Iran Newspaper - گزارش

فاطمه اميرى

اداره فرهنگ و ارشاد اسلامى در يكى از شهرستان هاى استان كرمانشاه، ساختمان يك طبقه با ظاهرى ساده دارد. اغلب روزهاى هفته يكى از كارمندان آن پشت ميز فلزى رنگ و رو رفته اى مى نشيند و تلاش مى كند پاسخگوى مراجعانى باشد كه افرادى با خواسته هاى متفاوت اند. در ميان اين مراجعان جوانى هست كه براى ساخت نخستين فيلم مستندش خواهان دوربين و امكانات فيلمبردارى است. مراجعه كننده ديگرى پرسش هايى درباره يك مسابقه تصويرگرى بين المللى دارد. كارمند ديگر در حال نوشيدن يك ليوان چاى، فرم درخواست مجوز برگزارى شب شعر به مناسبت يك عيد مذهبى را به نماينده انجمن شاعران محلى مى دهد و سپس نامه اى را تايپ مى كند كه در آن مدير يكى از مدارس شهر، خواهان امكانات براى انتقال دانش آموزان به مركز استان براى تماشاى يك فيلم سينمايى با موضوع كودكان شده است. او و همكارش هر روز براى گرفتن مجوز فعاليت ها و همچنين دريافت بودجه هاى مورد نياز با مركز استان در ارتباطند، اما به همان ميزان كه خود در پاسخ به مراجعانى كه از آنها امكانات براى فعاليت هاى مختلف مى خواهند «نه» مى گويند، در تماس با مركز استان نيز براى دريافت بودجه «نه» مى شنوند.

اغلب كمبود بودجه دليلى براى نپرداختن به فعاليت هاى فرهنگى، كاهش توليد در بخش فرهنگ و محدوديت براى توسعه فرهنگى است. اين در حالى است كه رهبر معظم انقلاب مى گويند «فرهنگ مانند هوا براى زندگى انسان اهميتى حياتى دارد و بسيارى از مشكلات جامعه با فرهنگ سازى حل مى شود. بنابراين بايد از بخش فرهنگ رفع مظلوميت شود و ضمن اختصاص اعتبارات لازم، فرهنگ عمومى و عرصه ها و وسايل فرهنگى جهت گيرى ارزشى بيابد.
با وجود اين رويكرد، سال هاست كه عرصه فرهنگ از توجه كافى محروم است.
* مردم تشنه فرهنگ
در يكى از محله هاى جنوب شهر تهران، مسئول خانه فرهنگ فهرستى از آسيب هاى اجتماعى را نام مى برد كه ميان جوانان و اهالى محله اى كه او در آن مشغول فعاليت است، به وفور يافت مى شود: «اينجا جوان ها به كوچك ترين بهانه با هم دعوا و كتك كارى راه مى اندازند. اين كه چرا يكى با موتوسيكلتش به گلگير اتومبيل زهوار در رفته ديگرى زده است يا موقع عبور از جلوى در خانه اى زير لب حرفى زده كه حالا به گوش جوان ساكن آن خانه خوش نيامده و دوستانش را براى روكم كنى و كتك كارى جمع كرده است. مسائلى مانند اعتياد كه جاى خود دارد. اما بسيارى از اين قبيل موارد به راحتى با كمى برنامه ريزى فرهنگى قابل رفع اند. با بودجه محدودى مى توان اوقات بيكارى اين جوان ها را طورى پر كرد كه انرژى هاى آنها صرف برنامه هاى مفيد شود. مى توان فرهنگ را در اين محله ها و ميان خانواده ها ارتقا داد. مردم تشنه فرهنگ، آگاهى و آموزش اند. ما با برپايى جشن غذاهاى سنتى، توانستيم در طول يك هفته ميان مردم، جوان ها و اهالى محله شور و شوقى به وجود بياوريم كه حتى پس از پايان آن هم شاهد آثار مثبتش بوديم. ولى با بودجه و اعتبارات محدود مگر چقدر توان اجراى برنامه هاى فرهنگى را داريم؟!»
