چندى پيش روزنامه ايران مقاله اى با عنوان «توهم توسعه علمى از طريق افزايش مقالات ISI » از دكتر «رضا داورى» در همين صفحه منتشر ساخت كه با واكنشهاى متفاوتى روبرو شد. از جمله دانشگاه تهران جوابيه اى را براى روزنامه ارسال داشته است كه عيناً در زير مى آيد.

در تاريخ ۲۱ مرداد ماه سال ۱۳۸۶ مقاله اى تحت عنوان «توهم توسعه علمى از طريق افزايش تعداد مقالات در فهرست ISI» در روزنامه ايران به چاپ رسيده است كه با توجه به ذكر نام دانشگاه تهران در بعضى از بخش هاى آن (ارتقاى مرتبه اعضاى محترم هيأت علمى، نحوه تعيين اعتبار مقاله هاى پژوهشى و نحوه تعيين امتياز فعاليت هاى پژوهشى و اعتبار ويژه (گرانت)) و ناوارد بودن موارد مذكور و عدم صحت آنها، نكات زير براى آشنايى بيشتر خوانندگان با موضوع توضيح داده مى شود:
الف) آئين نامه ارتقاى مرتبه اعضاى هيأت علمى دانشگاه تهران همان آئين نامه ارتقاى مرتبه اعضاى هيأت علمى وزارت علوم، تحقيقات و فناورى مورخ ۱۳۸۰‎/۹‎/۶ مى باشد كه جهت اجرا به كليه دانشگاه ها، مراكز آموزش عالى و مؤسسات پژوهشى كشور ابلاغ شده و در آن نحوه تعيين امتياز مقاله هاى علمى و كتاب هاى تأليفى و يا ترجمه اى چاپ شده مشخص گرديده است. در آئين نامه وزات متبوع تصريح شده است كه دانشگاه هاى داراى هيأت مميزه با حفظ حداقل و حداكثر امتيازهاى مندرج در آئين نامه مى توانند مقررات خاصى را پيشنهاد و پس از طى مراحل قانونى صرفاً در مورد اعضاى هيأت علمى خود به اجرا گذارند كه بر مبناى اين اختيارات هيأت مميزه دانشگاه تهران در جلسات مورخ ۸۱‎/۸‎/۲۸ و ۸۲‎/۱‎/۲۶ موضوع چاپ مقاله در نشريات معتبر علمى داراى نمايه (Index) و لزوم توجه به فهرست منتشر شده از طرف وزارت علوم، تحقيقات وفناورى در مورد اعتبار علمى مجلات چاپ داخل كشور را مورد توجه ويژه قرار داده است (بند ۳-۲ و تبصره آن). با مراجعه به متن آئين نامه ها و دستور العمل هاى موجود كه با هدف بهبود كيفيت فعاليت هاى علمى، افزايش توليد علم و ارتقاى جايگاه علمى كشور در سطح جهانى تدوين گرديده است، ملاحظه مى شود كه كتاب هاى اصيل منتشر شده توسط مؤسسات معتبر علمى داخل كشور در رشته هاى علوم انسانى، علوم اجتماعى و رفتارى و هنر از امتياز وجايگاه ويژه اى برخوردار بوده و به عنوان محصول ارزشمند تحقيقات علمى مى تواند در محاسبه امتيازات لازم براى تبديل وضعيت استخدامى و يا ارتقاى مرتبه علمى به جاى مقاله هاى بين المللى محسوب شوند و دليل صحت اين مدعا فهرست اسامى بسيارى از دانشياران و استادان دانشگاه تهران در رشته هاى خاص فوق الذكر است كه با كسب امتيازات حاصل از كتاب هاى تأليفى و يا ترجمه اى و مقاله هاى چاپ شده در مجلات علمى- پژوهشى معتبر داخلى و برخلاف ادعاى نويسنده محترم مقاله «توهم توسعه علمى از طريق....»، بدون چاپ مقاله در مجلات داراى نمايه ISI، به مراتب بالاتر علمى ارتقا يافته اند.
ب- براساس ماده ۳ از آئين نامه تخصيص اعتبارات و تفويض امور اجرايى فعاليت هاى پژوهشى به دانشكده ها و مراكز تحقيقاتى كه در كتابچه آئين نامه ها و دستورالعمل هاى پژوهشى دانشگاه تهران (فروردين ماه ۱۳۸۴) آمده است، تمامى فعاليت هاى پژوهشى اعضاى محترم هيأت علمى در محاسبه اعتبار ويژه پژوهشى (گرانت) مورد بررسى قرار مى گيرد. در همين رابطه تنها به ذكر برخى از مواردى كه در محاسبه اعتبار ويژه پژوهشى (گرانت) امتياز داده مى شود اشاره مى گردد.
بند الف ماده ۳: مقالات منتشر شده توسط عضو هيأت علمى اعم از مقالات منتشر شده در مجلات علمى بين المللى و يا ISI علمى- پژوهشى داخلى، علمى- ترويجى، همايشهاى داخلى و بين المللى بر حسب مورد امتياز دهى شده است.
بند ب ماده ۳: كتاب هاى تأليفى و ترجمه شده اعم از اين كه توسط مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران بوده و يا توسط ساير ناشرين انتشار يافته است، امتياز مربوط داده مى شود.
بند ج ماده ۳: به طرح هاى تحقيقاتى كاربردى امتياز داده مى شود.
براساس بند ۱-۱ دستور العمل تكميلى آئين نامه مذكور، به مقاله ها يا كتاب هايى كه فاقد عنوان نام دانشگاه تهران به عنوان محل اشتغال نگارنده هستند، فقط ۱۰درصد از كل امتياز مربوط تعلق مى گيرد.
با توجه به موارد فوق اعتراض نويسنده محترم مقاله «توهم توسعه علمى از طريق افزايش تعداد مقالات در فهرست ISI» در خصوص ميزان امتياز تخصيص يافته به كتاب ها و مقاله هاى نامبرده ناوارد بوده و تمامى امتيازات كتاب ها و مقالات ايشان (كلى گويى هاى ارزيابى و داورى نشده بدون ذكر منابع و مأخذ معتبر در نشريه سازمانى كه خود سردبير آن بوده اند) جمعاً برابر ۳ امتياز و اعتبار معادل مبلغ ۶۰ ميليون ريال طبق ضوابط محاسبه و به ايشان تعلق گرفته است و انتظار مى رود كه ايشان در تأليف و ترجمه كتب و در نگارش مقالات علمى معتبر به گونه اى عمل نمايند كه از امتيازات بيشترى برخوردار شوند.
در خاتمه يادآورى مى نمايد كه دانشگاه تهران در راستاى رسالت هاى خود، اهداف ملى سند چشم انداز ۲۰ ساله جمهورى اسلامى ايران، ارتقاى بيش از پيش جايگاه علمى كشور در جهان و كسب رتبه برتر در درجه بندى دانشگاه هاى معتبر دنيا، به تلاش خود در توليد علم و عرضه آن در سطح ملى و بين المللى، بخصوص از طريق چاپ مقالات وزين و با محتواى علمى در مجلات معتبر و از جمله مجلات داراى نمايه ISI ادامه خواهد داد.

