گروه فرهنگ و هنر: ناصر شفق از تهيه كنندگانى است كه همواره نامش با سينماى دفاع مقدس گره خورده است. وى از سن ۱۸ سالگى با نوشتن نمايشنامه هاى دفاع مقدس خود را براى كار در اين عرصه آماده كرد. نمايشنامه موفق او حديث عشق است كه در سال ۶۱ به عنوان بهترين نمايشنامه جشنواره تئاتر كشور، شناخته شد. شفق همزمان با جنگ تحميلى به جبهه شتافت و در عمليات بيت المقدس مجروح شد. وى در اين ايام در بيمارستان عيسى بن مريم(ع) اصفهان به نوشتن نمايشنامه ، فيلمنامه و طرح جشنواره هاى كشورى پرداخت. پس از پايان جنگ در رشته سينما ادامه تحصيل داد. آثارى همچون مسجد عاشقى، تقاطع، آزادى سرخ، يك شب، يك غريبه، حماسه مجنون و... به تهيه كنندگى او روى پرده رفته است.


* آقاى شفق به گذشته برگرديم و از نسلى شروع كنيم كه در جريان انقلاب و جنگ حضورى پررنگ داشت. يعنى بچه هايى كه از سال هاى ۴۰ تا ۴۵ متولد شده بودند و بعدها با ادبياتى منحصر به فرد به جبهه رفتند. يعنى دقيقاً نسل شما.
اين نسل را مى توان در يك تعريف حضرت امام(ره) مشاهده كرد. خرداد سال ۱۳۴۲ كه امام(ره) را بازداشت كردند به ايشان گفتند؛ يارانت كجاست. امام(ره) فرمودند: يارانم هم اكنون يا در قنداق ها يا در شكم هاى مادرانشان هستند. عملاً هم ما اتفاق ياران امام(ره) را بعدها ديديم. اين نسل و تقريباً يك نسل قبل تر از آن يعنى ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را مى توان يكى از سازندگان تأثيرگذار در جريان انقلاب اسلامى ايران قلمداد كرد. البته بار اصلى بر دوش همان نسلى بود كه هنوز نوزاد يا در شكم مادران شان بودند.
تقريباً مى توان از افرادى ياد كرد كه از سال هاى ۱۳۳۸ تا ۴۵ به دنيا آمدند. بى شك اين افراد بخش عظيمى از تحولات اجتماعى و فرهنگى ايران معاصر را به وجود آوردند.
* نسل شناسى اين افراد مهم است؛ نسل شما بسيار معناگرا بود. از طرفى مفاهيم را آموخته و از سوى ديگر مفهوم ساز نيز بود. نحوه تعامل و ارتباط اين نسل با پديده مدرن رسانه و سينما چگونه بود؟ بويژه خود شما كه از چهره هاى مشخص تهيه كنندگى در عرصه سينماى دفاع مقدس هستيد.
نسل ما از يك سو، نسل خوشبختى بود. زيرا با پديده اى نادر روبه رو شد. گاهى در طول سال ها، يك بار پديده اى نادر اتفاق مى افتد. اتفاق هايى كه مانند شهاب باران آسمان و پديده هاى زيباى كهكشانى به ندرت اتفاق مى افتند. بنابراين، نسل ما، افرادى خوشبخت را دربرمى گرفت كه زمان زندگى آنها در تمدن كهن ايرانى با يك حادثه عظيم روبه رو مى شد. آن دوران جريانات اجتماعى هر لحظه در حال فوران بودند و اتفاق هايى ناآشنا را به وجود مى آوردند. بزرگترين موهبت براى اين نسل هم وجود يك حجت بى بديل و شاهكار عالم خلقت يعنى حضرت امام(ره) بود. اين امر هم خواست خداوند و اراده وى بود. در واقع اگر يك آواى غيب و دنياى ماوراء دنياى انسانى در ظهور امام(ره) دخالت نداشت، بشريت چنين عظمتى را مشاهده نمى كرد. وقتى چنين شخصيتى در دوران تكاملى به عنوان راهبر جريان اجتماعى ايران قرار گرفت، نسل طرفدار ايشان نيز به عنوان پيشقراولان جريان هاى اجتماعى به جانفشانى پرداختند؛ دقيقاً مانند ذراتى از نور كه به منبع عظيمى از نور برسند.
