محمد ابراهيمى-امير آشتيانى
اين روزها بازار هاى مالى حرف اول را در جنگ هاى اقتصادى مى زنند. از اين رو نقش بورس ها در اين جريانات بيشتر شده و به طورى كه دولتمردان بيش از پيش به اين بازارها اهميت مى دهند. ايران هم از دير باز به عنوان يكى از مهمترين مناطق اقتصادى و سياسى دنيا مطرح?بوده و هست، ايران هم براى اين كه جايگاهش را در نبرد اقتصادى از دست ندهد به بورس نگاه ويژه اى پيدا كرده است.مسائلى چون اجراى اصل ۴۴ و دنبال كردن مسائل بورس از سوى مسئولان مؤيد اين مطلب است.
صالح آبادى رئيس سازمان بورس اوراق بهادار نيز در گفت وگويى با روزنامه «ايران» به اين مسأله تأكيد داشت و خبر از افزايش فعاليت هاى ايران براى كسب جايگاه بيشتر در بازارهاى مالى منطقه داد. وى علاوه بر اين در رابطه با ساير مسائل سهم روز بازار سرمايه و برنامه هاى اين سازمان صحبت كرد كه بخش اول اين گفت و گو را با هم مى خوانيم.
وضع فعلى بورس را چگونه ارزيابى مى كنيد؟
آرايش بورس به طور كلى تغيير كرده است. پيش از اين صنايع خودروسازى و سيمان پيشرو و به عنوان نماد بورس مطرح بودند.
چرا كه ارزش بازار اين ۲ صنعت نصف كل بورس بود. اما با ورود شركت هاى اصل ،۴۴ مس و فولاد آلومينيوم، فولاد خوزستان و مپنا حدود ۲۶ تا ۲۷ درصد كل بورس را در اختيار گرفتند و هم اكنون سهم صنعت سيمان و خودرو به ترتيب تا حدود ۱۰ و ۱۲ درصد است.
پس مى توان گفت؛ سهم اين ۲ صنعت در بورس كاهش يافته و شركت هاى خوب به اصطلاح «گل سرسبد شركت ها» وارد بورس شدند و توانستند حال و هواى بورس را كاملاً تغيير دهند. اما مشكل فعلى بورس نبود سهم براى عرضه است.
يكى از مشكلاتى كه از قديم گريبانگير بورس بوده اين است كه يا سهم هست و خريدار نيست و يا خريدار هست و سهم نيست و «بازار يك طرفه است» كه ما هم اين روزها اين مشكل را در بورس داريم.
اما نكته قابل توجه اين است كه با حضور اين شركت ها در بورس گردش معاملات افزايش يافت. حتى عملكرد اين روزهاى بورس پاسخ به تمام منتقدانى است كه ظرفيت بورس تهران را پائين مى دانستند. در حالى كه اين روزها ظرفيت وجود دارد اما عرضه كنندگان مجوزهاى لازم را براى عرضه سهام ندارند.
به طور مثال؛ روزى كه آقاى رئيس جمهور خدمت مقام معظم رهبرى رسيدند، گفتند؛ ۸۰ ميليارد تومان در بورس معامله شده و همان روز عرضه مپنا بود. اما سال گذشته نگران عرضه ها و فروش آنها بودم با توجه به اين كه شركت هاى تأمين سرمايه را هم نداشتيم امكان «آندررايت» و تعهد خريد وجود نداشت.
سال گذشته اين نگرانى وجود داشت و همان طور كه مپنا عرضه و معامله اش انجام نشد، اين بار مطمئن بودم معامله انجام مى شود اين حاكى از آن است كه پول جديد وارد بازار مى شود.
از كجا مشخص است كه پول جديد وارد بازار شده است؟
اگر خريداران يك سهم را بفروشند و بروند يك سهم جديد را بخرند يعنى پول هايى كه در بازار وجود داشته خريد را انجام دادند، اما اگر براى ساير سهام همچنان تقاضا وجود داشته باشد و سهام اين شركت ها فروش رود، دليل اين است كه پول جديد وارد بازار شده است و متقاضيان آن سهام همچنان وجود داشته يعنى فولاد مباركه، فولاد خوزستان و پتروشيمى ها صف هاى خودشان را دارند.
آيا تا پايان سال برنامه خاصى داريد؟
بله. تا پايان سال ۳ برنامه اساسى و مهم داريم.
