دكتر سيدحسين ميرجليلى ‎/دانشيار اقتصاد ـ پژوهشگاه علوم انسانى

بانك يك مؤسسه مالى واسطه اى است كه ميان دارندگان وجوه مازاد و متقاضيان وجوه واسطه گرى مى كند. بوسون از محققان متعددى نقل مى كند كه بانك ها را صرفاً واسطه هاى مالى مى دانند، نه بيشتر نه كمتر. ويژگى خاص بانك ها، ماهيت پولى بدهى هاى آنها (سپرده ديدارى) و مديريت نظام پرداخت هاى اقتصادى است. برخى محققان عرضه خدمات معاملات (و مديريت پرتفوى) را خصيصه بانكدارى مى دانند. برخى ديگر نيز نقش كانونى بانك ها را مديريت نظام پرداخت ها مى دانند.
آنچه ميان صاحبنظران بانكدارى اتفاق نظر وجود دارد، واسطه گرى مالى بانك است. (بوسون، ،۲۰۰۱ صص ۶ـ ۳). در الگوى پيشنهادى براى نظام بانكى، بانك ها به ماهيت اصلى خود يعنى واسطه گرى مالى بازمى گردند و وظايف عامليت به مؤسسات متناسب واگذار مى شود.

* ماهيت حقوقى بانكدارى بدون بهره
سازمان بانكى داراى شخصيت حقوقى است. در اقتصاد معاصر بانك در جذب و تخصيص وجوه داراى شخصيت حقوقى واسطه گرى در قرض ربوى است. البته از قراردادهاى ديگرى مانند: حواله وجوه، صدور ضمانت نامه و ساير خدمات مالى و بانكى نيز استفاده مى كند، ولى وجهه اصلى بعد حقوقى بانك همين رابطه استقراضى است.
بانك طبق قانون عمليات بانكى بدون ربا، داراى ۲ شخصيت حقوقى است. يك شخصيت حقوقى بانك، واسطه گرى مالى در قرض الحسنه پس انداز و جارى و انجام خدمات بانكى طبق عقود اسلامى ضمانت، حواله، وكالت و قرض است و در ازاى آن كارمزد دريافت مى كند. شخصيت حقوقى ديگرى كه بانك بدون ربا، از آن برخوردار است، شخصيت شريك در سرمايه گذارى است. شخصيت دوم بانك بدون ربا، بانك را وارد عرصه بخش واقعى اقتصاد مى كند و عملكرد شركتى و عامليت بانك را مى طلبد و به همين جهت با ماهيت واسطه گرى بانك، ناسازگار است. حال با توجه به اين كه قانون عمليات بانكى بدون بهره، براى بانك بدون ربا دو شخصيت حقوقى قائل شده است، قهراً اين دو شخصيت، دو نوع مؤسسه مالى متناسب را مى طلبد. مهم ترين كار نظام بانكى بدون ربا، با توجه به شخصيت دوم آن يعنى شريك بودنش انجام مى گيرد، زيرا جايگزينى مشاركت در سود به جاى بهره، مميزه اصلى بانكدارى بدون رباست.
*دو بخش اصلى عمليات بانكى
علاوه بر شخصيت حقوقى دو گانه، عمليات بانكى را مى توان به دو بخش اصلى تقسيم كرد: بخش پولى و بخش سرمايه اى.
بخش پولى جهت پاسخگويى به نيازهاى نقدينگى فعاليت مى كند. دريافت ها، حواله هاى پولى و حتى تسويه حساب ها در اين بخش عمدتاً كوتاه مدت است. در حالى كه در بخش سرمايه اى تسويه حساب ها گاهى تا چند سال به تأخير مى افتد تا طرح به نتيجه برسد و آنگاه تسويه حساب ميان شركا صورت مى گيرد. بخش پولى جهت ارضاى كمبود نقدينگى و تأمين مالى مبادلات به وجود آمده و گسترش پيدا مى كند. دو ويژگى منحصر به فرد در بخش پول باعث مى شود كه اين بخش از بخش سرمايه اى كاملاً متمايز مى گردد، يكى حق النشر (seigniorage) پول اعتبارى است كه نوعى حق سلطه براى ناشر به وجود آورده و براى او قدرت خريد مى آفريند. اين قدرت خريد جديد و اعتبارى تأثير مستقيمى بر بخش پولى دارد. ديگرى خلق پول است كه توسط بانك هاى تجارى انجام مى شود. ايجاد حساب خاصى به نام حساب ديدارى اين توان بالقوه را براى بانك هاى تجارى ايجاد مى كند كه در عمليات وام دهى، پول خلق نمايند. بنابراين، وجود حق نشر و خلق پول باعث تمايز فعاليت هاى بخش پولى از بخش سرمايه اى مى شود. با توجه به وظايفى كه بخش پولى در نظام مالى به عهده دارد، ۲ نهاد اصلى در اين بخش مورد نياز است. اول، بانك ها هستند كه وظيفه ارائه خدمات بانكى و واسطه گرى مالى در سطح داخلى و بين المللى را به عهده دارند. دوم، مؤسسات اعتبارى غيربانكى هستند. تفاوت ميان ۲ نهاد اصلى بخش پولى در همين حساب جارى است كه مؤسسات اعتبارى غيربانكى فاقد آن هستند.
