Iran Newspaper - ويژه ۳ ايران اقتصادى

هنگامه عليقلى

«بيشتر از آنكه محتاط باشد به نظر مى رسد كه در اظهارنظرهايش بشدت ملاحظه كار است به طورى كه وقتى درباره آسيب شناسى و چالش پيش روى مؤسسه استاندارد را از او مى پرسم درباره ظرفيت هاى موجود استاندارد در جامعه توليدى و ضرورت فعال كردن اين ظرفيت ها برايم صحبت مى كند.»
نزديك به ۱۰ ماه است كه سكاندار مؤسسه مهمى به نام «استاندارد و تحقيقات صنعتى» است. محمد ناظمى اردكانى، به موضوع فرهنگ و رابطه آن با استاندارد رويكردى جديد دارد.

به نظر شما بزرگترين خطرى كه هم اكنون متوجه نظام استاندارد سازى در كشور است، چيست ؟
در صورتى كه بتوان هر كالاى توليدى در كشور را مطابق با استانداردهاى ملى - منطقه اى و يا بين المللى توليد نمود مى توانيم در مسير استانداردسازى قرار گرفت. البته اين كار در شرايطى صورت مى?گيرد كه فقط تاكيد بر رعايت استانداردهاى اجبارى و الزامى نباشد، زيرا كاملاً اثربخش نيست. هر كالا در يك زنجيره اى، توليد مى شود كه شايد در زمينه مواد اوليه و يا قطعات با ده ها واحد توليدى ديگر ارتباط داشته باشد. در صورتى كه استانداردسازى زنجيره توليد را پوشش دهد، مى توان گفت كه در مسير استاندارد سازى و ارتقاى كيفيت حركت قابل قبول صورت مى گيرد.
در حال حاضر فاصله بين استاندارد سازى و زنجيره هاى توليد چقدر است ؟
فاصله زياد است. واحدهاى توليدى در كشور وجود دارند كه نمى دانند با چه استانداردى كالا را توليد مى كنند. اگر از هر واحد توليدى كوچك، متوسط و بزرگ درباره انواع استاندارد مورد لحاظ در توليد كالايش سؤال كرديد و پاسخ مناسب گرفتيد، مى توان گفت كه براى ارتقاى سطح استانداردسازى سرعت لازم را داريم. به كشورهاى صنعتى توجه كنيد، آنها روى ريل استانداردسازى حركت مى كنند و هر روز تكنولوژى و كيفيت محصولاتشان را ارتقا مى دهند بنابراين هيچ كالاى غيراستاندارد آنجا توليد نمى شود زيرا در بازار، رقابت هست و سياست هاى تعديل شده خاصى دارند.
آيا در كشورهاى صنعتى استاندارد ها اجبارى است يا توليد كنندگان خود را وفق داده اند ؟
در كشورهاى توسعه يافته، همه استانداردها اجبارى يا الزامى است. به عبارت ديگر استانداردهايى كه تدوين مى شود همگى در فرآيندهاى توليد به كار گرفته مى شوند.
چرا ما اين كار را نمى كنيم ؟
بايد به اين جهت برويم.
چقدر رويكردها به اين سو گرايش دارد؟
جهت گيرى هاى ما به اين سو است. تا كنون ۹ هزار و ۶۰۰ استاندارد ملى تدوين شده است. در زمينه استانداردهاى غذايى ۲ هزار و ۳۰۰ استاندارد ملى داريم كه تمام استانداردهاى ايزو و تمام استاندارد هاى (كدكس غذايى) را به استانداردهاى ملى تبديل شده است و از اين ميان رعايت تعداد ۱۵۰ استاندارد اجبارى است. همچنين ۱۳۰۰ استاندارد در ارتباط با فرآورده هاى پتروشيمى و كالاهاى شيميايى تدوين شده است كه ۴۷ مورد، استاندارد اجبارى است. يعنى رعايت استاندارد در توليد كالاهايى كه در خانواده محصولات شيميايى، پتروشيمى و يا شوينده ها قرار مى گيرند اجبارى است. در زمينه خودرو، مكانيك و فلزشناسى هم بالغ بر هزار استاندارد ملى تدوين شده است كه از مجموع اين استانداردها حدود ۱۶۰ استاندارد اجبارى است و نظارت مستمر بر اجراى آنها وجود دارد. در زمينه صنعت نساجى نيز تا كنون ۹۵۰ استاندارد ملى تدوين شده است كه ۱۱ مورد آن اجبارى است و اجراى آن هم با نظارت مستمر صورت مى گيرد. استانداردهاى ملى تدوين شده براى مصالح ساختمانى ۵۳۰ مورد است كه تعداد ۳۰ مورد استاندارد اجبارى است. در بسته بندى نيز ۵۳۰ مورد استاندارد ملى وجود دارد كه ۳۳ مورد از آنها جنبه الزامى دارد. استانداردهاى الزامى نشان دهنده ميزان اهميت رعايت ايمنى و بهداشت است. در زمينه مهندسى پزشكى ۳۴۰ مورد استاندارد ملى داريم كه از اين تعداد ۴۰ استاندارد آن به صورت اجبارى است. در زمينه لوازم خانگى و صنايع الكتريكى نيز ۱۰۰۰ استاندارد ملى تدوين شده است كه ۶۴ استاندارد آن اجبارى است. در ارتباط با وسايل سنجش و اندازه گيرى، ۱۶۰ استاندارد ملى وجود دارد كه ۱۳ استاندارد آن الزامى است.