* سينما يا تونل
مترو، تونل، بزرگراه، اتوبان، جاده خارج از شهر و سد ساخته مى شوند، گسترش مى يابند و هر سال بودجه عمرانى بيشترى از سال قبل را به خود اختصاص مى دهند. مردم از ديدن آسفالت تازه اى كه روكش اتوبان محل گذرشان شده خوشحال مى شوند. از شنيدن ساخته شدن سدى كه مى تواند تا سال ها آب و برق موردنيازشان را تأمين كند، اظهار خوشنودى مى كنند. احساس آنها درباره توسعه خطوط مترو، ساخته شدن مراكز و تأسيسات زيربنايى اقتصادى در شهرشان نيز همين گونه است. اما آيا كسى مى تواند بگويد خوشحالى آنها وقتى در شهر محل زندگى شان سالن تئاتر و سينمايى ساخته مى شود كمتر از زمان ساخته شدن سد و تونل زيرگذر و روگذر است؟!
عباس ميرآقايى كارشناس فرهنگى مى گويد: «متأسفانه بيشتر مشكل به نحوه اختصاص بودجه به بخش فرهنگ به طرز نگرش و ديد ما به مقوله فرهنگ و اهميت آن برمى گردد. گاهى يك فيلم خوب، نمايشنامه و يك قطعه موسيقى و حتى تابلوى نقاشى، تأثيرى ماندگار در فرهنگ و حتى ساختار اجتماعى و اقتصادى يك كشور دارد. اما اين موضوع اغلب از ديد مسئولان و برنامه ريزان در اين عرصه پنهان است. نتيجه اين مى شود كه بودجه فرهنگى كمتر از ۵ درصد كل بودجه كشور را به خود اختصاص مى دهد. به عبارت ديگر سياستگذارى ها و مديريت فرهنگى در كشور هنوز به شكل نهادينه درنيامده است تا جايگاه سرمايه گذارى ها در بخش فرهنگ شناخته شده و اعتبارات به اين سمت هدايت شود و تا پول نباشد سينما نيست، فيلم هم توليد نمى شود، موسيقى و تئاتر رشد نمى كند و فرهنگ ارتقا نمى يابد. گاهى شهرهاى كوچك در حسرت يك نمايشگاه كتاب يا داشتن سالن سينما هستند در حالى كه شايد كل بودجه فرهنگى اختصاص يافته به آن شهر ۲۰ ميليون تومان هم نباشد!»
وقتى عرصه فرهنگ مظلوم است، نگاه جدى به آن هم براى كارگزاران ارزش پيدا نمى كند. اين وضع به قدرى نيازمند حمايت و توجه عميق و جدى است كه اين كارشناس فرهنگى در ادامه مى افزايد: «حتى سخنان رهبر معظم انقلاب در ديدار با اعضاى هيأت دولت وقتى با تأكيد مى گويند مشكلات جامعه ما با فرهنگ سازى حل مى شود، نشانگر عمق نياز فرهنگ كشور به توجه اركان دولت به آن است. همين طور وقتى مطرح مى كنند كه از جمله كارهايى كه مسئولان فرهنگى دولت بايد به آن بپردازند و واقعاً يك دقيقه هم در آن فروگذار نكنند، اين است كه به فرهنگ عمومى جامعه، ابزارها و وسايل فرهنگى، جهت ارزشى بدهند و فرهنگ را دست كم نگيرند، هم حاكى از نياز جامعه ما به صرف بودجه و سرمايه و وقت در عرصه فرهنگى است كه تاكنون از كم كارى در آن بسيار ضربه ديده ايم.»
* نهادهايى كه درگيرند
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، صدا و سيما، سازمان ملى جوانان، تربيت بدنى، حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى، مركز امور زنان و خانواده، مركز خدمات حوزه هاى علميه فهرست بلندبالايى از نهادهاى درگير در عرصه فرهنگى كشورند، در حالى كه بسيارى از كارشناسان در حوزه فرهنگ از كمى بودجه اختصاص يافته به اين بخش گلايه مندند، اما حتى اختصاص بودجه به بخش هاى ياد شده نيز داراى توازن و هماهنگى نيست.به عنوان مثال بودجه صدا و سيما كه خود نيز توليد درآمد هم دارد چند برابر بودجه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى است كه وظيفه حمايتى، اجرايى، ستادى بخش فرهنگى را در همه شهرهاى كوچك و بزرگ كشور برعهده دارد.