به همين دليل ما جوانان خوشبختى بوديم، بنابراين اين خوشبختى ما را در مسير تحول قرار داد و اين تحول كه به صورت حركت هاى اجتماعى از قم، تبريز و... آغاز شد، در يك سال مردم درجريان انقلاب قرار گرفتند و اين جريان را شناختند و آن را پيش بردند. اين جريان موجب شد كه مفاهيمى از قبيل آزادگى، خودباورى، گريز از طاغوت، حمايت از مظلوم، تبعيض گريزى، عدالت محورى و احترام به همنوع در ادبيات انقلاب وارد و هم موجب يادگيرى و هم آموزش شد. اما درمورد تعامل نسل ما با رسانه بايد بگويم كه خود حضرت امام (ره)، شهيد مطهرى، مقام معظم رهبرى، آيت الله هاشمى رفسنجانى و بسيارى از بزرگان انقلاب عنايت خاصى به رسانه و هنر و سينما داشتند. بنابراين نسل ما هم با هنر ارتباط خاصى پيدا كرد.
* پيامدهاى فرهنگى انقلاب كه در سينماهاى دفاع مقدس نيز تجلى يافت چه بود؟
به نظر من امام (ره) در اثر يك حكمت و مشيت الهى انقلاب كردند. اما شايد انقلاب براى نسل ما كمى به سهولت به دست آمد و اگر كمى ديرتر به طول مى انجاميد قدر آن را بهتر مى دانستيم و چون انقلاب ما طلايه دار انقلاب فرهنگى بود، تحولات فرهنگى ما نتوانست همگام با انقلاب و عظمت آن رشد داشته باشد. درحالى كه تحولات سياسى خيلى سريع به وقوع پيوست.
* و حالا نقب بزنيم و به نخستين فعاليت هاى شما درحوزه دفاع مقدس بپردازيم.
۱۷ ، ۱۸ ساله بودم كه به نمايشنامه نويسى روى آوردم كه نمايشنامه انقلاب يا قصه ملت ما را نوشتم. در ۱۸ سالگى شنگول، منگول براى كودكان، ۷۰ ساله را نوشتم كه اين نمايشنامه هم در سال ۵۹ در تالار وحدت روى صحنه رفت و من در ۱۹ سالگى آن را كارگردانى كردم. چند تئاتر ديگر را هم در همين ايام روى صحنه برديم، با شروع جنگ در ميادين حضور پيدا كرديم. در دوران جنگ نمايشنامه اى با عنوان حديث عشق نوشتم كه ۴۰۰ ، ۵۰۰ بار در كشور روى صحنه رفت. زمانى كه در عمليات بيت المقدس مجروح شدم و در بيمارستان بسترى شدم، تمام وقت ام را روى نوشتن نمايشنامه گذاشتم.
همان زمان طرح برگزارى جشنواره تئاتر و فيلم كشور را نوشتم . جشنواره فيلم كشور را به بنياد جانبازان واگذار كردم. همان سال اين طرح ها به تهران ارائه شده و جشنواره فجر شكل گرفت.
* در آن دوره كه هنوز آثار سينمايى باكميت بالا توليد نمى شد، چه مى كرديد؟
گروهى را با عنوان چهل شاهد تشكيل داده بوديم كه به نوعى خاطره نگارى جنگ را بر عهده داشتند. اين گروه توليد بسيارى از آثار مستند و داستانى سينماى جنگ را به وجود آوردند؛ بسيارى از بچه هاى بى ادعاى گردان هاى تبليغاتى، با دوربين هاى بتاماكس ، وى اچ اس۸ و ۱۶ ميليمترى، فيلم هايى را از صحنه هاى جنگ تهيه كردند كه به نوعى بنيان واقعيات و روايات مستند و واقعى جنگ هستند.