براى استفاده از تمامى استانداردهاى ملى چه شيوه اى مى خواهيد به كار گيريد ؟
در حال حاضر از ۷۰ هزار واحد توليدى موجود در كشور تعداد ۱۱ هزار واحد توليدى، استاندارد اجبارى دارند و از سوى مؤسسه استاندارد كنترل مستمر بر توليد آنها صورت مى گيرد. اگر در بازار با كالايى كه استاندارد اجبارى دارد اما ضوابط فنى در توليد آن رعايت نشده است مواجه شويم، از سطح بازار جمع آورى مى شود. ابزارهاى اين كار هم وجود دارد. اما از طرفى مصوبه اى از سوى شوراى عالى استاندارد وجود دارد كه بر اساس آن كليه واحدهاى توليدى كه پروانه بهره بردارى از دستگاههاى اجرايى دارند بايد اعلام كنند كه با چه استانداردهايى كالا را توليد مى كنند.
آيا ۵۹ هزار واحد توليدى باقى مانده اعلام كرده اند كه با چه استانداردى كالا توليد مى كنند ؟
دستور العملى در دست تهيه است تا به وسيله ادارات كل استاندارد استان ها به اين واحدها اعلام شود كه اظهار نمايند با چه استانداردى كالا توليد مى كنند. با اين شيوه براساس خود اظهارى واحدها، گواهينامه استاندارد صادر مى شود. در حقيقت اين گواهينامه، شناسنامه استانداردى واحد توليدى مى شود. پيش بينى شده است كه بتوان تا پايان سال جارى ۲۰ درصد از واحد هايى كه با استاندارد اختيارى كالا توليد مى كنند، شناسنامه استانداردى را دريافت كنند. از چند ماه گذشته تا كنون، شيوه اجرايى اين سياست طراحى شده است و اميدوارم در نيمه دوم سال جارى اين كار اجرايى شود.
براى خود اظهارى از چه شيوه هايى استفاده مى كنيد ؟
با توجه به مصوبه اى كه ذكر كردم و با توجه به شرايط رقابتى بازار، اگر توليد كننده اى خوداظهارى نكند، مى توان به مصرف كننده آن را معرفى كرد و بگوييم كه محصول چنين واحدى شناسنامه استانداردى ندارد. براى ما بسيار مهم است كه در شرايط رقابتى بازار، واحد توليدى خود را تطبيق دهد. از سوى ديگر استفاده واحدهاى توليدى از استاندارد مديريتى نيز اهميت دارد. اين استانداردهاى مديريتى كه با نام ايزو ۹۰۰۰ شناخته مى شوند كمك به استانداردسازى فرآيند و محصول مى كند.
دقيقاً چه تعداد واحد توليدى - صنعتى، ايزو ۹۰۰۰ دارند ؟
بر اساس آمارهاى ثبت شده در مؤسسه، بالغ بر ۲ هزار واحد توليدى ايزو ۹۰۰۰ دارند اما ممكن است بسيارى از اين واحدها، استاندارد مديريت را مستقر كرده اما به مؤسسه اعلام نكرده باشند.
