مهدى معمارزاده

پس از مسجد جامع ورامين كه الگوى كاملى از مساجد چهار ايوانى بنا شده در قرن هشتم هجرى است روستاى قلعه بلند قرار دارد.وجه تسميه قلعه بلند به دليل وجود يك قلعه تاريخى مربوط به قبل از اسلام در اين روستاست كه فقط بخشى از آن باقى مانده است.
در شمال اين روستا قلعه اى معروف به كاظم آباد وجود دارد كه با خشت و گل بنا شده و به عنوان يك مجموعه دامپرورى و كشاورزى در دوره قاجار و پهلوى اول مورد بهره بردارى بوده است. اين قلعه كه پلان مربع مستطيل دارد داراى ۴ برج در چهارگوشه خود است و تنها ورودى آن در ضلع شرقى قرار دارد؛ وجود حمام عمومى در مجاور بخش مسكونى نشان از اهميت اين قلعه دارد. اين مجموعه يكى از معدود سكونتگاه هاى زيستى و فعاليتى بر مبناى مناسبات خان محور است كه به عنوان نمونه اى نسبتاً سالم قابل بازسازى و بهره بردارى با اهداف گردشگرى است. بعد از تماشاى اين قلعه و پس از عبور از سياه كوه و پشت سر گذاردن پيچ و خم هاى مسير، قصر بهرام در ميانه تپه ماهورهايى پراكنده در دامنه كوه، خودنمايى مى كند و بالاخره قصر پيدا مى شود. اين كاروانسرا كه نام عجيب ولى با مسماى قصر بهرام را بر آن نهاده اند با سنگ هاى سفيد مايل به كرم رنگ پوشيده شده است. برج هاى چند وجهى تعبيه شده در گوشه هاى بنا و همچنين سردر ورودى آن كه به سمت شمال باز شده و به شكلى استادانه با سنگ تراش خورده نماسازى شده است. حياط مركزى، حجرات در اطراف و اصطبل ها در پشت آن همان پلان قالب كاروانسراهاى ايران است كه البته در اين كاروانسرا از ايوان جنوبى نيز به عنوان ورودى به منظور امكان دسترسى سريع به كوه استفاده مى شده است كه از ويژگى هاى اين بنا به شمار مى رود.
كاروانسرايى ۴ ايوانى كه ايوان غربى آن جايگاهى شاهانه دارد؛ جوى آب تراشيده شده از سنگ كه از چشمه اى در دل كوه آب را به حوض وسط حياط مى رسانده و حدود ۵ كيلومتر تا سر چشمه امتداد يافته است. زحماتى كه براى ساختن اين بنا در اين مكان انجام گرفته است كاخ آپادانا را با باغ هاى افسانه اى اش تداعى مى كند. آپادانايى كوچك كه باغش طبيعت است و با امكانات اندك موجود در پيرامونش ايجاد شده است. سنگ از كوهى در همان نزديكى استخراج شده است و در گرما و سرماى طاقت فرسا آن را تيشه كارى كرده اند. اهميت اين بنا علاوه بر استفاده از سنگ در نماى بنا ـ تنها مورد باقى مانده از دوره صفوى كه به اين روش سطوح داخل و بيرون آن نماسازى شده است و به اين دليل منحصربه فرد است ـ آفريدن امكانات رفاهى در كناره كوير سوزان است كه كاروانسرا را به قصر شبيه مى سازد. بناى قصر بهرام كه به بهرام گور ساسانى اشاره دارد داراى ويژگى هاى خاصى است كه اين بنا را از ساير كاروانسراهاى دوره صفوى متمايز ساخته است. مهم ترين ويژگى اين بنا، هدايت آب از دوردست و آوردن آن به درون كاروانسرا و ساختن شگفت انگيزترين كولر آبى جهان براى استراحت پادشاه پرتلاش ايران زمين است كه در دوره او معمارى ايران به اوج افتخارات و شكوه خود بازگشت.