* نخستين فيلم هاى دفاع مقدس با چه مؤلفه هايى شكل گرفتند ؟
نخستين فيلم هاى داستانى دفاع مقدس كه توليد شد، ما نسل جبهه جزو نخستين منتقدان اين فيلم ها بوديم. زيرا به نظر ما جريان خود دفاع مقدس غير از آن چيزى بود كه در برخى از فيلم ها مى ديديم . ما در برخى از اين فيلم با شخصيت پردازى فرماندهانى روبه رو مى شديم كه با لباس هاى اتوكشيده به سربازان دستور مى دادند؛ سربازانى كه با عشق و معنويت درونى به دنبال شهادت به جبهه آمده بودند. ما وقتى فيلم ها را مى ديديم، دنبال چنين فرماندهانى مى گشتيم. زيرا در دفاع مقدس چنين فرماندهانى وجود نداشت. ما در دفاع مقدس كسى را با نام فاميلى نمى شناختيم. مهدى، حاج ابراهيم، حسين و ... بچه هاى جبهه بودند و حتى دو آدم همنام با فتحه و كسره از هم جدا مى شدند. مثلاً آقاى سردار جعفرى براى ما عزيز نام داشت و يكى از فرماندهان رشيد، پرتوان و پرشور دفاع مقدس همين حاج عزيز بود. درواقع فرماندهان جنگ خود را نوكر سربازان مى دانستند و بحث حساب و كتابى كه در فيلم ها بازتاب داده شده، وجود نداشت. فرمانده به قدرى عزيز بودكه از قلب به ما نزديك تر بود. در حالى كه در بعضى از فيلم هاى دفاع مقدس اين واقعيت به چشم نمى آيد.
* يعنى ساختار و روابط انسانى و عاطفى بچه هاى جبهه برعكس برخى از فيلم هاى دفاع مقدس بود؟
آن جا رابطه اى براساس عشق وجود داشت. سلسله مراتب هم برعكس بود. يعنى بسيجى مانند فرمانده لشكر بود و خود را نوكر بسيجى ديگر مى دانست. از سوى ديگر فرماندهان تيپ خود را نوكر فرمانده گردان و همين طور اين سير رو به پائين مى آمد.
* و از اين روابط زيبا و انسانى و در واقع ساختار مستند جبهه فيلمى ساخته نمى شد؟
ماچيزى حدود ۵هزار ساعت فيلم مستند جنگ توليدكرديم. اينها شايد يادگارهاى واقعى دوران مقدس هستند. هم اكنون برخى از آنها در آرشيو صدا و سيما، روايت فتح و برخى از مراكز نگهدارى مى شوند .آن جا من مسئوليت خبرنگاران را برعهده داشتم. محورها را تقسيم مى كرديم و به توليد فيلم مستند مى پرداختيم. چون به زمينه هم آشنايى داشتم، بسيار حساس بودم. زيرا اعتقاد داشتم كه هرپلان اين آثار جزو تاريخچه دفاع مقدس خواهد بود.