در بخش سرمايه اى براى موارد درازمدت تأمين منابع مالى صورت مى گيرد. هر چند تعريف دقيقى براى درازمدت وجود ندارد ولى در اغلب موارد تعهدات درازمدت دوره زمانى بيش از يك سال و حتى در مواردى بيش از ۵ سال دارند. عامل سرمايه وقتى در فرآيند سرمايه گذارى و توليد قرار مى گيرد، با عنصر خطرپذيرى در هم مى آميزد. اگر فعاليت بانكدارى به گونه اى تجديد سازمان شود كه سرمايه و خطرپذيرى به بخش سرمايه اى واگذار شود، مى توان بر نواقص نظام بانكى اعتبارى فائق آمد. ابزار مالى مورد استفاده در بخش سرمايه اى عمدتاً اوراق بهادارى مانند: اوراق سهام يا اوراق مشاركت است. استفاده از اوراق بهادار جهت تجهيز منابع بيشتر به خاطر شريك شدن خريدار اوراق بهادار در سرمايه و سود مؤسسه توليدى است. در هر حال روش تجهيز منابع توسط اوراق بهادار از ويژگى هاى بارز بخش سرمايه اى است. البته در دنيا، بانك ها در بازار سرمايه نيز حضور دارند، ولى بيشتر تأمين مالى در بازار سرمايه توسط مؤسسات پايه اوراق بهادار است. بورس اوراق بهادار، بازار متشكل سرمايه و محل خريد وفروش اوراق بهادار منتشره در بخش سرمايه اى است. به همين جهت شناخته شده ترين نهاد بخش سرمايه اى به حساب مى آيد. شركت هاى سرمايه گذارى نيز از نهادهاى بخش سرمايه اى قلمداد مى گردند. در بخش سرمايه اى هنگامى تسويه حساب هاى مشاركت كنندگان امكانپذير است كه يك دوره مالى طى شود و با ظهور عملكرد و درآمد و هزينه، سود و زيان هر يك مشخص گردد. پيش از پايان يك دوره مالى و پيش از آن كه عملكرد ظاهر شود، تسويه حساب هاى سرمايه گذارى امكان عملى ندارد. البته اين بدان معنا نيست كه در صورت انصراف يكى از شركا، امكان تسويه حساب وى وجود ندارد، بلكه مقصود اين است كه تسويه همه حساب ها و اعطاى سود يا مشخص كردن زيان يك فعاليت سرمايه گذارى و توليدى بدون طى شدن يك دوره مالى امكان عملى ندارد. خصوصاًً كه فرآيند سرمايه گذارى ذاتاً يك فرآيند زمان بر است. برخلاف فعاليت هاى بخش پولى كه دوره مالى و ظهور عملكرد در آن مدخليت ندارد. سرانجام آخرين مميزه ۲ بخش آن است كه در عمليات بخش پولى، «واسطه گرى» با «خودكفايى» (دريافت كارمزد) و در عمليات بخش سرمايه اى «عامليت» با «سودآورى» همراه است.
براساس آنچه گفته شد، براى حفظ ماهيت واسطه گرى بانكى و در نظر گرفتن شخصيت دوگانه حقوقى و وجود دو بخش پولى و سرمايه اى در عمليات بانكى متداول، در الگوى پيشنهادى، بانك ها تنها وظيفه واسطه گرى مالى را انجام مى دهند و وظيفه سرمايه گذارى و عامليت را به مؤسسات متناسب واگذار خواهند كرد. بدين ترتيب ۳ تغيير در نظام بانكى فعلى كشور صورت مى گيرد: اول، محدود شدن وظايف بانك ها به افتتاح حساب جارى و پس انداز قرض الحسنه و انجام خدمات بانكى. دوم، عدم پذيرش سپرده هاى سرمايه گذارى مدت دار و واگذارى تدريجى آن به مؤسسات مربوطه. سوم، تبديل بانك هاى تخصصى به بانك سرمايه گذارى . تفصيل ساختار پيشنهادى برحسب روش هاى تأمين مالى سرمايه گذارى و نهادهاى لازم به شرح زير است.
