراهانى

يال به آسمان سپرده و گردن بر افراشته، ميان ميدان يورتمه مى رود. گوينده كه از شدت هيجان به وجد آمده فرياد مى زند: «پازن! پازن! » و اسب، مغرور و چموش، روى پاهايش بلند مى شود و رنگ كهر يالهايش، آسمان را مى پوشاند. «مايك وره» داور بين المللى فرانسوى زبان كه از سرشناس ترين اسب شناسان دنياست، «پازن» را برگزيده است. پاكار اسب در تقلايى خرد كننده تمام نيرويش را براى كنترل حيوان سركش خرج مى كند و بى فايده است. اسب آرام و قرار ندارد. مى خواهد پرواز كند. صداى شيهه اش گوش فلك را كر مى كند و تماشاگران، از سر ذوق براى اسب دست مى زدند و به احترام اصالت و زيبايى مسحوركننده «پازن» مى ايستند و ايستاده تشويقش مى كنند. حيوان به وجد آمده است و اگر رهايش كنند تمام دنيا را در مى نوردد. «پازن» اصيل ترين اسبى است كه در ميدان حضور دارد. پسرش «زلزله» بعد از پدر دوم شده است. نايب قهرمان سومين مسابقات تعيين زيبايى و اصالت اسب ايرانى، چون پدر ناشكيب است و بى قرار. رنگش را متخصصين اسب «قره كهر» مى نامند وحركاتش توفنده است و پاكارش را به زمين مى زند. با اين همه در تمام هياهوى بر پا شده در ميدان، چهره هايى را مى بينى كه غمگينند. كسانى كه مى دانند اين همه شكوه و عظمت اسب اصيل ايرانى در حصارى از ناتوانى ها گرفتار آمده است. اسب اصيل ايرانى، على رغم تمام دارايى ها و جلال و شكوهش، در ايران محصور است و نمى تواند پا در ميادين بين المللى بگذارد. درد آنها اين است. آنها مى دانند كه «پازن» و بردارش «سزار» و پسرش «زلزله» چه گرانمايه دُرهايى هستند و دلشان از همين مى سوزد كه در تمام دنيا عرب هاى غير ايرانى، اسبان ايرانى را به نام اسب عرب جا مى زنند ودلارهاى كلان را نصيب خود مى سازند. به نام ما و به كام آنها. آنها مى دانند كه اسب مانند جنگل يا آب هاى دنيا يك ثروت بين المللى است و حق بهره ورى و مالكيت معنوى آن متعلق به كشورى است كه در آن پرورش مى يابد و براى نشان دادن برترى اين ثرورت در سطح بين المللى بايد در بعد تحقيقات، ورزش و رقابت هاى اقتصادى تلاش شود. اتفاقى كه در ايران كمتر مى افتد و همين باعث مى شود كه آنها در ميان تشويق و هلهله مردم و يورتمه هاى خيره كننده «پازن»، غمگينانه ميدان را تماشا كنند.
* داستان غم انگيز يك اسب
«پازن» از اصيل ترين نژادهاى اسب اصيل ايرانى است. «رضا ابراهيمى» محقق نژاد شناسى اسب اصيل ايرانى كه مدرك قضاوت تشخيص اسب اصيل ايرانى را هم دارد و بيش از ۱۰سال است كه روى تيره ها و رگه هاى اسب اصيل ايرانى تحقيق مى كند، درپاسخ به اين پرسش من كه چرا داور فرانسوى «پازن» را به عنوان بهترين و اصيل ترين نژاد ميدان انتخاب كرده است، مى گويد: « پازن از تيره «وذنه خرسان » است . يعنى پدر تمام سر تيره هاى اسب ايرانى.»
«پازن» يكى از كم نظيرترين اسب هاى اصيل ايرانى است كه كارشناسان و متخصصان اسب شناس قيمتى روى آن نمى توانند بگذارند. رضا ابراهيمى مى گويد: «صاحب اين اسب حاضر نيست آن را حتى به ۱۰۰ ميليون تومان هم بفروشد. چون اين اسب از كم نظير ترين اسب هاى اصيل ايرانى است. » در باره «پازن» و بردارش «سزار»، خانم دكتر «مرى بان كراف» قاضى بين المللى تشخيص نژاد اسب اصيل كه دكتراى فيزيولوژى اسب را هم دارد و از متخصصين سرشناس اسب در دنياست، گفته است : «پازن و سزار من را به ياد اسبانى مى اندازند كه براى پايه گذارى نژاد « تاروب رد » به انگلستان آورده اند.» و اين حرف او به معناى آن است كه خط خونى «پازن» و «سزار» با اسب هاى اصيل نژاد «تاروب رد» انگليسى يكى است. مرى بان كراف در اولين ديدارى كه از اين دو اسب در آگوست ۲۰۰۳ در ايران داشت به تمام حضار در جلسه اعلام كرد كه آرزو دارد چنين اسبانى را در انگلستان داشته باشد. با اين همه على رغم تمام اين ويژگى ها و اصالت و قدرت «پازن» و برادرش، آنها نمى توانند در هيچ يك از نمايش هاى جهانى اسب شركت كنند. چرا؟
رضا ابراهيمى مى گويد: «دليل اصلى اين ماجرا قرنطينه نشدن اسبهاى ايرانى بر اساس موازين و قوانين جهانى است.» بنا بر گفته هاى او اسب هاى اصيل ايرانى تنها به دليل قرار نگرفتن در شرايط قرنطينه مطابق با استانداردهاى جهانى است كه از حضور در جشنواره هاى جهانى محرومند. حال آن كه در ميان ايرانيان مسلمان، اسب از جايگاه والايى برخوردار است.