* مى توانيديك آسيب شناسى از فيلم هاى توليدى سال هاى اوايل جنگ ارائه دهيد؟
در سينماى ما هرگاه شخصيت پردازى ، معناگرايانه به ماهيت خود رزمنده پرداخته است، فيلم موفق و جذاب جلوه گرى كرده است. اما هر وقت دنبال حادثه، گرفتن و به دست آوردن بوده، فيلم ها از ماهيت سينماى دفاع مقدس فاصله گرفته است، به همين دليل تعداد فيلم هاى قوى دفاع مقدس كم است. از سوى ديگر ساخت فيلم هاى دفاع مقدس هم بسيار سخت است. به نظر من عكاسان جنگ موفق تر از سينماگران جنگ عمل كردند. شما اگر سينماى رسول ملاقلى پور را جذاب و زيبا مى بينيد، اين امر ريشه در عكس هاى رسول دارد. يا رسول احمدى، محمد درمنش، مرتضى شرف الدين، مرتضى اكبرى، محمد داوودى، حيدرى، صادقى و ... اگر در تصوير بردارى و فيلمبردارى قوى عمل مى كنند، ريشه در عكاس بودن آنها دارد. آنها همگى در زمان جنگ دست به دوربين بودند.
* شما تصوير اصيل و واقعى دفاع مقدس را در كدام يك از آثار توليدى سينماگران جنگ مى بينيد؟
در فيلم هاى داستانى به صورت صحنه ها و پلان ها اين امر مشاهده مى شود. در برخى از آثار ابراهيم حاتمى كيا، عزيزالله حميدنژاد، يا تك صحنه هايى از فيلم بربال فرشتگان جواد شمقدرى، صحنه هايى از فيلم هاى رسول ملاقلى پور مانند فيلم پرواز در شب و ... مى توان تصويرى از روابط انسانى و عاطفى جامعه جبهه را ديد. يا رابطه اى كه ميان عباس و حاج كاظم در آژانس شيشه اى وجود داشت، از جنس روابط دفاع مقدس بود.
* شما مشكلات تهيه كنندگى فيلم هاى دفاع مقدس را در چه مواردى مى بينيد؟
من نخستين بار كه سه فيلم دفاع مقدس كار كردم، ديدم حمايت خاصى از اين فيلم ها نمى شود، به خاطر همين به فكر ايجاد انجمن انقلاب و دفاع مقدس افتادم. من ۸ سال مدير عامل اين انجمن بودم كه بسيارى از آثار شاخص دفاع مقدس در آن دوران توليد شد و شايد بتوان از آن سال ها به عنوان دوران طلايى سينماى دفاع مقدس ياد كرد. آن موقع انجمن قدرت زيادى براى توليد فيلم داشت. اما در كل فيلم هاى دفاع مقدس به دليل هزينه اقتصادى بالا، براى تهيه كنندگان با صرفه نيست. توليد اين فيلم هاى جنگى در سراسر دنيا به وسيله نهادها و ارگان هاى دولتى انجام مى شود. حتى هاليوود با حمايت جدى ارتش آمريكا شكل گرفته است. اما در سينماى دفاع مقدس ما حمايت اندكى انجام مى شود.
بنابراين تهيه كنندگان به سمت المان هاى گيشه آور مى روند. اما وقتى فيلم دفاع مقدس مى سازيم، براى مثال بايد به بيابانى دور برويم، بازيگر و عوامل فيلم را به آنجا مى بريم، حالا جاى خواب و خوراك و ... كه هيچ اما گاهى وجود يك دستشويى به معضلى بزرگ تبديل مى شود. ما براى تهيه اين فيلم ها به سياهى لشكر نياز داريم كه تنها پول ساندويچ آنها از هزينه فيلم هاى خانوادگى بالاتر است. از سوى ديگر هم اكنون گيشه براى سينماى دفاع مقدس چندان پررونق نيست و مشكلاتى از اين دست بر سر راه تهيه كنندگى سينما دفاع مقدس است.
* هم اكنون فيلم دفاع مقدس چقدر هزينه دارد؟
چيزى در حدود ۷۰۰ ، ۸۰۰ ميليون تا يك ميلياردتومان هزينه بردار است.
* آخرين فيلمى را كه در اين رابطه تهيه مى كنيد، چه پروژه اى است؟
پائيز است كه اثرى قرآنى و دفاع مقدسى است كه به اميد خداوند توليد آن را در چند روز آينده آغاز مى كنيم.