ترجمه: محسن خزايى ‎/منبع: gov.doe.eia.www

اشاره: بى ثباتى و عدم امنيت در عراق مردم اين كشور را از برخوردارى از نعمت درآمدهاى نفتى و آثار مفيد آن براى توسعه محروم ساخته است. عراق سومين كشور دارنده نفت در دنيا است و هزينه توليد نفت در آن در حد كمترين هزينه هاى توليد نفت در دنياست. اگرچه تنها بخشى از ميادين نفتى شناخته شده آن در حال بهره بردارى هستند. در سال ۲۰۰۶ درآمدهاى حاصل از صادرات نفت خام ۶۰ درصد توليد ناخالص داخلى و ۸۹ درصد درآمدهاى دولت را تشكيل داد. در اين سال عراق به دليل برخاستن صنعت نفت خود پس از ضربه هاى ناشى از حمله آمريكا و عدم توسعه اين بخش در نتيجه سال ها تحريم، جايگاهى بهتر از پانزدهمين توليدكننده نفت دنيا را به دست نياورد. همچنين در همين سال به دليل عدم توسعه بخش گاز عراق و ديگر روش هاى توليد انرژى، ۹۴ درصد نيازهاى انرژى كشور مذكور توسط نفت برآورده گرديد. اين در حالى است كه طبق گزارش بيكر -هميلتون ثبات در عراق تا حد بالايى با موفقيت اقتصادى اين كشور گره خورده است و بخش هيدروكربن نقش عمده اى در اين موفقيت داراست.

صنعت نفت عراق با پشت سر گذاشتن بيش از يك دهه تحريم هاى اقتصادى و ۲ جنگ خليج فارس بشدت به نوسازى و سرمايه گذارى نياز دارد. با وجوداختصاص يك ميليارد و ۷۲۰ ميليون دلار به بازسازى صنعت نفت اين كشور، عراق از سال ۲۰۰۴ تاكنون نتوانسته به اهداف خود در صادرات نفت دست يابد.
براساس گزارش ناظران ويژه بازسازى عراق، بخش نفت عراق با چالش هاى فنى در توليد، حمل و نقل و ذخيره سازى نفت خام و فرآورده هاى نفتى روبه رو است. اين بخش همچنين با مشكلاتى از قبيل مديريت قيمت و واردات، مبارزه با قاچاق و فساد مالى، بهبود بخشيدن تخصيص بودجه و اجراى آن و حفظ عمليات هاى نفتى روبه رو است. توليد نفت در عراق هنوز به سطح قبل از حمله آمريكا نرسيده است.
براساس گزارش هاى نهادهاى مختلف آمريكايى و بين المللى، بازسازى طولانى مدت و اساسى عراق بيش از ۱۰۰ ميليارد دلار هزينه در بر خواهد داشت كه حداقل يك سوم اين مبلغ به بخش نفت، گاز و برق اختصاص مى يابد.
* ذخاير نفت
ذخاير اثبات شده نفت عراق ۱۱۵ ميليارد بشكه است. البته اين آمار از سال ۲۰۰۱ تاكنون مورد تجديدنظر قرار نگرفته و عمدتاً مبتنى بر اكتشافات انجام شده در ۳ دهه قبل است. زمين شناسان و كارشناسان امور نفتى معتقدند ميادين كشف نشده اى در بيابان هاى غرب و جنوب عراق وجود دارند كه احتمالاً بين ۴۵ تا ۱۰۰ ميليارد بشكه نفت در آنهاست. البته خود عراقى ها معتقدند ذخاير نفت اثبات شده آنهابه صدها ميليارد بشكه مى رسد.
لازم به ذكر است كه عراق كمترين ميزان نسبت توليد به ذخاير نفت را در ميان كشورهاى بزرگ صادركننده نفت داراست.
بيشتر ذخاير شناخته شده نفت عراق در نوارى كه از انتهاى شرقى آن شروع مى شود واقع شده است. دولت عراق معتقد است اين كشور ۹ ميدان نفتى بسيار عظيم دارد كه هر كدام بيش از ۵ ميليارد بشكه نفت در خود جاى داده اند همچنين ۲۲ ميدان عظيم نفتى در عراق وجود دارد كه هر كدام بيش از يك ميليارد بشكه نفت دارند.