1- تعداد ابزارهاى مالى را افزايش دهيم. چرا كه فقط عرضه سهام براى بورس كافى نيست. اگر بخواهيم بورس را به عنوان مركز تأمين مالى براى شركت ها وبنگاه هاى اقتصادى معرفى كنيم بايد ابزارهاى ما محدود به سهام نشود.
درباره ابزارها هم بايد اضافه كنم كه راه اندازى صكوك به عنوان يك ابزار مالى اسلامى در دستور كار داريم. اين ابزار كه اكثر كشورهاى عربى، مالزى و حتى انگلستان از آن استفاده مى كنند و حجم بسيار زيادى از تأمين مالى را از طريق اين ابزار انجام دادند.
با اين كه جنبه هاى شرعى آن را در كميته فقهى بورس بررسى و تأييد شده و تا يك ماه آينده در شوراى بورس تصويب و معرفى مى كنم. تنها مسأله اى كه درباره آن باقى مى ماند؛ بحث ماليات آن است كه به نظر من بايد دولت در قالب يك لايحه ۲ فوريتى اين مسأله را روشن كند، چرا كه هر ابزارى كه ما عرضه مى كنيم ابتدا بايد بحث مالياتى آن هم روشن شده باشد.
پيشنهاد شما معافيت مالياتى است؟
بله چون كاركرد آن شبيه اوراق مشاركت است اميدواريم كه از ماليات معاف شود كه پس از تصويب در شوراى بورس در قالب يك پيشنهاد به دولت ارائه مى دهيم.
2- بايد بازار را توسعه دهيم و «OTC» را راه اندازى كنيم و شركت هايى كه نمى توانند وارد بورس شوند اما سهامدار دارند و سهامى عام هستند. زيادى تقاضا براى خريد و فروش آنها به طور طبيعى ايجاد شده است و حتى براى پيدا كردن خريدار به آگهى هاى روزنامه اى متوسل مى شوند بايد براى قانونمند كردن آن راهكارى انديشيد كه ضرورت راه اندازى يك بازار خارجى از بورس «OTC» را براى ما جدى مى كند.
آئين نامه آن در دستور شوراى بورس قرار دارد كه پس از تصويب آن نخستين «OTC» را راه اندازى مى كنيم. من معتقدم كه «OTC» ما مى تواند حداقل ۲۰۰ تا ۳۰۰ شركت را در خود پذيرش كنند يعنى خودش يك بورس جديدى مى شود براى شركت هايى كه توانايى و آمادگى حضور در بورس اصلى را ندارند. در لايحه اصل ۴۴ هم اين مورد ديده شده و ماده اى اضافه شد مبنى بر اين كه شركت هايى كه امكان پذيرش در بورس را ندارند مى توانند در بازار خارج از بورس عرضه و معامله شوند.
پس بايد بازار سرمايه را با ايجاد OTC ها توسعه دهيم و خريد و فروش ها را از بنگاه و روزنامه براساس قانون وارد يك كانال رسمى كنيم.
حوزه سوم توسعه نهادهاى مالى است. به نظر من راه اندازى ۳ نهاد براى بازار سرمايه بسيار ضرورى به نظر مى رسد. يكى از آنها شركت هاى تأمين سرمايه و investment bank است و اين مسأله كمك شايانى به خصوصى سازى مى كند. در عرضه بلوكى سهام شركت هاى اصل ۴۴ كه پيش روى بازار سرمايه است مى توانند كمك كنند. 3 فرآيند مهم قيمت گذارى و بازاريابى فروش «آندر رايتينگ» يا تعهد خريد بايد انجام شود كه امكان آن از سوى شركت هاى تأمين سرمايه انجام پذير مى شود.
در لايحه اصل ۴۴ دولت به مجلس هم اين مورد ديده شده است، با اين كه مبناى قانون بورس را هم دارد.
ديگر حوزه اى كه هنوز در كشور ما فعال نشده است، حوزه تجديد ساختار شركت ها و جذب و ادغام در بازار سرمايه كه فعال كردن آن بسيار به اقتصاد ايران كمك مى كند. يكى ديگر از اين نهادها كه در دستور كار قرار گرفته ايجاد انواع صندوق هاى سرمايه گذارى همچون اوراق مشاركت، سهام و مسكن است.