*روش هاى تأمين مالى بخش سرمايه اى
تأمين مالى سرمايه گذارى را مى توان براساس حجم (مبلغ) آن به ۳ دسته تقسيم نمود:
تأمين مالى سرمايه گذارى در مبالغ كوچك . (Small scale)
تأمين مالى سرمايه گذارى در مبالغ متوسط . (Medium scale)
تأمين مالى سرمايه گذارى در مبالغ بالا. (Large scale)
سرمايه گذارى بزرگ را مى توان به عهده بودجه عمرانى دولت و اتحاديه شركت هاى سرمايه گذارى (بخش ۲-۳-۴-۵) گذاشت.
ساختار سازمانى بانك معاملات در اندونزى نيز، داراى ۲ مديريت مربوط به بنگاه هاى كوچك و متوسط باعناوين: مدير مشاغل در مقياس كوچك
(Director of Medium scale Business) است. (دارو پرسلى، ،۲۰۰۱ ص ۹) در الگوى پيشنهادى ما بخش سرمايه اى از بانك جدا شده و وظيفه آن، به چند مؤسسه مالى غيربانكى براى تأمين مالى سرمايه گذارى درمقياس كوچك و متوسط واگذار مى شود. كوچك و متوسط بودن مبلغ سرمايه گذارى از سوى بانك مركزى تعيين مى شود و به طور ادوارى تعديل مى شود. بنابراين وظايف نظام بانكى به موارد زير محدود مى شود: افتتاح حساب جارى. افتتاح حساب قرض الحسنه. انجام خدمات بانكى.
حساب هاى سرمايه گذارى مدت دار به مؤسسات تأمين مالى درمبالغ كوچك و متوسط منتقل مى شود. مؤسسات تأمين مالى درمبالغ كوچك از طريق عقود مبادلات عمل مى كنند و سازمان دهى سرمايه گذارى در مقياس متوسط از طريق سرمايه گذارى مستقيم و عقود مشاركتى فعاليت مى نمايد.
* سازماندهى و تأمين مالى سرمايه گذارى درمقياس كوچك
تأمين مالى سرمايه گذارى درمبالغ كوچك توسط مؤسسات تأمين مالى (Finance Institutions) صورت مى گيرد. اين مؤسسات به شكل سهامى خاص و تعاونى تشكيل شده و با وجوه صاحبان سهام، مؤسسه به تأمين مالى فعاليت هاى سرمايه گذارى در مقياس كوچك مى پردازد. اين مؤسسات خصوصى هستند و به صورت واحدهاى كوچك تخصصى و به تعداد زياد مى تواند به وجودآيد. مؤسسات تأمين مالى از طريق روش هايى مانند: اجاره، اجاره به شرط تمليك، سلف، فروش اقساطى و ساير عقود معاملات عمل مى كنند.البته تأمين مالى اين گونه مؤسسات سقف معينى دارد و به رشته فعاليت هاى خاص تعلق مى گيرد. مؤسسات تأمين مالى با سرمايه خصوصى و تعاونى و با مجوز بانك مركزى مى توانند مشغول فعاليت شوندو به تأمين مالى سرمايه گذارى هاى كوچك از طريق عقود مبادلات بپردازند.
انواع مؤسسات تأمين مالى: مؤسسات تأمين مالى برحسب انواع عقودمعاملات به وجودمى آيد. مهم ترين مؤسسات تخصصى تأمين مالى عبارتند از : الف - مؤسسات تأمين مالى اجاره (leasing) . ب - مؤسسات تأمين مالى اجاره به شرط تمليك (تجهيزات و ساختمان) ج مؤسسات مرابحه (و فروش اقساطى ) د - مؤسسات تأمين مالى سلف. ه - مؤسسات خريد بدهى.