به نظر كارشناسان بى طرف، ميادين نفتى بسيار عظيم واقع در جنوب شرق عراق بزرگترين تمركز ذخاير نفت در دنيا را بوجود آورده و ۷۰ الى ۸۰ درصد كل نفت عراق هم در اين ميادين بسيار عظيم واقع شده است. ۲۰ درصد ديگر ذخاير اثبات شده نفت عراق در شمال اين كشور و نزديك كركوك، موصل وخانقين قرار دارد. بيابان غربى عراق هم سالهاست كه وجود نفت در آن اثبات شده ولى به دليل مقاومت گروه هاى قومى صنعت نفت در آن توسعه نيافته است.
اكثر نفت اين منطقه از لحاظ ساختار زمين شناسى جزو صفحات نفتى عربستان سعودى محسوب مى شوند. طبق ادعاى برخى منابع، آزمايش هاى صورت گرفته در ميدان نفتى عكاظ در استان الانبار عراق در اين منطقه معادل كل نفت بقيه مناطق عراق نفت وجود دارد.
*توليد نفت
توليد نفت خام عراق كه در دست شركت هاى دولتى است در سال ۲۰۰۶ به طور متوسط ۲ ميليون بشكه در روز بوده است. توليد اين كشور قبل از حمله آمريكا در سال ۲۰۰۳ ، ۲ ميليون و ۶۰۰ هزار بشكه بوده و ظرفيت نهايى توليد آن هم بين ۲ ميليون و ۸۰۰ تا ۳ ميليون بشكه در روز بوده است. با نگاهى به گذشته مى بينيم كه دو سوم توليد نفت عراق از ميادين جنوبى و مابقى آن از ميادين شمال اين كشور در نزديكى كركوك صورت مى گيرد. در حال حاضر عمده توليد نفت عراق تنها از ۳ ميدان بسيار عظيم رميله شمالى و جنوبى و كركوك صورت مى گيرد.
ميادين رميله به همراه چند ميدان ديگر روزانه بين يك ميليون و ۵۰۰ تا يك ميليون و ۹۰۰ هزار بشكه نفت توليد مى كنند كه نزديك به ميزان توليدى اين ميادين قبل از زمان حمله آمريكاست. درحالى كه توليد نفت شمال عراق با ۲۰۰ هزار بشكه در روز در حال حاضر تنها بخشى از توليد ۶۸۰ هزار بشكه اى زمان قبل از حمله آمريكاست. اين كاهش توليد عمده به دليل آسيب ديدن ذخاير نگهدارى نفت و بسته شدن راه هاى صادرات نفت شمال عراق است.
گفتنى است تمام نفت توليدى اين منطقه در حال حاضر صرف مصرف داخلى عراق مى گردد.
* طرح هاى توسعه بخش بالا دستى صنعت نفت
وزارت نفت عراق اعلام كرده كه تا پايان دهه جارى ميلادى قصد دارد توليد نفت عراق را به ۶ ميليون بشكه در روز برساند. اين امر نياز به ۲۵ تا ۷۵ ميليارد دلار سرمايه گذارى دارد. ميادين نفتى جنوب عراق در كوتاه مدت به منظور افزايش توليد مورد نظر قرار گرفته اند.
متخصصين معتقدند اين ميادين توانايى توليد ۲ ميليون بشكه نفت اضافى در روز را دارا مى باشند. توسعه ميادين نفتى شمال عراق هم در مرحله اول به توافق بر سر قلمروهاى كردنشين و معلوم شدن وضعيت حكومت كردها به كركوك و موصل بستگى دارد. ولى با وجود عدم وجود توافق كامل بر سر قانون سرمايه گذارى در صنايع هيدروكربن عراق، دولت محلى كردستان چندين قرارداد توليد نفت، توسعه و اكتشاف با تعدادى از شركت هاى كوچك خارجى منعقد كرده است.
* پالايش نفت در عراق
پالايش نفت در عراق با تأسيسات قديمى اكثراً به خاطر سرقت تجهيزات، تهديد كاركنان و خرابكارى در لوله هاى انتقال نفت، كمبود نفت خام و تأمين انرژى غيرمطمئن مختل مى شود.
بخش پالايش نفت اين كشور در برآورد نيازهاى داخلى ناموفق بوده و نتوانسته از سال ۲۰۰۳ فرآورده هايى چون گازوئيل و نفت سفيد را براى ژنراتورهاى برق تأمين كند. در سال ۲۰۰۶ مصرف نفت عراق حدود ۵۴۵ هزار بشكه در روز بوده است.