اين ۲ هزار واحد توليدى از سرشمارى ۱۱ هزار واحد داراى پروانه استاندارد هستند يا ۷۰ هزار واحد توليدى صنعتى ؟
از ميان ۷۰ هزار واحد توليدى است، ما خواهان استقرار، استاندارد مديريتى در كليه واحدهاى توليدى - صنعتى كشور هستيم زيرا هزينه اى هم ندارد و شامل مستند سازى هاى لازم در فرآيند توليد، از نحوه خريد مواد اوليه گرفته تا چگونگى بسته بندى، عرضه در بازار و دريافت نظرات مشتريان مى شود و بر اين اساس كيفيت را ارتقا مى دهد. اما متأسفانه به دليل اين كه در گذشته در كشور ما، هزينه مشاوره و يا صدور گواهى كه پس از مميزى انجام مى شود بالا بوده است، واحدهاى توليدى سراغ اين اقدام خوب نرفته اند. در صورتى?كه استانداردهاى مديريتى مانند استاندارد محصول، واحد توليدى و خدماتى رأساً مى تواند در واحد مستقر نمايد.
مى خواهم ملموس تر و غيرآمارى درباره استاندارد صحبت كنيم. برخى از مواقع آگاه نيستيم و كالاى غير استاندارد وارد خانه ما مى شود، آخرين بار چه كالاى غيراستانداردى وارد منزل شما شد؟
قاعدتاً همه ما، نشانه استاندارد روى بسته بندى كالاهاى داراى بسته بندى كنترل و سپس خريدارى مى كنيم. اما برخى از كالاهاى مصرفى كه به خانه مى آيد و يا سرسفره قرار مى گيرد، كالايى است كه در فرآيند صنعتى توليد نشده و بسته بندى ندارند و ممكن است ضوابط استاندارد در آن لحاظ نشود مانند انواع محصولات كشاورزى و دامى كه لازم است با هماهنگى وزارت جهاد كشاورزى، در آينده آزمايش هاى مختلفى از نظر باقيمانده سموم مورد استفاده و يا باقى مانده مواد شيميايى كود مصرفى كنترل صورت گيرد. در حال حاضر در بسيارى كشورهاى توسعه يافته اين مسأله مراعات مى شود. خوشبختانه در خصوص مواد پروتئينى شوراى عالى سلامت مصوبه اى داشت كه در آينده به صورت بسته بندى عرضه شود، در آن صورت امكان كنترل و نظارت هست.
دو سؤال برايم پيش آمد، آيا منظور از بسته بندى ميوه و سبزى ها همان سلفون كشيدن و برچسب زدن است كه در بسيارى از مغازه هاى كوچك و بزرگ مى بينيم و آيا سبزى هاى يخ زده اى كه در فروشگاه هاى زنجيره اى فروخته مى شوند زير نظر مؤسسه استاندارد هستند ؟
خير، منظورم بسته بندى است كه در فرآيند صنعتى توليد شده باشد. هماهنگى با وزارت جهاد كشاورزى براى تدوين استاندارد تمام محصولات كشاورزى صورت گرفته و نحوه نظارت بر اجراى اين استاندارد ها نيز مشخص خواهد شد.
پنج سال قبل معاونت پشتيبانى امور دام وزارت جهادكشاورزى وعده داد كه مردم به زودى بايد گوشت ها را به صورت بسته بندى شده خريدارى و مصرف كنند و قصابى ها هم به سمت عرضه گوشت بسته بندى شده بروند ولى هيچ گاه اين مسأله اجرا نشد مگر برخى از فروشگاه هاى زنجيره اى كه آن هم در فرآيند صنعتى صورت نمى گيرد ؟
اوايل سال جارى كه شوراى عالى سلامت به رياست معاون اول رئيس جمهورى جلسه تشكيل داد، وزارت بهداشت و درمان پيشنهاد كرد محصولات دامى بسته بندى شده عرضه شود و اين پيشنهاد هم تصويب شد. البته در صورتى مؤسسه استاندارد نظارت خواهد كرد كه محصولات در بسته بندى صنعتى مطابق استاندارد ملى عرضه شود، قطعاً نظارت بر اجراى اين استانداردها به كمك سازمان ذيربط انجام خواهد شد.
چرا نظارت بر عهده شما نيست ؟
در حال حاضر كل اين فرآيند از سوى معاونت پشتيبانى و امور دام وزارت جهاد كشاورزى مديريت مى شود و معيارهاى استانداردى را به كمك مؤسسه استاندارد نظارت مى كنند.
اشاره كرديد كه استاندارد حلال، تدوين خواهد شد. مگر هم اكنون ذبح دام استاندارد و شرعى نيست ؟
ذبح دام در كشور ايران شرعى است، پيش نويس اين استاندارد از سوى كشور مالزى تدوين شده است. مالزى با كمك ايران و چند كشور اسلامى ديگر، پيش نويس اين استاندارد را در دست تكميل دارد تا به صورت بين المللى در آيد و گواهى صادره و برچسبى كه روى بسته بندى استفاده مى شود در كشورهاى مختلف جهان قابل شناسايى بوده و مسلمانان با اطمينان لازم خريدارى نمايند.
