س. حيدرپور
در نيمه ماه سپتامبر در حالى كه مقام هاى كاخ سفيد تازه از ديد و بازديد خانواده قربانيان فاجعه ۱۱ سپتامبر فراغت يافته بودند ناگهان خبر رسيد كه مأموران امنيتى شركت آمريكايى « بلك واتر» با شليك به سوى شهروندان غير نظامى عراق غائله آفريده اند. هنوز كسى از ماهيت و عمق اين حادثه و پيامدهاى بزرگى كه پشت قتل عام مأموران بلك واتر نهفته بود خبر نداشت.
اين مسأله كه يك شركت پيمانكار در صحنه جديد عراق منشأ بحران شده است براى افكار عمومى اندكى غريب بود زيرا در اين ۴ سال همه ناظران جهانى امور و اوضاع عراق را بر محور يك مثلثى كه يك ضلع آن ارتش آمريكا و دوضلع ديگرش گروه هاى تروريستى و دولت هاى منطقه هستند دنبال كرده اند.
اما كارشناسان و خبرگان امور عراق مى دانستند كه دست گذاشتن روى فعاليت هاى پنهان شركت هايى همچون بلك واتر ممكن است چه زواياى مهمى از فضاى تاريك امنيت عراق را روشن سازد.
به اين صورت همه آنها كه مترصد فرصتى بودند تا نقش يكى ديگر از بازيگران پنهان تحولات عراق را بشناسانند دست به كار شده و همه آنچه در اين ۴ سال در آرشيو تحقيقاتى خود پيرامون نقش هاى چندگانه شركت ها و پيمانكاران امور امنيت عراق انباشته بودند روانه رسانه ها سازند.
براى رسانه هايى كه در پى يافتن كليد هاى تاريكخانه تروريسم هستند بلك واتر يك رمز و نشانى مهم است . به همين دليل هيچ خبرنگارى حتى در رسانه هاى خود آمريكا منتظر نتيجه گزارش گروه حقيقت يابى كه مالكى و رايس مشتركاً براى جست و جو در باره روابط بلك واتر با شبكه شورشيان مسلح تشكيل داده اند نمانده است.
داستان بلك واتر به عنوان يك سوژه پر قيمت از سوى دنياى رسانه دنبال نمى شود. جماعت ديپلمات ها نيز بويژه در منطقه ما با حساسيت دو چندان فرجام پرونده اين شركت غول آساى امنيتى آمريكا در عراق را تعقيب مى كنند. براى ديپلمات ها ماجراى بلك واتر سرنخى از يك پرونده پيچيده به نام ترانزيت سلاح براى شورشيان است . يعنى همان پرونده اى كه تاكنون بوش بسيارى از دولت ها و كشورها را به اتهام مشاركت در آن تا پاى تحريم و تهديد نظامى كشانده است .
اكنون مى توان فهميد كه چرا موضوع اشتباهات يك شركت در تيراندازى به سمت شهروندان عراقى به غائله اى بزرگ براى كاخ سفيد تبديل مى شود و خوف فضاحتى در اندازه ابوغريب را ايجاد مى كند تا حدى كه خانم رايس در بحبوحه اجلاس بزرگ سازمان ملل و سفرخاورميانه اى اش روى خط تماس اضطرارى نورى مالكى درخواست يك مهلت براى تصميم گيرى درباره بلك واتر مى كند.
گفته مى شود قضيه بلك واتر در منطقه الخضراى بغداد ، جايى كه مقرهمه سفارتخانه ها ، مراكز حكومتى عراق و ستاد فرماندهى خود آمريكا واقع شده ، غوغايى بر پا كرده است . به اين دليل كه اين شركت «كليد دار» حفاظت و حراست از همه اين مراكز پرقيمت شناخته شده بود. بلك واتر از روز حضور آمريكا در عراق به عنوان محرم ترين نهاد،كار حراست از همه مقام ها و مراكز مهم در بغداد را دردست گرفت. حال تصور اين كه چنين شركتى دست شراكت به شورشيان و دشمنان داخلى عراق داده است چه سطحى از بى اعتمادى در ديپلمات هاى منطقه الخضرا بوجود مى آورد.