طبق گزارش مجله نفت و گاز، ظرفيت پالايش نفت عراق ۵۹۷ هزار بشكه در روز است. اين كشور ۴ پالايشگاه عمده دارد ولى از سال ۲۰۰۳ يعنى زمان حمله آمريكا به اين پالايشگاه و خطوط لوله و نيروگاه هاى مربوط به آن هدف حملات مكرر قرار گرفته اند. با اين اوضاع و احوال دولت عراق براى جبران كمبود فرآورده هاى نفتى تصميم گرفته ۴ ميليارد دلار سرمايه خارجى براى فعاليت هاى پائين دستى و افزايش ظرفيت پالايش تا حدود يك ميليون بشكه در روز جذب كند.
* صادرات نفت عراق
عدم توانايى در تأمين امنيت خطوط لوله نفت خام شمال اين كشور به معناى انجام عمده صادرات اين محصول از طريق بندر بصره در جنوب عراق است. طبق اطلاعات موجود، صادرات نفت خام عراق كه يك سال بعد از حمله آمريكا در سال ۲۰۰۴ به ۲ ميليون بشكه در روز رسيده بود ودر سال ۲۰۰۶ به ميانگين يك ميليون و ۵۰۰ هزار بشكه رسيد. البته اخيراً با كسب توانايى ميادين نفتى شمال عراق در صادرات نفت و همچنين افزايش ظرفيت بارگيرى نفت در بندر بصره، صادرات نفت عراق بيشتر شده است. گفتنى است صادرات نفت عراق تحت كنترل سازمان نيمه دولتى بازاريابى نفت اين كشور مى باشد. همچنين عمده نفت خام عراق به مقصد پالايشگاه هاى آسيا و از جمله چين و هند صادر مى شود. نبود عمليات هاى پالايش كافى در عراق دولت اين كشور را مجبور ساخته تا به واردات سوخت هاى سبك دست بزند و به اين دليل اين كشور به شدت به كشورهاى همسايه خود يعنى تركيه، ايران، سوريه و كويت وابسته است. بدين ترتيب تنها در ماه مه سال ،۲۰۰۶ واردات فرآورده هاى نفتى عراق به ۱۶۰ هزار بشكه در روز رسيد. اين در حالى است كه عراق قبل از حمله آمريكا يكى از صادركنندگان بزرگ فرآورده هاى نفتى و نفت خام محسوب مى گرديد. طبق آمار صندوق بين المللى پول، ارزش واردات فرآورده هاى نفتى به عراق از سال ،۲۰۰۴ سالانه ۲ ميليارد و ۵۰۰ ميليون دلار بوده است بنابراين دولت عراق در اوايل سال ۲۰۰۷ خود را از اين مسأله كنار كشيد و با آزاد اعلام كردن بازار واردات سوخت اين كار را بر عهده واردكنندگان خصوصى گذاشت.
رويداد ديگرى كه اخيراً در مورد صنعت نفت عراق رخ داده توقف موقتى صادرات فرآورده هاى نفتى از تركيه به عراق در ژانويه سال ۲۰۰۷ است، اين امر به دليل اختلاف هاى سياسى بر سر كردستان عراق و بدهى هاى پيشين دولت عراق بود بنابراين عراق هم اكنون از سوريه سوخت وارد مى كند و آن را با تانكرهاى دولتى به كردستان انتقال مى دهد. همچنين در ژوئن ۲۰۰۷ دولت عراق اعلام كرد طرح هايى براى واردات مقادير زيادى بنزين، گازوئيل و نفت سفيد از كويت دارد.
*امنيت عرضه و خطوط لوله نفت
شبكه ۴ هزار و ۳۵۰ مايلى انتقال نفت در عراق از زمان اشغال اين كشور هدف حملات بسيارى بوده است به طورى كه بين آوريل ۲۰۰۳ تا مه ۲۰۰۷ بيش از ۴۰۰ مورد حمله به تأسيسات نفتى عراق صورت گرفته و به علت مسائل امنيتى اكثر خطوط لوله صادراتى نفت عراق ديگر كار نمى كند. در شمال عراق اصلى ترين خط لوله بين المللى يك ميليون و ۱۰۰ هزار بشكه در روز ظرفيت دارد و از كركوك در عراق به بندر جيهان در تركيه مى رود اين خط لوله و تأسيسات انتقال نفت ۴۸۰ هزار بشكه اى مربوط به آن، هدف حملات مكرر قرار گرفته اند. تا جايى كه حكومت محلى كردستان تصميم گرفته خط لوله ديگرى بسازد كه از مناطق خطرناك عبور نمى كند. لازم به ذكر است عدم توانايى صادرات از خط لوله مذكور به شدت صادرات نفت از شمال عراق را محدود كرده است.