چه كشورهاى ديگرى هستند ؟
كشورهاى اسلامى مشاركت دارند، ميزان مشاركت ايران در اين زمينه خوب بوده است. از همين پيش نويس براى تدوين استاندارد ملى استفاده خواهيم كرد. امسال اين استاندارد تدوين مى شود.
راجع به استانداردهاى واحد توليدى صحبت مى كرديد، بيش از ۳ هزار واحد توليدى بدون پروانه استاندارد داريم براى اين كه زير پوشش مؤسسه قرار بگيرند چه اقداماتى انجام داده ايد ؟
با توجه به تغيير ساختارى كه امسال در مؤسسه استاندارد رخ مى دهد پژوهشگاه استاندارد ايجاد مى شود. پژوهشگاه كلينيك براى واحدهايى كه از نظر ساختارى، فنى و علمى نتوانستند نشان استاندارد بگيرند، خدمات فنى مهندسى ارائه خواهد كرد. بنابراين پژوهشگاه پشتوانه علمى - فنى و مهندسى براى واحدهايى خواهد بود كه موفق به دريافت نشان استاندارد نشده اند.
حدود ۱۶۵۰۰ استاندارد بين المللى از سوى سازمان بين المللى استاندارد (ISO) تدوين شده كه نقش آلمان در تدوين آنها از ساير كشورها بيشتر است، چرا ايران فقط ۵ سهم در تدوين استانداردهاى بين المللى دارد ؟
از لحاظ توليد يا خلق استانداردهاى بين المللى فعاليت رضايت بخشى نداريم. تا كنون ۶ استاندارد بين المللى از سوى ايران تدوين شده است. كه مربوط به واژه هاى فارسى و استاندارد ميكروبيولوژى مواد آرايشى و بهداشتى است. مى توانيم با توجه به سطح علمى و فنى و با توجه به متخصصين مسلم و با تجربه و استعداد هاى موجود در صنعت و دانشگاه، در آينده خلق كننده استانداردهاى بين?المللى باشيم.
آينده يعنى چند سال ديگر ؟
پيش بينى شده است كه هر سال تعداد زيادى كميته متناظر با كميته هاى فنى ايزو ايجاد كنيم. اين كميته هاى فنى ۲ مأموريت خواهند داشت. يكى مشاركت در تدوين استانداردهاى بين المللى و ديگرى خلق استاندارد بين المللى است. ماه گذشته دستور العمل مشاركت در تدوين استانداردهاى بين المللى تصويب شد تا از نظر مالى به كسانى كه مشاركت مى كنند يا احياناً استاندارد بين المللى را تدوين مى كنند كمك مالى كنيم.
الگوهاى اقتباسى ما براى استاندارد سازى چه كشورهايى هستند ؟
سعى مى كنيم خود را به سطح كشورهاى اروپايى برسانيم. در حال حاضر در ميان كشورهاى منطقه از لحاظ كميت و كيفيت استاندارد ها وضع خوبى داريم.
يعنى بالاتر هستيم ؟
به جز تركيه كه از لحاظ تعداد استانداردها، بالاتر از ماست از نظر تعداد استانداردها از ساير كشورها بالاتريم يعنى در منطقه از نظر تعداد استانداردها دوم هستيم. از لحاظ كيفيتى سطح استانداردها در برخى از محصولات از تركيه بالاتريم مثلاً محصولات سراميكى، فرآورده هاى معدنى و فرآورده هاى پتروشيمى.
چه كسى تشخيص مى دهد كه ما بالاتريم. درجه بندى نرخ كيفيت بر چه اساسى صورت مى گيرد و با استناد به چه مى گوييد كه كيفيت برخى از محصولات ما از تركيه بالاتر است ؟
درباره كيفيت استانداردها، پايه استانداردها مدنظر است كه از چه استانداردهايى اقتباس شده است. ظرفيت هاى علمى و فنى به كار گرفته شده براى تدوين و اجراى استانداردهاى ملى مهم است. ظرفيت هاى علمى و فنى برخى از رشته هاى صنعتى ايران از تركيه بالاتر است. تركيه هم در برخى از رشته هاى صنعتى از ما ظرفيت بالاترى دارد. مثلاً در زمينه نساجى، ترك ها از ظرفيت علمى و فنى از ما بالاترند و اين مسأله در تدوين استانداردهاى ملى و بكارگيرى آنها تأثير گذار است.