* پديده شركت ها وپيمانكاران امنيتى
فعاليت بلك واتر در عراق تحت عنوان پديده آشنايى از وادى «اقتصاد نظامى» به نام ارتش هاى مزدور بررسى مى شود . يعنى ارتش هايى كه توسط شركت ها و پيمانكاران بخش خصوصى و با قدرت دلار تأمين مى شود.
استفاده از كمپانى هاى خصوصى براى تأمين نيازهاى يك كشور بحران زده و در حال جنگ يك اتفاق كاملاً تازه تلقى مى شود . تازگى اين پديده در اين است كه اين شركت ها با ظهور ارتش هاى مدرن پا به صحنه مى گذارند.
حضور اين شركت ها درجنگ هاى بزرگ و سرزمين هاى اشغال شده در وهله نخست حاوى ۲ نشانه مهم است. نخست اين كه اين ماجرا نمايشى ازميزان قدرت سرمايه دارى وبخش خصوصى در عصر نوين هست تا حدى كه صاحبان سرمايه به ارتش هاى چند صد هزار نفرى در دنياى امروز تجهيز شده اند.
شايد پيش از اين باور كردن اين مسأله در كتاب ها و مطبوعات كه كمپانى هاى خصوصى به ارتشى بزرگ همپاى ارتش هاى دولت ها مجهز شده اند نوعى افسانه تلقى مى شد اما آمار امروز مقام هاى عراق كه از حضور چند ۱۰ هزار نفرى مأموران امنيتى بخش خصوصى دراين كشور خبر داده اند به وضوح گوياى اين واقعيت است.
اما نكته مهم ديگر در فعاليت اين شركت ها ، اصل پيوند سود و سرمايه با جنگ است و اين كه جنگ ها در عين ضررها و زيان هاى بى اندازه اى كه براى يك ملت و كشور به بار مى آورد بازار بزرگ براى مقاطعه كاران و پيمانكارانى است كه بواسطه استخدام لشكرى بزرگ از مزدوران قادرند حتى سرزمين سوخته اى مانند عراق را به يك منبع درآمد سرشار تبديل سازند. به همين دليل گفته مى شود كه اين شركت ها يكى از عوامل تشويق دولت ها به جنگ هستند و حتى در تحليل سياست جنگ محورانه برخى دولتمردان آمريكا گفته مى شود كه اين شركت ها بازيگران پشت صحنه جنگ ها هستند.
جرمى اسكاهيل از محققان حوزه روابط بين الملل ، كه درباره ارتش هاى مزدور تحقيقات فراوان كرده است در مقاله سال گذشته خود در نيشن به وضوح از ارتباط همه جانبه اين شركت ها با سياست جنگى كاخ سفيد پرده برداشت . اسكاهيل در گزارش هاى خود از طرح جذب نيرو به وسيله شركت هاى خصوصى براى جنگ عراق اعتراض مردان كاخ سفيد را برانگيخت. او نوشت : با وجود همانندى نقش اين نيروها با قواى نظامى آمريكا در عراق، تفاوتى اساسى در شيوه برخورد دولت با سربازان نيروى نظامى و اين سربازان قراردادى يا مزدور وجود دارد. براى مثال مى دانيم كه تقريباً ۳ هزار و ۴۰۰ سرباز آمريكايى در عراق كشته و بيش از ۲۵ هزار نفر زخمى شده اند . ولى تعداد دقيق كشته شدگان و يا زخمى هاى سربازان قراردادى را نمى دانيم. همين قدر توانسته ايم از طريق وزارت كار بفهميم كه از دسامبر ۲۰۰۶ دست كم ۷۷۰ نفر كشته و ۷ هزار و ۷۰۰ نفر زخمى داشته اند. اين تعداد جزو مرگ هايى كه به وسيله مسئولان اعلام مى شود، نيست.