البته بر خلاف تصور عموم، قرنطينه شدن اسب هاى ايرانى كار چندان دشوارى نيست. كافى است مثلاً يكى از قرنطينه هاى بين المللى دنيا، در ايران قرنطينه اى بر اساس موازين و معيارهاى جهانى تأسيس كند و اسبهاى ما در آنجا براى مدت مشخصى قرنطينه شوند و پس از انجام آزمايش هاى مربوطه و دريافت تأييديه اين قرنطينه ها راهى جشنواره هاى جهانى شوند. اتفاقى كه البته هنوز و همچنان نيفتاده است. اين در حالى است كه به گفته متخصصان و كارشناسان حداقل بيش از ۲ هزار رأس اسب اصيل در ايران شناسايى شده اند كه اصالتشان به يكى از ۹ سر تيره اصلى اسب دنيا بر مى گردد و تمام علاقه مندان اسب و اسب شناسان مطرح دنيا در آرزوى داشتن هر يك از آنها حسرت به دل مانده اند.
در اين باره رضا ابراهيمى مى گويد: « در ميان اسب هايى كه در ۵۰ سال اخير در ايران پرورش يافته اند، اسبى بود به نام حداد كه اصيل ترين اسبى بود از تيره «صقلاوى جدران» كه از زيبا ترين تيره اسب هاى دنيا محسوب مى شود. ماديانى كه حداد را به دنيا آورد اسب ديگرى را هم به دنيا آورد به نام خمسه كه از زيباترين اسب هايى بوده است كه در تمام دنيا نظيرش وجود نداشت. اين اسب را متأسفانه انگليسى ها براى نسل كِشى از ايران خارج كردند و حالا كره هاى همين اسب در تمام جشنواره هاى دنيا افتخارات بسيار نصيب كشور انگلستان مى كنند.»
* دردسرهاى بزرگ
پرورش دهندگان اسب اصيل در ايران با مشكلات بسيارى دست و پنجه نرم مى كنند. كه مهم ترين آنها همانا نبود يك قرنطينه بين المللى در ايران است كه باعث مى شود در دنيا و حتى خود ايران پرورش دهندگان اسب سراغ تيره ها و نژاد ايرانى نروند. اين موضوع باعث شده تا بسيارى از پرورش دهندگان اسب سراغ پرورش تيره هاى مربوط به خط خونى مصر بروند تا بتوانند با پرورش اين نوع اسب ها درآمد سرشارى را نصيب خودشان كنند و همين موضوع نژاد اسب اصيل ايرانى را با خطر انقراض، مواجه كرده است.
عبدالجليل غيادى مدير عامل شركت تعاونى پرورش و مشاوره اسب اصيل تركمن در خراسان شمالى در اين باره مى گويد: « با اين كه ايران داراى پيشينه قديمى در پرورش اسب است هنوز در شرايط ايده آل كارى نيستيم و به رغم آن كه مسئولان در اين چند سال اخير دغدغه بيشترى نسبت به توسعه و همگانى شدن استفاده از اسب و فرهنگ اسب و سواركارى پيدا كرده اند، همچنان پرورش دهندگان اسب با موانع و مشكلات بسيار ى مواجه هستند. اين در حالى است كه نيازهاى آن طرف دنيا به دليل قابليت هاى ژنتيكى و ورزشى اسب ايران دوبرابر شده است كه مى تواند فرصت بهره بردارى و اقتصادى و بهره ورى بهينه اى را در اختيارپرورش دهندگان قرار دهد و درصورت حل اين مشكلات آنها مى توانند اسب اصيل ايرانى را با حفظ ذخاير ژنتيكى به كشورهاى متقاضى صادر كنند. »
او مى افزايد:« تمام دنيا مى داند بهترين نژاد اسب سواركارى متعلق به تركمن است مخصوصاً نژاد معروف «تاروب رد» يا اسب نژاد انگليسى از تركيب دو نژاد تركمن و يك اسب عرب به وجود آمده كه سريع ترين و سوارى ترين اسب در دنيا به شمار مى آيد. اين درحالى است كه اسب تركمن با نام «آخال تكه» در بيشتر كشورها از جمله تركمنستان، روسيه، فرانسه، آمريكا، تركيه، قبرس و دوبى شناخته مى شود. با اين همه به دليل موانع موجود صدور اين اسب به ميادين جهانى با مشكلات بسيارى مواجه است.»