پروفسور محمد قدسى

شمارى از دانشجويان دكتراى شريف مقاله اى را كه به وسيله يك نرم افزار شناخته شده به صورت خودكار توليد شده است براى يك مجله آى اس آى (Applied Mathematics & Computation) كه به وسيله ناشر معروف Elsevier چاپ مى شود ارسال كردند. اين مقاله كه به وضوح بى معنا و مسخره است (و اين با خواندن فقط چكيده كاملاً روشن است) پس از دو سه هفته بدون هيچ ايرادى پذيرفته شد و هم اكنون به صورت online قابل دسترسى است .
اين نمونه اى است كه نشان مى دهد كنفرانس هاى بسيار خوب در زمينه كار دانشجوى دكترا بسيار با ارزش تر از مجله هاى علمى ضعيف آى اس آى است . چاپ مقاله در مجله هاى معتبر البته بسيار خوب است ولى اين كار به يكى دو سال وقت نياز دارد (در نتيجه طول دوره دكترا بيش از حد طولانى مى شود) و معمولاً اين مجله ها مقاله نويسنده را بدون داشتن مقاله خوب در كنفرانس هاى معتبر چاپ نمى كنند. به عبارت ديگر فرد بايد در كنفرانس هاى خوب خود را به جامعه علمى آن زمينه بشناساند.
اين مطلب بويژه براى دانشجويان رشته كامپيوتر كه رشته اى است مبتنى بر كنفرانس هاى معروف، صادق است . به نظر من يك دانشجوى دكتراى رشته كامپيوتر با چاپ دست كم دو مقاله در كنفرانس هاى سطح بالايى كه براى هر زمينه پژوهشى از قبل مشخص مى شود، بايد بتواند دانش آموخته شود، البته به شرط آن كه خود كار هم در حد دكترا باشد.
هم اكنون ما شاهد دانش آموختگان خوب خودمان در دانشگاه هاى عالى آمريكا و كانادا هستيم كه دارند دكتراى خود را تمام مى كنند و فقط چند مقاله در بهترين كنفرانس ها دارند. خيلى از اين دانشگاه ها و استادها اصولاً اعتقادى به چاپ مقاله در مجله به وسيله دانشجويان دكترا ندارند ولى انتظار دارند كه كار دكترا در كنفرانس هاى خوب تخصصى آن زمينه پذيرفته شود. بديهى است كه مقاله هاى اين كنفرانس ها پس از تكميل مى تواند در آينده در مجله هاى بسيار معتبر تخصصى چاپ شوند. مثلاً در زمينه علم كامپيوتر نظرى تعداد مقاله ها در كنفرانس هايى مانند FOCS, STOC و SODA اعتبار علمى افراد را مشخص مى كند
اگر اين سياست اعمال شود، يك دانشجوى دكترا در يك سال امكان متعددى براى چاپ كارش دارد و جواب هر يك تا دو سه ماه دريافت مى شود. و اگر هم مقاله اش رد شود، از توضيح هاى با ارزشى كه دريافت مى كند مى تواند بهره ببرد و كارش را تكميل كند.البته در برخى از رشته هاى ديگر مانند رياضى و فيزيك اصولاً كنفرانس ها جايگاه چندان بالايى ندارند و آنچه اهميت دارد، چاپ مقاله در مجله هاى علمى است. شايد به اين دليل تغيير سياست دانشگاه در اين مورد مشكل باشد.
منبع:
http://software.ce.sharif.edu
[* رئيس گروه نرم افزار دانشكده مهندسى كامپيوتر دانشگاه صنعتى شريف]