در زمينه ساخت طلا چطور ؟ چون تركيه واقعاً صنعت نساجى را دچار مشكل كرده است.
مسأله طلا را از ۲ لحاظ عيار و ساخت بررسى مى?كنند. فكر مى كنم از نظر استانداردهاى تكنولوژى ساخت ما وضع بهترى داشته باشيم.
فاصله استاندارد ما با كشورهاى صنعتى پس از چند سال كاهش خواهد يافت ؟
از ابتداى سال جارى، تدوين سند ملى توسعه استانداردسازى را در دست تهيه داريم. گروهى در مجموعه مؤسسه استاندارد مطالعاتى انجام مى دهند كه بر آن اساس اين سند را تكميل مى كنند. براى تدوين اين سند ميزان استانداردسازى بسيارى از كشورها از جمله كشورهاى اروپايى و آسياى شرقى و به طور كلى چند كشور از هر قاره را براى مطالعه انتخاب و اطلاعات ۱۵ كشور را از سايت اينترنتى گرفته?ايم. همچنين استراتژى سازمان هاى بين المللى استاندارد، سند ملى توسعه دستگاه هاى اجرايى، سند مذكور بر اساس اين مطالعات در حال تدوين است. پيش بينى براى ۸ سال آينده يعنى تا پايان برنامه پنجم مى باشد. يكى از اقدامات خوب پيش بينى شده اين است كه استاندارد سازى به صورت كسب و كار درآيد. به اين معنا كه در همه زمينه هاى استانداردسازى، از تدوين استاندارد تا آموزش آنها، مباحث ارزيابى انطباق، مانند بازرسى، آزمون و صدور گواهى از سوى شركت هايى انجام شود كه مؤسسه استاندارد صلاحيت اين شركت ها را تأييد كند. به عبارت ديگر در آينده مسأله استاندارد سازى را صدها نفر فارغ التحصيل دانشگاهى مى?توانند در قالب شركت هاى مختلف پيگيرى كنند. در حال حاضر در ۳۰ استان كشور، ادارات كل استاندارد و در تعدادى از شهرهاى بزرگ هم اداره استاندارد موجود است.
در مبادى ورودى كشور نيز تعدادى نمايندگى و اداره داريم اما متأسفانه در بسيارى از شهرهاى كشور امكانى براى حضور ادارى مستقيم نمى باشد. بنابراين پيش بينى شده است در شهرك هاى صنعتى، شركتى ايجاد شود كه بتواند خدمات فنى مهندسى استانداردى را ارائه نمايد.
قرار است ۸ سال ديگر اختيارات ادارات كل استاندارد به شركت ها واگذار شود ؟
كميت و كيفيت تأييد صلاحيت شركت ها را در سال جارى و تا ۸ سال آتى پيش بينى شده است و به تدريج از امسال اين اتفاق رخ مى دهد.
بعد از سهميه بندى بنزين آمارهايى از وضعيت استاندارد بودن پمپ هاى سوخت گيرى اعلام مى شود اما مؤسسه استاندارد مطلبى را درباره تأييد و يا رد استاندارد اعلام نكرده است. از سوى ديگر قرار بود مدت ها پيش از اين درباره استاندارد بودن وسايل توزين به مردم اطلاع رسانى شود. آيا شما استاندارد بودن پمپ هاى بنزين را تأييد مى كنيد ؟
ترازوها و وسايل سنجش و اندازه گيرى موجود در بازار به وسيله شركت هاى بازرسى تأييد صلاحيت شده كنترل مى شود اما كنترل و نظارت بر جايگاه هاى سوخت گيرى در برخى از استان ها شروع شده است و به همه استان ها خواهد رسيد.
در چه استان هايى ؟
مثلاً استان قزوين.
چرا از قزوين شروع كرديد چون مشكل ترازوهاى اين استان بيشتر است ؟
شركتى كه مى تواند اين كار را انجام دهد در آنجا زودتر تأييد صلاحيت شده و اين اقدام را شروع كرده است.
يعنى مردم مى توانند ترازوهاى سالم را ببينند؟
بله ترازوهاى با عملكرد صحيح، داراى برچسب نشان استاندارد است.
كدام مناطق را پوشش مى دهيد ؟
همه استان ها، از ترازوهايى كه در طلا فروشى ها هست تا مغازه هاى عادى زير پوشش قرار مى گيرند. درباره پمپ هاى بنزين هم از ماه گذشته شروع شده است. پمپ هاى بنزين از لحاظ حجمى و كيفيت بنزين كنترل مى شود.