در كنار اينها به دنبال تنظيم پرداخت سود نقدى شركت ها هستيم چون سهامدار نبايد دنبال دريافت سود سهامش باشد و براى دريافت آن متحمل هزينه شود، اين خودش به تنهايى يك نبرد سنگين با شركت هاست، چون سود در شركت مى ماند و آنها از آن وجوه استفاده مى كنند. در همه كشورهاى خارجى سود سهامدار را به حسابش واريز مى كنند. ما بايد خدمات سهامدارى مناسب در بورس ارائه دهيم. اين را هم در قالب شركت سپرده گذارى مركزى اوراق بهادار و تسويه وجوه يا CDS در نظر گرفتيم كه ايجاد شده و من هر روز در حال پيگيرى و فعال شدن آن هستم، كه در اين بين ايران خودرو در حال نهايى كردن مراحل قرارداد خود با اين شركت است.
سودها را به حسابى كه سهامدار اعلام مى كند واريز مى كنيد يا حساب بانكى كه شركت اعلام مى كند؟
CDS سود تمام سهم هايى كه سهامدار مالك آن است را دريافت و به حساب اعلامى سهامدار واريز مى كند.
هزينه اين خدمات برعهده كيست؟
هزينه ها از شركت طرف قرارداد دريافت مى شود چرا كه سهامدار نبايد دنبال شركت براى دريافت سود برود. البته حداكثر ۱۰ درصد به هزينه پرداخت سود شركت ها اضافه مى شود. حتى براى افزايش خدمات بهتر به سهامداران در آئين نامه افشاى اطلاعات ماده ۶۵ را به شركت ها ابلاغ كرديم كه در مجامع سالانه بايد برنامه زمانبندى تقسيم سود را اعلام كند. چون تقسيم سود از ۲ حالت خارج نيست يا پيشنهاد هيأت مديره به مجمع تصويب مى شود يا خير، اگر تصويب شد بايد برنامه زمانبندى سود را در همان جلسه هيأت مديره اعلام كند، اگر تغيير كرد بايد شركت پس از بررسى و ظرف مدت يك ماه برنامه زمانبندى را تعيين و اعلام كند.
سهامداران CDS چه كسانى هستند؟
براساس قانون هيچ كس حق داشتن بيش از ۵ درصد آن را ندارد. گروهى از سهامداران آن به دليل ارتباط زياد با شبكه بانكى، اين گروه هستند. اگر سهم بيشترى داشته باشند با آن ميزان سهم را تا سقف ۵ درصد واگذار كنند مثل بانك ملى كه ۱۹ درصد سهم دارد و بايد براساس قانون ۱۴ درصد آن را واگذار كند.
آيا شركت هاى بورسى مى توانند اين سهم را در اختيار بگيرند؟
منع قانونى ندارد اما قرار شده كه به دليل ارتباط با اين شبكه اولويت با بانك ها باشد.
اما يكى ديگر از برنامه هاى اساسى بورس كه كمك به رشد بازار مى كند استقرار نرم افزار جديد است. اين نرم افزار با ايجاد ظرفيتى كه مى كند توانايى بورس را افزايش مى دهد.
نرم افزار فعلى امكان ۲۰ هزار معامله براى ۳۵۰ شعبه كارگزارى را تحت سيستم DOS «داس» به ما مى دهد اما آن توانايى انجام ۱۵۰ هزار معامله در ۲ هزار شعبه را مى دهد و تحت سيستم «ويندوز» است.
براى استفاده از اين توانايى برنامه اى هم داريد؟
بله تصميم گرفتيم به هيأت دولت پيشنهاد دهيم كه با اين نر م افزار امكان ارائه خدمات به بورس هاى كشورهاى همسايه را داريم و نرم افزار هاى معامله آنها را از تهران ارائه و پشتيبانى كنيم. چراكه اكثر بورس هاى آسياى ميانه كوچك هستند. بر فرض ارزش بورس آذربايجان از ارزش يكى از شركت هاى متوسط بورس تهران كمتر است يا حتى آمادگى داريم به بورس پاكستان و كشورهاى حوزه خليج فارس خدمات دهيم كه به اصطلاح به آن «اكسچنج هاستينگ» (Exchange hosting) مى گويند و ما مى توانيم اين خدمات را بدهيم. به طور مثال سوريه كه بورس نداشته و در تلاش براى راه اندازى آن است ما براى آنها راه اندازى و نرم افزار معاملاتى آنها را ارائه كنيم كه سهام شركت هايى كه در آنجا پذيرش شده اند را در آنجا معامله كنند و يك «هاب منطقه اى» شويم.