در باره چند و چون كار اين كمپانى ها اين محقق گزارشى به كميسيون فرعى بودجه دفاعى مجلس نمايندگان نوشته كه در آن تأكيد شده است : واقعيت اين است كه دست كم ۱۲۶ هزارنفر از اين نيروها را كمپانى هاى خصوصى در اين كشوربا به كارگرفتن سربازان مزد بگير وارد ارتش آمريكا كرده اند. استفاده وسيع از نيروهاى مزدور كه به نظر مى رسد خارج از نظارت مؤثر ارگان هاى قانونى است، براى دولت غنيمتى است. در حال حاضر كمپانى هاى خصوصى فقط ۴۸ هزار كارمند در عراق دارند. اين كارمندان براى كمپانى هايى نظير بلك واتر، تريپل كانوپى و دين كورپ كار مى كنند و همين طور هم براى كمپانى هايى در ساير مناطق جهان.
حقوق ماهيانه بعضى از سربازان قراردادى به اندازه حقوق يك سال سربازان ارتشى در حال خدمت در مناطق جنگى است. در واقع دريافتى بعضى از اين افراد در عراق بيش از وزير دفاع و بيش از ژنرال هاى فرمانده برآورد شده است. احساس نيروهاى ارتش آمريكا درباره اين سربازان آن طور كه شنيده مى شود خشم آميخته به حسادت است. آنها مثلاً در منطقه جنگى ، سربازان قراردادى را مى بينند كه ماشين هايى خيلى بهتر از ماشين هاى خودشان سوار مى شوند ، سلاح ها و وسايل دفاعى بهترى دارند و پول بيشترى هم مى گيرند. آنها مى پرسند: آيا زندگى ما ارزش كمترى دارد؟ به گفته اسكاهيل اگر چه اين سربازان پول زيادى پس انداز مى كنند، ولى پول نمى تواند آنها را از خطر حفظ كند و يا سپر محافظ آنها باشد. نيروهاى رسمى ارتش، اغلب ، قهرمان بازى هاى آنها را مى بينند و دل شان مى خواهد نظير آنها باشند . بنابراين پديده سربازان در حال خدمت بوجود مى آيد كه ترك خدمت مى كنند تا به بخش خصوصى بپيوندند. پس اين افراد براى مأموريت هاى خطرناك جذب مى شوند؛ ژنرال ديويد پترائوس تأييد كرده است در ژانويه گذشته - آخرين مسافرتش به عراق - نه به وسيله سربازان ارتشى ، بلكه به وسيله مأموران امنيتى- قراردادى محافظت مى شده است.
* بلك واتر چگونه در حريم امنيت خصوصى عراق وارد شد؟
آن گونه كه از اسناد منتشر شده در رسانه هاى آمريكا پيدا است بلك واتر، از جمله مؤسسات خدمات امنيتى و حفاظتى خارجى بود كه كوتاه مدتى پس از اشغال نظامى عراق وارد صحنه اين كشور مى شود.
جالب اين جاست وقتى ماجراى رسوايى اخير اين شركت پيش آمد رسانه هاى آمريكا بار ديگر به سراغ كتاب بايگانى شده اسكاهيل رفتند با نام «بلك واتر ؛ پيدايش نيرومند ترين ارتش مزدور جهان.» پنتاگون گفته است حدود ۲۰هزار پيمانكار امنيتى در عراق فعاليت مى كنند ولى براساس برخى ديگر از برآوردها، اين رقم بسيار بالاتر است.
شركت بلك واتر كه مقر آن در كاروليناى شمالى است به سفارش وزارت خارجه آمريكا مأمور حفاظت از ديپلمات هاى آمريكايى و مراكز ديپلماتيك در عراق شده است . برپايه اظهارات كارشناسان نظامى، هر چند در جنگ هاى قبلى نيز از پيمانكاران امنيتى خصوصى استفاده شده ولى ميزان استفاده از آنها به مقياس افسانه امروز بلك واتر در عراق نبوده است.
در سال ،۲۰۰۳ پل برمر، سرپرست تشكيلات اداره عراق، قراردادى را با بلك واتر براى حفاظت از مقام هاى آمريكايى و برخى مقام ها در عراق امضا كرد و دليل آن را ناكافى بودن امكانات نيروهاى ائتلاف در اجراى اين مأموريت ها عنوان كرد.
در واقع جنگ و اغتشاش در عراق فرصتى فراهم آورد تا هزاران نفر به عنوان محافظ شخصى در اين كشور فعاليت كنند و اين فرصتى طلايى براى بلك واتر بود.