خط لوله ۲۰۰ الى ۳۰۰ هزار بشكه عراق، سوريه، لبنان نيز از سال ۲۰۰۳ غيرقابل استفاده شده و بسته مانده است. ظرفيت واقعى اين خط لوله ۷۰۰ هزار بشكه بوده و پتانسيل افزايش ظرفيت تا ۱ ميليون و ۴۰۰ هزار بشكه را نيز دارا است. اگرچه مذاكراتى بين دولت هاى عراق و سوريه براى تعمير و بازگشايى اين خط لوله صورت گرفته ولى هيچ جدول زمانى براى اين كار تعيين نشده است. علاوه بر اين هيچ خبرى از بازگشايى خط لوله عراق- عربستان كه توانايى انتقال يك ميليون و ۶۵۰ هزار بشكه نفت در روز را دارا است نيست اين خط لوله از سال ۱۹۹۱ بسته شده است.
در جنوب عراق، در ژوئن ۲۰۰۷ خبرهايى مبنى بر تصميم عراق به ساخت خط لوله اى با ظرفيت نيم ميليون بشكه در روز از حديثه به بندر عقبه اردن به گوش رسيد ولى اين طرح هنوز در مراحل اوليه مذاكره است. در مارس همين سال عراق و ايران بر سر ساخت خط لوله اى با ظرفيت انتقال ۲۰۰ هزار بشكه در روز كه نفت خام را از بصره به آبادان انتقال مى دهد به توافق رسيدند. ايران در ازاى اين نفت محموله هاى ارسالى گاز مايع خود به عراق را افزايش خواهد داد.
* خط لوله داخلى
خط لوله اى ۱۲۰ مايلى كه متشكل از ۸ لوله موازى باهم است و تأسيسات مناطق شمالى و مركزى عراق را به هم وصل مى كند به ندرت هدف حملات تروريستى قرار گرفته است. در همين حين خط لوله استراتژيك يك ميليون و ۴۰۰ هزار بشكه اى كه ميادين شمالى نفت عراق را از طريق تأسيسات تلمبه زنى واقع در حديثه به ميادين نفتى الرميله و تأسيسات ذخيره سازى جنوب عراق اتصال مى دهد و قابليت انتقال دوسويه نفت را دارا مى باشد اميد به صدور هرچه بيشتر نفت را در عراق و به ويژه براى كردها بيشتر مى كند ولى تحقق اين امر به دليل تعطيلى ايستگاه هاى تلمبه زنى و وخامت كلى اوضاع با مانع روبه رو است.
* بنادر نفتى عراق
كمبود خط لوله نفت فعال در شمال عراق به اين معناست كه تقريباً تمام صادرات نفت اين كشور از سال ۲۰۰۳ از طريق بنادر جنوبى و در رأس آنها بندر بصره صورت مى گيرد. ترمينال نفتى بصره (منيا البكر سابق) ظرفيت بارگيرى حدود ۸۲ هزار بشكه نفت در ساعت و ارائه خدمات به هر نفتكش بزرگى را دارا مى باشد. علاوه بر بندر بصره ۵ بندر كوچكتر هم در خليج فارس كه همگى از حد ظرفيت خود كم تر كار مى كنند از جمله ترمينال خورالاميه به صادرات نفت عراق كمك مى كنند.
* راه هاى فراسرزمينى واردات و صادرات
توليد نفت از ميادين بزرگ شمال عراق اغلب به خاطر كمبود خطوط انتقال آن با اختلال روبه رو است بنابراين راه هايى خارج از خاك عراق براى صدور مقادير كمى نفت از ميادين كوچكتر هم مرز با سوريه مورد استفاده قرار گرفته اند. ديگر موارد صادرات فراسرزمينى نفت به دليل نياز عبور نفت صادراتى از مناطق ناامن محدود بوده است و رانندگان تانكرها اغلب مورد حمله شورشيان قرار مى گرفته اند. اين راه هاى زمينى اغلب به عربستان، سوريه و اردن منتهى مى شوند.