ارائه چنين خدماتى در ساير بورس ها وجود دارد؟
بله به طور مثال بورس دوبى از فرانسه امكان معامله مى گيرد، «اتوس» به سادگى از عهده اين كار برمى آيد چون ظرفيت بالايى دارد و مى توانيم با اجاره آن براى كشور ارز آورى و درآمدزايى كنيم. زمانى مى توان گفت توسعه يافته شده ايم كه ما خدماتى را به ساير كشورها پيشنهاد دهيم.
آقاى دكتر اين درآمد احتمالى براى شركت بورس است يا سازمان بورس؟
باتوجه به اين كه اين نرم افزار در اختيار شركت مديريت فناورى بورس قرار مى گيرد درآمد آن هم به اين شركت تعلق مى گيرد كه متعلق به سازمان بورس است.
يك نهاد ديگر هم كه بايد راه اندازى كنيم شركت هاى رتبه بندى است و كمكى كه آنها مى كنند در ارائه اوراق مشاركت و صكوك است چون اينها بايد رتبه بندى شوند.
در اين مورد بسيار عقب هستيم از لحاظ دانش فنى است يا مورد ديگرى؟
بالاخره بايد از يك جا شروع كرد.
با توجه به اين كه اين فرآيند در بانك ها آغاز شده آيا شركتى براى حضور در اين عرصه اعلام آمادگى كرده است؟
يك شركت كه محلش در قبرس است براى اين كار ابراز تمايل كرده است. باتوجه به اين كه حوزه مالى بسيار پيچيده، زمان بر و حتى براى برخى موارد نياز به آموزش دارد كه در حال انجام است. بالاخره بايد از يك جا شروع شود.
چرا نقش اوراق مشاركت هم باتوجه به اين كه بورس امكان معامله اش وجود دارد، بسيار كم رنگ است؟
چون شركت ها از اين استقبال نكردند و فقط ايران خودرو براى استفاده از آن تمايل نشان داد و استفاده كرد و به تازگى هم به شركت ها در قالب بخشنامه ابلاغ كرديم كه از اين ابزار بيشتر استفاده كنند.
مى دانيد كه رئيس جمهور تأكيد دارند كه منابع مالى كه بانك ها در اختيار شركت هاى بزرگ قرار مى دهند بايد كاهش يابد.
بله شركت ها مى توانند در بورس، اوراق مشاركت بفروشند چون منابع بانك ها محدود است حتى اين مى تواند انگيزه آنها را براى ورود به بورس افزايش دهد. از طرفى چون بوروكراسى ها را ندارند مى تواند براى آنها راحت تر و سهل الوصول تر باشد و مى توانند درخواست خود را پيشنهاد دهند و مجوز بگيرند.
تا اينجا شما بيشتر ساختار اهداف بورس را مطرح كرديد آيا براى اين بازار هدف گذارى عددى هم براى حجم معاملات ارزش بازار و ساير پارامتر هاى مهم در بورس كرده ايد؟
اين موارد را بيشتر شركت بورس دنبال مى كند، اما ما هم در اين مورد برنامه داريم.
ارزش بازار بورس با ورود شركت هاى اصل ۴۴ با ۱۱/۲ ميليارد دلار افزايش به حدود ۴۴ ميليارد دلار رسيده است.
چند شركت پتروشيمى در حال ورود به بورس هستند. مثل پتروشيمى فناوران اميركبير كه حدود ۴ تا ۵ هزار ميليارد تومان به ارزش بازار اضافه مى كنند و ارزش بازار پتروشيمى ها رشد مى كند.
بحث ورود بانك ها و بيمه ها و ۲ پالايشگاه ها اصفهان و تبريز و دو شركت سرمايه گذارى اميد و مؤسسه سينا مطرح است كه باهم چند هزار ميليارد تومان ارزش بازار را افزايش مى دهند.
ايده آل شما در بازار سرمايه چيست؟
يك زمانى اعداد و ارقام ارائه شد، باتوجه به اين كه بازار سرمايه باهوش است، روى اين ارقام تحليل كرد. زمانى كه اعلام شود ارزش بازار اين ميزان افزايش مى يابد، تحليل مى كنند چقدر از افزايش ارزش بازار از محل كپتال گين (Capital gain) و چه نسبت از محل ورود شركت هاى جديد است.