با تشديد ناآرامى و گسترش اقداماتى مانند ترور و آدم ربايى، نه تنها سفارتخانه ها و شهروندان خارجى، بلكه حتى مقامات و برخى شهروندان عراق نيز به اين مؤسسات روى آوردند و گفته مى شود صدها شركت امنيتى و حفاظتى با هزاران كارمند بومى و خارجى در عراق فعاليت دارند. موفق الربيعى مقام عالى امنيت عراق شمار اين شركت ها را ۱۵۰ مورد اعلام كرده است .
بر پايه گزارش رسانه هاى آمريكا دولت بوش به شركت بلك واتر صدها ميليون دلار پرداخت كرده است تا از كارمندان دولت آمريكا در عراق محافظت كند.
اما چنان كه منابع عراقى مى گويند فعاليت بلك واتر به اسكورت وحفاظت محدود نماند و نيروهاى بلك واتر در اجراى مأموريت خود، در مواردى در عمليات مقابله با تهاجم گروه هاى شورشى هم شركت داشته اند و تعدادى از آنان در اثر حمله شورشيان يا حوادث ديگر در عراق جان خود را از دست داده اند يا شمار زيادى از نيروهاى مقابل را كشته اند.
سربازان اين شركت، مدرن ترين سلاح هاى سنگين وسبك را همراه دارند اما منتقدان مى گويند كه آنها تعليم كافى نديده اند و خود را فقط در برابر كارفرمايشان مسئول مى دانند.
لذا نكته مهم در بروز فاجعه اخير يعنى كشتار شهروندان غيرنظامى عراق به دست عوامل اين شركت اين است كه بلك واتر از مصونيت ويژه و حاشيه امن برخورداراست . به عبارتى آنها تنها ارتش غير مسئول در عراق هستند. اين افراد، برخلاف نظاميان خارجى در عراق، مشمول قوانين ارتش هاى خود نيز نمى شوند. واين نخستين بار است كه الربيعى ومالكى گفته اند كه درصدد هستند جايگاه شركت هاى خصوصى عراقى و خارجى را كه در اين كشور خدمات حفاظتى - امنيتى ارائه مى دهند، بازنگرى كنند.
در سال ،۲۰۰۴ مقامات تشكيلات موقت اداره عراق با صدور مصوبه اى به كارمندان غير عراقى شركت هاى امنيتى و حفاظتى در اين كشور مصونيت از تعقيب قضايى توسط مراجع عراقى اعطا كردند.
در حالى كه فعاليت قانونى شركت هاى امنيتى در عراق مستلزم دريافت مجوز لازم از وزارت كشور است و اعضاى رسمى ارتش اگر جرمى مرتكب شوند، براساس اصول و قوانين نظامى مورد تعقيب كيفرى قرار مى گيرند. ۶۴ دادگاه نظامى مربوط به اتهام هاى نظاميان تنها در عراق وجود دارد ، ولى براى اين سربازان قراردادى چنين دادگاه هايى وجود ندارد. با وجود اين كه ده ها هزار و شايد هم صد ها هزار سرباز قراردادى از مارس ۲۰۰۳ به عراق وارد و يا از آن خارج شده اند ، فقط ۲ نفر از آنها با تعقيب قانونى رو به رو شده اند. در برهه اى سرتيپ كارل هورست از لشكر پياده نظام آن چنان از مصونيت و جوابگو نبودن اين نيروها خشمگين شد كه يك تنه شروع به پيگيرى خشونت هاى آنها در بغداد كرد . او فقط در ۲ ماه ۱۲ مورد تيراندازى اين افراد به غيرنظاميان را گزارش و اثبات كرد كه رفتار خودسرانه آنان به مرگ ۶ نفر و زخمى شدن ۳ نفر انجاميده است . اين گزارش تنها مربوط به ۲ماه بود، آن هم به وسيله يك ژنرال كه اين مسأله را تعقيب مى كرد. همين چند مورد هم براساس قوانين ارتش و يا قوانين عراق مورد تعقيب قرار نگرفتند.
سربازان مزدور نيروهايى هستند كه به نام ايالات متحده عمل مى كنند . سوء رفتار اين مزدوران به عنوان سوء رفتار همه آمريكائيان به حساب مى آيد.
