عليرضا قدردوست نخچى

به جرأت مى توان گفت كه آلاينده ترين عنصر محيط زيست، انسان ها هستند. حضور انسان در بسيارى از مناطق جهان سبب بر هم خوردن نظم و هماهنگى و تنوع زيستى در آن مناطق شده است. تقريباً هيچ نقطه اى در جهان از نفوذ انسان مصون نبوده است. در اين نفوذ دستگاه ها و سازمان هايى كه به دنبال بهره بردارى از منابع زيرزمينى هستند تأثيرات بيشترى دارند. بهره بردارى از منابع زيرزمينى به دليل آنكه عمدتاً در مناطقى است كه كمتر دچار نفوذ شده است دقت و برنامه ريزى بيشترى را طلب مى كند. مهمترين مسأله در اين برداشت ها سعى در حفظ وضع موجود طبيعى و عدم تخريب آن است. در بسيارى از موارد ديده شده كه براى دسترسى بهتر به منابع زيرزمينى هزاران اصله درخت قطع مى شود كه جايگزينى آن زمان و سرمايه زيادى را به شركت ها تحميل مى كند بعضاً برخى از آنها نيز شانه از مسئوليت خالى كرده و دست به اقدامى جهت بازسازى نمى زنند. اين تغيير در محيط زيست در استخراج نفت بيشتر مشخص است. به دليل تشكيل لايه هاى نفتى در مناطق كمتر تخريب شده كوچكترين تغيير بيشترين تأثير را بر جا مى گذارد. علاوه بر آن نكته ديگرى كه در استخراج ها بايد مد نظر قرار بگيرد مسأله انتقال نفت به پالايشگاه هاست. در اكثر موارد به دليل عبور لوله هاى انتقال نفت از مناطق بيابانى وبد آب وهوا احتمال آسيب ديدگى و صدمه ديدن اين لوله ها وجود دارد. همچنين به دليل وجود سكو هاى عظيم حفارى در درياها و ميدان هاى نفتى آلودگى آب نيز دور از تصور نخواهد بود. آلودگى آب به دليل عدم كنترل آن و گسترش غير قابل مهار و همچنين تأثير عمده اى كه روى چرخه زيست مى گذارد جزو خطرناك ترين انواع آلوگى هاست. در اين نوع آلودگى به دليل آغشته شدن نفت با آب هزاران قطعه ماهى از بين مى روند و پرندگانى كه از اين ماهى ها تغذيه مى كنند دچار آلودگى و حتى مرگ مى شوند كه باعث اختلال در چرخه زيست مى شود كه اين اختلال برزندگى انسان نيزمؤثر است. در انتقال نفت از روى سطح دريا همواره اين نكته بايد مد نظر قرار بگيرد كه از نفتكش ها و لوله اى انتقالى استفاده كنيم كه عمر مفيد خوبى داشته باشند و دچار خوردگى و يا پوسيدگى نباشند زيراكه كوچكترين نشت لكه نفتى عظيم صدمه اى بزرگ به محيط زيست را باعث خواهد شد.
مسأله تأمين انرژى از جمله مسائل مهمى است كه ذهن بسيارى را به خود مشغول كرده است. اما مسأله به مراتب مهمتر و با اهميت تر از آن حفظ محيط زيست است. سوخت هاى جايگزين طرفداران زيادى دارد، هرچند كه اين نوع سوخت ها آلايندگى اندكى نسبت به سوخت هاى معمولى دارند اما استفاده مداوم از آنها تبعات گوناگونى نيز به دنبال دارد. با رشد دانش بشر تقريباً براى هر چيزى از نظر سوخت جايگزينى قابل اتكا معرفى شده است با اين وجود تا كنون جايگزينى قابل اتكا براى محيط زيست ارائه نشده است. تخريب محيط زيست آسان تر از كاشت درخت و يا محافظت از منابع طبيعى است. هرچند اقدامات حفاظتى و نظارتى خوبى در چند سال اخير شكل گرفته است اما تا رسيدن به وضع مطلوب فاصله زيادى وجود دارد.
در بسيارى از نيرو گاه ها براى تأمين انرژى از سوخت براى به حركت در آوردن توربين استفاده مى شود. آلودگى ناشى از آن نيز بايد با تعبيه و نصب فيلتر هاى جاذب كه مانع از انتشار اين مواد آلاينده مى شود كنترل شود. استفاده از انرژى هاى جايگزين و نو نظير باد يا انرژى خورشيدى كه علاوه بر پايدارى آلودگى بسيار ناچيزى دارد بهترين راه تأمين انرژى به شمار مى رود. نكته اى كه در بهره بردارى از منابع و استخراج آنها و ايجاد آلودگى بايد مدنظر قرار بگيرد اين است كه مدت زمان طولانى براى ايجاد آن منابع صرف شده و در نتيجه زيست بوم منطقه به حالتى خاص تغيير يافته و نبايد يك شبه همه آن چندين وچند سال زمان را با يك بهره بردارى و تخريب نابجا هدر داد زيراكه جبران آن بسيار سخت و پر هزينه است.