لذا ارزش جارى بازار از محل Capital gain افزايش مى يابد اما بيشتر از محل ورود شركت هاى جديد است.
فكر مى كنم ارزش بازار تا پايان به ۶۰ ميليارد دلار برسد خوب است و ايده آل ما براى گردش روزانه ۲۰ درصد كل ارزش بازار و حدود ۱۲ ميليارد دلار بدون درنظر گرفتن معاملات عمده است البته ارزش ۶۰ ميليارد دلار ايده آل ما نبوده بلكه برنامه تا پايان سال بورس به حساب مى آيد و با وجود پذيرش شركت هاى جديد پتانسيل ۱۰۰ ميليارد دلارى شدن را باتوجه به عزم راسخ دولت براى خصوصى سازى، دارد.
آيا بانك هاى دولتى امسال در بورس پذيرش مى شوند؟
علاقه براى پذيرش و عرضه سهام آنها در بورس وجود دارد اما ابهاماتى وجود دارد كه بايد تا قبل از ورود به بورس برطرف كرد. اصرارى كه شركت بورس و سازمان دارد اين است كه تكليف اينها روشن شود.
يك موردى كه در بازار ايجاد شده است دادن وعده هاى بدون پشتوانه است مثل نرم افزار، عرضه سهام بانك ها و بيمه، معاملات الكترونيك و /// كه اعتماد سرمايه گذار را از بين مى برد يا پائين مى آورد براى آن چاره اى انديشيده ا يد؟
من خودم به ارائه زمانبندى دقيق در رسانه اعتراض دارم. چون تا يك فرآيند اجرايى نشود مشكلات آن مشخص نمى شود چراكه بعضى از اين مسائل از حوزه اختيار خارج و به ساير سازمان ها و فعاليت ها وابسته است مثل همين نرم افزار پرونده اى كه چند سال مطرح است.
روز اول كه من قبول مسئوليت كردم يكى از من در رابطه با نرم افزار پرسيد كه چه زمانى اجرايى مى شود من هم پاسخ دادم ظرف چندماه آينده اما وقتى وارد اجرا شدم ديدم كه مشكلات بيشتر از مسائل است و زمان بر است.
چون من زمانبندى را از مجرى مى گيرم و اعلام مى كنم اما بعضى مواقع به دليل مسائل پيش بينى نشده برنامه زمانبندى عقب مى افتد به طورى كه ديگر در مورد «اتوس» زمان قطعى اعلام نمى كنم.
اما به ما گفتيد اوايل نيمه دوم سال راه اندازى مى شود؟
هنوز هم اين زمان را تأييد مى كنم اما به طور قطع امسال اتوس راه اندازى مى شود.
درباره عرضه ها هم خيلى با ارائه زمان بندى دقيق موافق نيستم اگر بگويند امسال يا به زودى عرضه مى شود. از آنجايى كه سرمايه گذار براى خريد برنامه ريزى مى كند، اطلاع رسانى درباره آن در رشد بازار مؤثر است اما درباره تاريخ دقيق موافق نيستم. مانند مپنا و فولاد خوزستان اعلام شد، آماده عرضه شد اما چون نامه تعيين تكليف بدهى هاى دولت مشخص نبود عرضه به تعويق افتاد. يعنى مواردى ناخواسته پيش مى آيد كه برنامه ريزى را به هم مى ريزد. حالا چند روز تأخير توجيه پذير است.
اما اين كه توصيه مى كنم مقام هايى غير بورسى درباره اين مسائل اظهارنظر كنند چرا كه براى عرضه يك «چك ليست» داريم كه پس از كامل شدن آن زمينه براى عرضه فراهم مى شود.
تا زمانى كه آن كامل نشود سهم روى تابلو نمى رود. چون انتشار اطلاعات ناقص و يا اشتباه از يك شركت منتشر سبب ضربه زدن به همه مى شود.
بايد تكليف بدهى هاى بانك ها به دولت روشن شود و اين براى بانك ها مهم است. از طرفى هم چون تجربه پذيرش بانك ها در بورس وجود دارد اما تجربه پذيرش بيمه را در بورس نداريم. بايد اين ابهامات قبل از عرضه رفع شود.
قبل از پذيرش بانك ها و هر شركتى بايد آماده سازى انجام شود تا با آمادگى كامل وارد شوند تا به مشكلات پس از آن برنخورد.