در مدت ۴ سال حضور نظامى آمريكا درعراق هيچ يك از اين سربازان قراردادى در مورد جنايت هايى كه عليه عراقى ها مرتكب شده اند محاكمه نشده اند. همين كافى است كه مأموران بلك واتر با خاطر آسوده به سوى هر هدفى شليك كنند.
هفته گذشته كارمندان مسلح اين شركت آمريكايى به سوى گروهى از غيرنظاميان عراقى در يكى از ميدان هاى بغداد تيراندازى كردند كه در نتيجه آن، ۱۱ شهروند عراقى كشته شدند و اين جرقه يك غائله بزرگ را روشن كرد.
* زمان بازنگرى در عملكرد مأموران غير مسئول درعراق رسيده ؟
پيش از آنكه مطبوعات و يا كنگره آمريكا باب بحث در باره عملكرد خلاف شركت هاى امنيتى آمريكا را باز كنند برخى گروه هاى عراقى با صدور بيانيه هايى ضمن افشاى واقعيت هايى تلخ از كاراين نيروها از دولت خواستند فعاليت اين شركت ها را ممنوع و عوامل آنها را اخراج كنند.
به هر حال مهم ترين پيامد جنايت اخير بلك واتر اين است كه همزمان در بغداد و در كنگره اين موضوع مطرح است كه چگونه مى توان اين نيرو ها را به مسئوليت پذيرى و جوابگويى واداشت.
پيش از اين هيچ حسابرسى نمى توانست به محل هاى سازماندهى اين سربازان قراردادى دسترسى داشته باشد؛ حتى به دلايل امنيتى، روزنامه نگاران هم در منطقه سبز محدود شده اند و معلوم نبود كدام سازمان يا موجوديتى قرار است امكان يا قدرت اين را داشته باشد كه بر اين مردانى كه از سوى صاحبان ثروت به عراق برده شده اند - به جايى كه هيچ كس حاضر نيست برود- نظارتى داشته باشد.
اين يك اتفاق مهم است كه عراقى ها سرگرم تحقيق در اين باره هستند كه آيا كارمندان شركت خدمات امنيتى - حفاظتى آمريكايى بلك واتر، اسلحه قاچاق وارد عراق كرده و با شورشيان شراكت داشتند. دولت عراق متعاقباً گفته بود كه مجوز كار شركت خدمات امنيتى بلك واتر را لغو كرده است و اين شركت حق فعاليت در هيچ نقطه اى از عراق را ندارد. دولت عراق قول داده بود كه موقعيت شركت هاى امنيتى خارجى را مورد بازنگرى قرار خواهد داد. اتهامات حاكى از اين است كه كارمندان شركت بلك واتر، بطور غيرقانونى سلاح هاى خودكار و ديگر تجهيزات نظامى را وارد عراق كرده اند كه بنا بر گزارش ها، مورد استفاده گروه هايى كه آمريكا آنان را تروريست مى خواند، قرار گرفته است.
برخى از نمايندگان كنگره نيز اخيراً تلاش كرده اند با تنظيم قوانينى براى صنعت امنيت خصوصى، ميلياردها دلار بودجه اى را كه صرف عمليات نظامى و جمع آورى اطلاعات در اين باره شده، مورد پاسخگويى قرار دهند .
«پيتر سينگر» Peter Singerاز اعضاى ارشد مؤسسه بروكينگز كه كتابى در مورد امنيت خصوصى تهيه كرده ازجمله كسانى است كه خواستار نظارت بيشتر بر اين نيروها شده است. وى با اشاره به اين كه پرداخت هاى صورت گرفته به Aegisو Erinysدو كمپانى جذب نيرو براى ارتشهاى مزدور بسيار گسترده و احتمالاً براى بسيارى از مردم تكان دهنده است، اما واشنگتن پست توجيه مى كند كه مأموريت اين شركت ها به همان اندازه كه گران قيمت است خطرناك نيز هست. بنابر آمار وزارت كار آمريكا كه بر اساس ادعانامه هاى بيمه اى تعداد تلفات پيمانكاران را پيگيرى مى كند، از زمان آغاز جنگ عراق تاكنون ۱۸۱پيمانكار امنيت خصوصى كشته شده اند.