* سازماندهى و تأمين مالى سرمايه گذارى در مقياس متوسط
تمامى نهادهاى فعال در بخش سرمايه اى به گونه اى با انتشار اوراق بهادار وخريد و فروش آن سر وكار دارند. تجهيز منابع در بخش سرمايه اى از راه انتشار اوراق بهادار صورت مى گيرد. به بيان ديگر بخش پايه اوراق بهادار (security base) است. تجهيز منابع توسط شركت سرمايه گذارى با انتشار اوراق بهادار صورت مى گيرد و شركت مورد نظر وجوه جمع آورى شده را صرف سرمايه گذارى فيزيكى مى نمايد. اوراق بهادار منتشر شده توسط شركت سرمايه گذارى، از نوع اوراق بهادار قابل معامله در بازار است. البته هنگامى كه تأمين مالى از راه انتشار اوراق بهادار صورت مى گيرد قاعدتاً با دو بازار مالى سر و كار داريم. بازار اوليه (primary Market) و بازار ثانويه (secondary Market) . در بازار اوليه، اوراق بهادار را ناشر آن به فروش مى رساند. شركت هاى سرمايه گذارى، از راه فروش اوراق بهادار خود در بازار اوليه وجوه موردنياز خود را به دست مى آورند. در بازار ثانويه، اوراق بهادار منتشر شده در گذشته ، ميان سرمايه گذاران معامله مى شود. بازار ثانويه، سرمايه گذاران را مطمئن مى سازد كه مى توانند اوراق بهادار خود را به آسانى به فروش برسانند و به بيان ديگر آن را نقد كنند.
در بورس اوراق بهادار (به عنوان بازار ثانويه منسجم كارگزاران باتوجه به سفارش خريدار و فروشنده، معامله را انجام مى دهند. بازار منسجم (organized exchange) بورس مى تواند نقدينگى اوراق بهادار را تأمين نمايد. (جهان خانى ،۱۳۷ ص ۱۸).
از آن جا كه تجهيز منابع دربخش سرمايه اى از راه انتشار اوراق بهادار صورت مى گيرد، از اين رو بايد دقت لازم در انتخاب نوع ورقه بهادار و طراحى اوراق بهادار به عمل آيد. از ميان انواع اوراق بهادار موجود، مى توان از اوراق بهادار با درآمد متغير استفاده نمود و بانك سرمايه گذارى، عرضه كننده اوليه اوراق بهادار شركت هاى سرمايه گذارى به بازار است. اوراق بهادار با درآمد متغير، اوراقى است كه سرمايه گذار از ميزان درآمد آنها اطلاع دقيقى ندارد. هريك از شركت هاى سرمايه گذارى متناسب با نوع فعاليت خود، اوراق بهادار متناسب با رشته فعاليت خود را منتشر مى نمايند. نهادهاى بخش سرمايه گذارى در مقياس متوسط عبارتند از :
بانك سرمايه گذارى : به عنوان بازار اوليه انتشار اوراق بهادار شركت هاى سرمايه گذارى. شركت هاى سرمايه گذارى (سهامى عام)؛ بورس اوراق بهادار: به عنوان بازار ثانويه براى خريد و فروش اوراق بهادار ؛ صندوق هاى مشترك سرمايه گذارى در اوراق بهادار؛ بانك مركزى به عنوان ناظر و سياستگذار.
* بانك هاى سرمايه گذارى
مهم ترين وظيفه اين بانك ها توزيع اوراق بهادار و پذيره نويسى آن است. بانك سرمايه گذارى، اوراق بهادار شركت هاى سرمايه گذارى را به فروش مى رساند و منابع مالى براى شركت ها فراهم مى كند. بنابراين، بانك سرمايه گذارى به عنوان عرضه كننده اوليه اوراق بهادار به بازار است. درمواردى هم امكان دارد كه بانك سرمايه گذارى، سهام شركتى را به قيمتى بخرد و به قيمت ديگرى به مردم عرضه كند كه در چنين موردى مبلغى بابت كميسيون نخواهدگرفت. اعلاميه پذيره نويسى را بانك سرمايه گذارى كه عرضه اوراق بهادار منتشر شده را برعهده مى گيرد، تهيه مى كند كه دربرگيرنده تمام اطلاعات مربوط به شركت انتشار دهنده اوراق بهادار است.
مهمترين اطلاعات منتشر شده عبارتند از: هدف هاى شركت؛ تعداد اوراق بهادار (سهام، اوراق مشاركت)؛ شيوه هاى سرمايه گذارى (يا خرج كردن سرمايه اى كه از راه فروش اين اوراق بهادار به دست مى آيد)، اقدام هاى پيشگيرى و يا اصلاحى، در صورتى كه در امور طبق برنامه پيش نرود؛ نام شهرى كه شركت در آنجا تأسيس شده و محل استقرار دفتر مركزى شركت؛ نام اعضاى مؤسس و هيأت مديره شركت؛ نوع و ميزان محصولاتى كه شركت توليد مى كند؛ وضعيت طرح هاى سرمايه گذارى اجرا شده يا در برنامه اجراى شركت؛ ميزان و نوع اوراق بهادارى كه شركت منتشر كرده و يا قصد دارد در آينده منتشر كند؛ ميزان بدهى كه شركت دارد؛ هدف از عرضه اين اوراق بهادار؛ برآورد خالص پولى كه از راه انتشار اين اوراق بهادار به دست خواهد آمد.