احمدرضا توسلى كارشناس در حوزه كتاب معتقد است: «بخشى از مشكل ما در عرصه فرهنگ تا حد زيادى به متوليان و سياستگذاران آن مربوط مى شود كه توان توجيه و ارائه دلايل مستدل و منطقى به نمايندگان مجلس را در فصل بودجه بندى ندارند. در واقع نمايندگان بايد به قدرى دلايل محكم و منطقى از متوليان بخش فرهنگ بشنوند كه بپذيرند بى توجهى به ساختارهاى فرهنگى، ساخته نشدن سالن سينما، برپا نكردن يك نمايشگاه كتاب به همان اندازه مى تواند اثر جبران ناپذير به جاى بگذارد كه ساخته نشدن جاده آسفالته اى كه شهرى كوچك را به روستايى متصل مى كند. متنوع و متعدد بودن دستگاه ها در بخش فرهنگ نيز از جمله مواردى است كه اختصاص بودجه و اعتبارات به آنها را با دشوارى همراه مى كند. رقابت متوليان و مسئولان هر كدام از اين بخش ها براى دريافت بودجه و امكانات بيشتر كه گاهى وارد حوزه ارتباط هاى فردى و آشنايى هاى شخصى آنها نيز مى شود، گاهى دستگاه نيازمند واقعى دريافت بودجه را از نظرها پنهان مى كند. »
جواد آرين منش نماينده مجلس معتقد است: «اگرچه بودجه فرهنگى كشور در طول سال هاى اخير از رشد نسبى برخوردار بوده است، اما به طور كلى سهم بودجه فرهنگى از بودجه عمومى دولت به هيچ وجه متناسب با اهداف چشم انداز برنامه ۲۰ ساله نيست.»
او مى گويد: «اگر قرار است جامعه الگو و نوين مبتنى بر فرهنگ ايرانى و اسلامى را به جهان ارائه كنيم، بايد توجه كافى به اين بخش داشته باشيم.»
* مراكزى كه فقط بودجه مى گيرند
همه بودجه هاى فرهنگى محدود به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى نمى شود، اما وقتى موضوع بررسى توليدات فرهنگى و عملكرد فرهنگى نهادهاى مختلف به ميان مى آيد، زودتر از همه از وزارت فرهنگ و ارشاد نام برده مى شود. اگرچه در تئاترها، بسيارى هنرمندان از دولت طلبكارند و در سينما از ساخت فيلم ها با موضوع هاى بكر، تازه و اثرگذار خبرى نيست، همه از كمبود فضاهاى هنرى نالانند. اما عباس ميرآقايى كارشناس فرهنگى اين پرسش را مطرح مى كند كه آيا بايد همه نواقص و كم كارى ها را از ناحيه يك وزارتخانه يا نهاد ديد؟ او سپس خود پاسخ مى دهد: «بسيارى از دستگاه هاى فرهنگى از اعتبارهاى تخصيص يافته، استفاده كافى نداشته اند و اين را مجموع عملكردهاى آنها در طول يك سال يا يك دوره نشان مى دهد. آنها بودجه ها را دريافت مى كنند ولى در نبود دستگاه نظارتى، كسى از نحوه عملكرد و نوع فعاليت آنها مطلع نمى شود و در نتيجه آنها هم خود را پاسخگو نمى بينند. با اين كار ممكن است چند نهاد موازى وزارت ارشاد هم بودجه برپايى نمايشگاه كتاب را دريافت كنند اما اين كار فقط وظيفه وزارت ارشاد دانسته شود. بنابراين لازم است در فصل تخصيص بودجه، با تفكيك وظايف و مسئوليت ها بودجه بر مبناى سهم هر يك از نهادهاى فرهنگى و ميزان توليدات كالاهاى فرهنگى در اختيار آنها گذاشته شود تا از همان بودجه حداقلى هم، بيشترين بهره و استفاده برده شود.»
با وجود همه اعتراض ها و گلايه ها از كمبود اعتبارات بخش فرهنگى كشور در لايحه بودجه سال ،۸۶ بودجه بخش فرهنگى كشور حدود ۱۸ درصد افزايش يافته است و حتى رئيس جمهورى نيز از اختصاص بودجه بيشترى به بخش فرهنگى خبر داده است، اما افزايش بودجه فرهنگى هنوز سير آرام و بطئى را طى مى كند. شايد بيش از همه چيز نياز است همه تصميم گيران و برنامه ريزان، به توافقى از مفهوم نظرى و عملياتى فرهنگ در كشور نائل شوند.