در زير ايوان غربى فضايى وجود دارد كه از ميانه جوانب آن ۲ هواكش به اتاق پشت ايوان كه به وسيله درى چوبى از بخش جلوى ايوان جدا شده است راه مى برد. آب پس از وارد شدن به كاروانسرا به سوى زيرزمين سرازير مى شده است كه شيب آن به انتهاى اين فضا تمايل دارد. سوراخى نيز براى خروج آب در گوشه شمال غربى آن تعبيه كرده اند؛ بدنه ها را تا ارتفاع حدود ۵۰ سانتيمتر با ساروج اندود كرده اند و زاويه قائمه ميان ديوار و كف را به صورت پخ درآورده اند. ظاهراً مى بايست حجم ورودى و خروجى آب به صورتى پيش بينى شده باشد كه آب از ارتفاع اندود، بالاتر نرود؛ بدين ترتيب در روزهاى تحمل ناپذير تابستان هواى گرم پس از ورود به اين فضا خنك شده و از طريق هواكش ها به شاه نشين مى رسيده است.
وجود سكوهايى مقابل كانال هدايت هوا كه براى نشستن ساخته شده اند نمايانگر آن است كه از اين آب براى زدودن گرد و خاك سفر و استحمام و شست وشو نيز استفاده مى شده است.
در بين شيوه هاى استفاده از آب براى خنك كردن هواى گرم و خشك كه در معمارى ايران به تناسب اقليم هاى مختلف مرسوم بوده است اين مورد نمونه اى استثنايى است. در مواردى تعبيه حوضچه آب در زير بادگيرها مشاهده مى شود اما استفاده از آب با حجم زياد و به صورت روان و يا چند كاربرى، منحصر به قصر بهرام است.
در نزديكى قصر بهرام كاروانسراى ديگرى به نام «عين الرشيد» وجود دارد كه به جز قسمت ازاره كه با سنگ ساخته شده بقيه بنا با استفاده از آجر شكل گرفته است. آب انبار بزرگى در گوشه شمال شرقى اين بنا وجود دارد كه گنبد آن فروريخته است. حجم بالاى ذخيره آب اين آب انبار نشان از تردد بالاى كاروانيان از اين مسير دارد. بناى ديگرى كه به «حرمسرا» موسوم است و حدود ۳۰ كيلومتر جاده سنگ فرش كه بر روى زمين هاى باتلاقى فاصله بين قصر بهرام تا گرمسار ساخته شده است مجموعه اى شگفت انگيز را در طبيعت زيباى كوير با آسمان پاك آن ايجاد كرده است چنان كه مى توان ستاره ها را كه همچون دانه هاى الماس از آسمان شب هاى كوير آويزان شده اند، از اين مكان به نظاره نشست. اين مجموعه به همراه طبيعت وحشى آن امكان كم نظيرى را براى بازديد گردشگران داخلى و خارجى فراهم كرده است و در صورتى كه امكانات رفاهى مناسب براى آن ايجاد شود به عنوان يكى از قطب هاى مهم گردشگرى كشور قابليت معرفى به جهانگردان را خواهد يافت.

خاتم يكى از هنرهاى زيبا و فاخر دنياست. هنر آراستن سطح اشياى چوبى به صورتى شبيه موزائيك با مثلث هاى كوچك دوپهلو برابر و سه پهلو برابر از جنس عاج، چوب هاى مختلف، استخوان و فلزات گوناگون.
هنر خاتم در طول پيدايش و تكامل خود، سينه به سينه و از استاد به شاگرد و از پدر به پسر انتقال يافته و خواه ناخواه با تغييراتى به شكل امروزى درآمده است. در اين نقل و انتقال چه بسا رموز و اسرار كار كه از ميان رفته و چه افسانه ها كه جاى واقعيت را در اين فن گرفته است.