به طور خلاصه وظيفه بانك سرمايه گذارى را مى توان به صورت زير بيان كرد:
«فعاليت واسطه گرى به منظور فروش اسناد و اوراق بهادار جديد كه توسط شركت هاى سرمايه گذارى و صندوق هاى مشترك سرمايه گذارى در اوراق بهادار منتشر مى شود.» اصولاً به جريان اندازى اوراق بهادار جديد فرآيندى پيچيده است و ناشران اوراق به مشاوره كارشناسى بانك هاى سرمايه گذارى نياز مبرم دارند.
در اين راستا، بانك سرمايه گذارى ، اولاً، راهنمايى لازم را در زمينه نوع و ويژگى هاى خاص اوراق بهادار مطابق با شرايط جارى بازار مالى به ناشر ارائه مى نمايد. ثانياً، در تهيه و تكميل فرم هاى اوليه موجود در اين زمينه كه مورد نياز مقام هاى مسئول است، اقدام هاى لازم را به عمل مى آورد. ثالثاً، نحوه توزيع كاراى اوراق بهادار را سازماندهى مى كند. رابعاً، ساير اقدام هاى عملياتى از جهت طراحى و چاپ سند قرارداد و... را به انجام مى رساند. بنابراين، اسناد بهادار يادشده، براى اين كه هم نيازهاى ناشر را تأمين كنند و هم به طور همزمان براى ارائه به سرمايه گذاران قابل قبول باشند، تا حدود زيادى به تخصص كارشناسان بانك سرمايه گذارى وابسته اند.
با بستن قرارداد ميان بانك سرمايه گذارى و شركت انتشاردهنده اوراق بهادار قرارداد تعهد فروش (Underwriting Agreement) اطلاعات مورد نياز به طور خلاصه قيد مى گردد. همچنين تاريخى را كه فروشندگان مى توانند اوراق بهادار را به فروش برسانند تاريخ مؤثر (Effective date) مشخص مى شودو به هر مشترى بايد يك برگ اعلاميه پذيره نويسى كه حاوى كليه اطلاعات لازم است داده شود.
* شركت هاى سرمايه گذارى
(Investment Companies)
شركت هاى سرمايه گذارى، منابع خود را از راه انتشار اوراق بهادار به دست مى آورند. شركت هاى سرمايه گذارى در بخش واقعى اقتصاد اقدام به سرمايه گذارى فيزيكى مى نمايند. اين شركت ها در سرمايه گذارى عامليت دارند.
وظايف شركت هاى سرمايه گذارى: شركت هاى سرمايه گذارى به تأمين مالى طرح هاى سرمايه گذارى پرداخته و باعث رشد سرمايه گذارى در بخش واقعى اقتصاد مى شوند. وظيفه اصلى شركت هاى تخصصى سرمايه گذارى، تهيه سرمايه و اجراى طرح هاى سرمايه گذارى است. در الگوى پيشنهادى، اين شركت ها نمى توانند هيچ گونه وام و تسهيلاتى را به افراد و مؤسسات بپردازند. شركت هاى سرمايه گذارى به صورت شركت سهامى عام طبق قوانين كشور فعاليت مى كنند. اين شركت ها در واقع به صورت سرمايه گذاران نهادى(Institutional Investors) عمل مى كنند.
* انواع شركت هاى سرمايه گذارى:
شركت هاى سرمايه گذارى در الگوى پيشنهادى برحسب فعاليت هاى عمده اقتصادى، متعدد هستند. انواع شركت هاى سرمايه گذارى عبارتند از: الف - شركت هاى سرمايه گذارى در بخش كشاورزى. ب - شركت هاى سرمايه گذارى در بخش بازرگانى (داخلى و خارجى). ج -شركت هاى سرمايه گذارى در بخش خدمات (مولد) . د - شركت هاى سرمايه گذارى در بخش ساختمان. هـ- شركت هاى سرمايه گذارى در بخش معادن و فلزات. و- شركت هاى سرمايه گذارى در بخش صنعت.
ادامه دارد