به نوشته واشنگتن پست، به خاطر كمبود نيروهاى نظامى و افزايش خشونت در عراق، صنعت امنيت خصوصى در اين كشور شديداً رشد داشته است. پس از تهاجم آمريكا به عراق در مارس ۲۰۰۳صدها شركت عراقى و خارجى كه بسيارى از آنها شركت هايى تازه تأسيس بودند، با ارتش هاى آمريكا و انگليس، وزارت امور خارجه، دولت عراق، رسانه ها، سازمان هاى بشردوستانه و ديگر شركت هاى خصوصى قرارداد بستند.
به اين ترتيب دولت مالكى با يك آزمون سخت روبه رو است كه آيا مى تواند به يكى از عوامل نابسامانى امنيتى در عراق پايان دهد. سران بغداد كه اين روز ها شديدترين فشارهاى سياسى را از سوى كاخ سفيد تحمل مى كنند، اكنون با پرونده بلك واتر يك كارت برنده به چنگ آورده اند، كارتى به نام شركت هاى امنيتى خصوصى آمريكا در عراق كه به هيچ مرجعى پاسخگو نيستند و در مقابل هيچ اقدامى مجازات نمى شوند و عراقى ها را قتل عام مى كنند. روايت جرمى اسكا هيل براى عراقى ها سندى روشن است كه در مصاحبه با شبكه سى ان ان اعلام مى كند: دولت بوش وقتى موفق نشد براى اشغال عراق همپيمانى پيدا كند در چارچوب آن از شمار زيادى از نيروهاى شركت هاى امنيتى در عراق استفاده كرد.
وى مى افزايد درحال حاضر شمار نيروهاى مزدور آمريكا در عراق از شمار نيروهاى رسمى ارتش آمريكا در عراق بيشتر است. به باور اين محقق علت پاسخگو نبودن نيروهاى مزدور شركت هاى امنيتى خارجى آمريكا در عرا ق نه مسائل جنگى بلكه منافع سياسى دولت بوش است به همين علت هم جنايات نيروهاى مزدور خارجى در عراق نه در جايى ثبت مى شود و نه مورد بررسى قرار مى گيرد كه اين هم از ابعاد جنگ است. نيروهاى امنيتى خصوصى آمريكا در عراق با پرداخت رشوه هاى سنگين منافع زيادى براى مقام هاى آمريكايى در عراق از جمله نگرو پونته و زلماى خليل زاد داشته اند. در اين واقعيت ترديدى نيست كه جنگ يك تجارت پرسود است و شركت هايى مثل بلك واتر هم از جنگ عراق سود زيادى را كسب مى كنند. افكار عمومى جهان تاكنون شاهد طرح مسائلى درباره گروه هاى مسلح وتنش هاى فرقه اى در عراق بوده اما هيچ گاه متوجه نيروهاى شبه نظامى كه آمريكا آنها را در عراق مستقر كرده و به هيچ مرجعى هم پاسخگو نيستند نبوده است.
به هر روى خبرهاى چند روز اخير به اين سمت رفته كه تحمل حضور بلك واتر و شركتهاى امنيتى در عراق براى دولتمردان و گروه هاى عراقى بس دشوار و پرخطر شده است و هر گونه تخفيف و يا كوتاهى در رسيدگى به جرائم بزرگ انسانى و تاريخى كه عوامل اين شركت در تأمين بازار جهنمى تروريست ها مرتكب شده است عواقب سختى مى تواند در پى داشته باشد. بنابراين اخراج بلك واتركه يكى از نمادهاى حضور آمريكا در عمق امنيت داخلى عراق بوده داراى پيامدهايى سنگين براى سياست خارجى بوش است ، از برد دموكرات ها كه بى صبرانه در پى يافتن نقاط آسيب رقيب در عراق هستند تا دولت هاى منطقه كه ۴ سال تمام بدترين شرايط را با اتهام حمايت از شورش هاى عراق تحمل كرده اند و اكنون مى توانند با پرونده بلك واتر خيلى راحت توپ اتهام تقويت تروريسم را به زمين دولت آمريكا پرتاب كنند.