رضا ابراهيمى كه خود از پرورش دهندگان اسب هاى اصيل ايرانى است نيز به شرح نمونه اى از هزاران مشكل موجود بر سر راه پرورش دهنگان اسب اصيل ايرانى مى پردازد. او مى گويد: « چند سال پيش دولت اردن موافقت كرد تا بدون در نظر گرفتن قانون قرنطينه اسب، اسب هاى ايرانى را براى شركت در جشنواره اسبى كه به صورت بين المللى در اين كشور برگزار مى شد، دعوت كند. با اين همه به دليل نرخ بالاى حمل و نقل هوايى كه حدود ۴۰ ميليون تومان براى هر چند راس اسب مى شد، پرورش دهندگان ايرانى از شركت در جشنواره خوددارى كردند. اين در حالى بود كه اگر دولت وقت به ما كمك مى كرد، ما مى توانستيم با ۱۰ ميليون تومان اسب هاى خود را در جشنواره مذكور به نمايش بگذاريم.»
پرورش دهندگان ايرانى در شرايطى از حضور در جشنواره هاى جهانى محرومند كه به گفته عبدالجليل غيادى در بازارهاى جهانى اسب خاص تركمن بين ۲۵هزار دلار تا ۱۵۰ هزار دلار خريد و فروش در ايران بالاترين رقمى كه خريد و فروش شده ۱۵ ميليون تومان و رنج متوسط اسب تركمن بين ۵ تا ۱۰ ميليون تومان است.
اين همه در شرايطى اتفاق مى افتد كه كشور ايران از سال ۱۹۷۴ عضو سازمان جهانى «واهو» است. در آن سال خانم «مرى ليلى قره گزلو» با فرستادن چند راس اسب اصيل عرب به انگلستان تأييديه اين سازمان را در خصوص اصيل بودن نژاد اسب ايرانى دريافت كرد. با اين همه هنوز هم كه هنوز است داوران ما كه داراى توانايى هاى بسيارى در امر تشخيص نژاد يك اسب اصيل هستند به دليل عضو نبودن ايران در سازمان جهانى «ايكاهو» از حضور در جشنواره هاى جهانى محروم هستند و نمى توانند در اين جشنواره ها شركت كنند.
فراموش نبايد كرد كه در صورت صادرات اسب اصيل ايرانى به بازارهاى جهانى درآمدهاى سرشارى نصيب اين بخش در داخل كشور و به تبع آن نجات ژن و نژاد خالص ايرانى كه كارشناسان به آن خط خونى ايرانى مى گويند، مى شود.
در اين باره عبدالجليل غيادى مى گويد: « به جرأت مى توان گفت به ازاى هر اسب تركمن يك اشتغالزايى به وجود آمده است ولى در حال حاضر با توسعه صادرات و احداث ميادين در خراسان شمالى و گلستان و واگذارى آنها به بخش خصوصى اين اشتغال براى هر اسب به دو نفر افزايش مى يابد و از آنجايى كه اسب تركمن يك اسب ورزشى است و براى زيبايى نيز استفاده شده و به دليل داشتن نژاد آميخته قابليت رقابت با اسب هاى خارجى را دارد مى تواند در ميزان افزايش اشتغالزايى مؤثر باشد.»
او معتقد است كه «اشتغالزايى و ارز آورى بحثى مهم در پرورش اسب به شمار مى رود چون ما در مرحله صادرات هستيم توسعه پتانسيل هاى ژنتيكى يا غنى كردن بانك ژن هم از نظر تحقيقاتى و هم از نظر تنوع زيستى كمك بزرگى به دولت است، دولت به دنبال ابزارهاى خاص است كه بتواند در عرصه هاى جهانى رقابت كند چه نظر از اقتصادى، ورزشى، سياسى، پرورش اسب ابزار خوبى به شمار مى رود. با وجود ۱۸۰ هزار رأس اسب در ايران اين حيوان موجوديتش ثابت شده است و بستر فرهنگى و انسانى كار آماده است و از نظر نيروى انسانى مشكلى وجود ندارد و از نظر فرهنگى پذيرش مردم براى اين كار خوب ورزشى و اقتصادى آماده است و مناطق ديگر آماده هرگونه جهش در واحدهاى اقتصادى است و پرورش اسب در ايران از يك طرف به عنوان بانك ژنى و از طرف ديگر در رشته هاى خاص مثل ماراتن، سواركارى، استقامت، پرش و زيبايى و درساژ با استقبال عمومى روبه رو شده است و اسب تركمن چون قبل توانايى هايش را در اين خصوص ثابت كرده، هم در نژاد خالص، هم در نژاد آميخته با اندكى توجه توانايى رقابت در عرصه بين المللى دارد. »
ژن اسب تمام ناشدنى است و از يك نسل به نسل ديگر بيشتر مى شود كشورهاى اروپايى و آمريكايى فوايد اين ثروت را درك كردند ولى به همان اندازه كه پايان ناپذير است آسيب پذير و نابود شدنى هم است و ذخيره ژنتيكى اش به راحتى مى تواند از دست برود . بايد تا دير نشده فكرى كرد.