على عبدحق

۱ـ امروز جوابيه اى از سوى دانشگاه تهران به روزنامه رسيد و در صفحه فرهنگ و انديشه چاپ شد. جوابيه مربوط به متنى بود كه دكتر رضا داورى اردكانى درباره مضرات توجه منفعلانه به مجلات فهرست ISI نوشته بودند و چندى پيش در همين صفحه به چاپ رسيده بود.

۲ـ در دانشگاه صنعتى شريف شايعه جذابى دهان به دهان در ميان دانشجويان مى چرخد. شايعه اى درباره ISI و البته درباره دانشجويان دانشكده كامپيوتر دانشگاه MIT: مى گويند دانشجويان آن دانشكده نرم افزار بامزه اى ساخته بودند كه با دريافت تعدادى مقاله (گمانم در رشته هاى فنى) مقالاتى نو توليد مى كرد. آنها موفق شدند چند مقاله كه به اين صورت توليد شده بود را در مجلات ISI به چاپ رسانند!!

احتمال اين كه اين شايعه يك دروغ جذاب دانشجويى براى تلطيف فضاى دانشگاهى صنعتى باشد كم نيست. اما باورپذيرى چنين شايعه اى در دانشگاه صنعتى شريف به زمينه اى از باورهاى ويژه از سوى دانشجويان اين دانشگاه درباره ISI برمى گردد:

اولاً ـ اين باور كه در دانشگاه هاى خوب جو مقاله ISI (و به قول دانشجوها paper) نوشتن اپيدمى و همه گير است. همين وضعيت باعث زمينه اى طنزآميز است كه معناى با مزه شايعه مذكور را كامل و تا حدى وجود آن را توجيه مى نمايد.

ثانياً ـ اين كه بسيارى از مقالات فوق الذكر آنچنان موجودات ويژه و آش دهان سوزى نيستند و همين زمينه موجب باور توليد كامپيوترى مقاله در اين شايعه مى شود.

ثالثاً ـ و در انتها اين شايعه منهدم كننده پرستيژ كسانى است كه هدفشان از تحصيل (و بل زندگى!) نوشتن مقاله ISI است در حالى كه على القاعده بايد دانشجويان مطالعه و تحصيل كنند تا علم بياموزند و وقتى در اثر تفكر بر آنچه آموخته اند حرف نگفته اى به ذهنشان رسيد ازطريق نوشتن آن را با ديگران در ميان بگذارند و احياناً منتشر نمايند.

۳ـ فيلسوفان برجسته علم پس از پاپر تمايز ميان مقام كشف و مقام داورى را چندان وقعى نمى گذارند. تنها با قول به نگرش هاى پوزيتيويستى و نگاتيويستى در حوزه علم است كه مى توان قائل به وجود شاخص هايى ثابت براى تميز علم از غيرعلم بود. امروزه اساساً اين نگرش ها فروريخته اند و در فلسفه علم كوهن و لاكاتوش و فايرابند و ون فراسن جايگاهى ندارند. در اين ميان نگرش فايرابند به ويژه بسيار عميق است او در كتاب «برضد روش» با استنادات تاريخى نشان مى دهد كه چگونه قواعد روش شناختى خشك و متعصبانه در علم منجر به نحيف شدن و جلوگيرى از تفكر اصيل و علم پويا مى شود. (حقيقتاً خواندن فلسفه علم كوهن و فيلسوفان علم پس از او را به همه سياستگذاران علم پيشنهاد مى نمايم.)

۴ـ با اين همه ISI چيز چندان بدى نيست و به ويژه در بستر خودش در دانشگاه هاى غرب كاركردى منظم (تر) دارد.
بگذريم كه بزرگ ترين شاهكارهاى ميراث فلسفى و غيرفلسفى ما و نيز بسيارى از آثار متفكران بزرگ معاصر شرق و غرب فاقد ارجاع (مخصوصاً به شيوه هاى جديد) است.
آنچه «داورى» در مقاله شجاعانه اش هدف تير افكار بلند خويش قرار داده است قرار گرفتن علم در جايگاه تجمل و كالاگونگى لوكس آن بود. اما گويا گوش مسئولان دانشگاهى طاقت سخن ناصحانه متفكران سرزمين خود را ندارد!

۵ ـ شايعه جذاب دانشگاه شريف واقعيت دارد!