اين هنر دو مرحله كارى دارد: ۱)خاتم سازى كه شامل عملياتى از قبيل طراحى خاتم، تهيه مواد و مصالح و برش مصالح اوليه، تركيب و ايجاد گل و در نهايت ساخت قامه(جسم مكعب مستطيلى شكل داراى ميانگين طول ۴۰سانتى متر و عرض ۱۰سانتى متر و قطر ۳سانتى متر از چوب يا خاتم) و برش آن و تهيه لايه خاتم است. ۲) خاتم كارى شامل طراحى زيرسازى، طراحى چسباندن لايه هاى خاتم بر روى زيركار، پرداخت و جلاكارى اشياى خاتم كارى است.
زمان آغاز اين هنر آشكار نيست و آنچه درباره آن گفته مى شود بيشتر با افسانه همراه است. برخى استادان خاتم ساز بر اين عقيده اند كه اين هنر معجزه ابراهيم پيامبر(ع)است، ولى به نقل يكى از برجستگان خاتم سازى، اين هنر - صنعت به شيوه امروزى قبل از صفويه و در عهد استيلاى ايلخانان مغول بر ايران و به دنبال پيدايش رابطه مستقيم بين ايران و چين، به ايران راه يافته است. برخى ديگر از محققان نيز معتقدند كه خاتم كارى در دوره ديلميان در ايران و در شهر شيراز پايه گذارى شد و در عصر صفويه به اوج شكوفايى رسيد، زيرا از طرفى حمايت حكومت از هنرمندان و از ديگر سو ايجاد روابط بازرگانى با كشورهاى دور و نزديك، به گسترش هنر خاتم كمك كرد.
در ايران پيش از ظهور اسلام گونه اى خاتم سازى رواج داشته و شيوه كار آن چنين بوده كه از چوب يك رنگ مكعب هايى به اضلاع چهار ميلى متر مى بريدند و با طرح هاى گوناگون روى صفحه اى نصب و ميخكوب مى كردند و اين شيوه تا چند قرن پس از اسلام هم متداول بوده است.
در حال حاضر منبرى خاتم كارى شده با اين روش در مسجد جامع عتيق شيراز وجود دارد كه بيش از هزار سال از زمان ساخت آن مى گذرد.
خاتم ابتدا از كنار هم قرارگرفتن مثلث هاى بزرگ شكل مى گرفت و رنگ چوب هاى مصرفى بيشتر سياه يا سفيد بود، ولى به تدريج ذوق و سليقه ايرانى ظرافت كنونى را جانشين زمختى پيشين نمود و تنوعى در رنگ هاى آن به وجود آورد و رنگ هاى قرمز، سبز، آبى و زرد را به آن افزود و به جاى روى و قلع كه قبلاً به كار برده مى شد و هيچ جلوه و جلايى نداشت، از فلز برنج بهره گرفت.
از نظر هندسى نيز در خاتم تغييراتى ايجاد گرديد و اشكال سه ضلعى، پنج ضلعى، هشت ضلعى، ده ضلعى و دوازده ضلعى به كار گرفته شد كه با قرار دادن آنها در كنار يكديگر نقش بندى ايجاد مى شود.
* روش ساخت خاتم
در خاتم كارى چوب، استخوان و يا فلز را به صورت منشورهاى مثلث القاعده برش داده و آنها را به گونه اى كنار هم قرار مى دهند كه برش عرضى اين مثلث هاى واحد، داراى اشكال هندسى منظم باشد. سپس با سريشم برش هاى نازك را با نظم و ترتيب خاصى روى ورقه نازك چوبى مى چسبانند و پس از خشك شدن ورقه ها را بر روى اشياى مورد نياز جهت تزيين نصب مى كنند.
* سحر خاتم
زيبايى و ظرافت هنر خاتم كارى دل هر بيننده اى را مى ربايد. مى توان با حمايت از خاتم كاران و رشد و توسعه اين هنر زيبا به رشد و توسعه گردشگرى كمك كرد چرا كه اين هنر فاخر گردشگران را سحر مى كند و اين تحفه ايرانى براى توريست ها حكم طلا را خواهد داشت.