محسن جندقى

روزى نيست كه خبر تخلف سازمان هاى مختلف را درباره رعايت نكردن مسائل زيست محيطى نشنويم. وزارت نفت به علت آلاينده هاى نفتى و شيميايى كه در پى كار صنايع پتروشيمى به وجود مى آيد، وزارت راه و تخريب مناطق حفاظت شده اى مانند تالاب انزلى براى ساخت كنارگذر و بزرگراه تهران ـ شمال، وزارت نيرو براى ساخت سدهاى متعدد و ... از آن جمله اند كه همواره درگير مسائل زيست محيطى هستند و به عبارت بهتر در تقابل با سازمان حفاظت محيط زيست قرار مى گيرند.
* لج بازى با انجام وظيفه
فرض كنيد يكى از مسئولان بلندپايه صنعت پتروشيمى كشور كه هيچ توجهى به مسائل زيست محيطى ندارد و تمام فكر و ذكرش بالابردن نرخ سود است ناگهان حكم مديريت در سازمان حفاظت محيط زيست دريافت كند.
آيا چنين مسئولى باز هم تلاش خواهد كرد مسائل زيست محيطى را ناديده بگيرد؟ مسلماً او براى پيشبرد اهداف سازمان حفاظت محيط زيست و نجات دادن مسائل زيست محيطى تلاش خواهد كرد و حتى براى رعايت قانون در مقابله با مسئولان پتروشيمى قرار خواهد گرفت.
با توجه به اين مسأله ما با تقابل اشخاص مواجه نيستيم و تقابل مسئوليت ها را داريم.
آيا قانون ما در مورد مسائل زيست محيطى داراى اشكال است؟ آيا در قانون نيامده كه وزارت نفت در مورد صنايع تابعه كه آلايندگى توليد مى كند مسئوليت دارد و بايد ايستگاه هاى پايش و تصفيه كننده هاى مخصوص اضافه كند؟ آيا در قانون به اين مسأله اشاره نشده است كه وزارت راه بايد براى ساخت جاده ابتدا مجوزى از سازمان حفاظت محيط زيست دريافت كند تا پس از بررسى كارشناسان محيط زيست اقدام به ساخت جاده شود؟...
احمدعلى محسن زاده معاون حقوقى و امور مجلس سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره به «ايران» مى گويد: «قانون در اين زمينه مشكلى ندارد و تمام اين مسائل در قانون آمده است. اما مشكلى كه موجب مى شود مسائل زيست محيطى رعايت نشود «باور» نداشتن جايگاه محيط زيست در كشور است. حفظ محيط زيست يكى از حقوق عامه مردم محسوب مى شود. مسائل زيست محيطى و حفاظت از آن به همان اندازه اهميت دارد كه رشد صنعت داراى اهميت است.
قوانين مشكلى ندارند اما هنوز جايگاه محيط زيست به باور نرسيده است. مثلاً يكى از وزارتخانه ها را درنظر بگيريد كه بايد براى ساخت يك مجتمع صنعتى مجوز سازمان حفاظت محيط زيست را دريافت كند. آنها هنوز اين قانون را باور نكرده اند و بعضاً پيش پا افتاده مى دانند. البته اين مسأله موجب ضرر و خسران همان مسئولان مى شود. چرا كه سازمان حفاظت محيط زيست بشدت به دنبال مسائل زيست محيطى است و از كارهاى غيرقانونى جلوگيرى مى كند.
محسن زاده درباره لج بازى مسئولان با سازمان محيط زيست مى گويد: من لج بازى مسئولان را قبول ندارم. اين درست است كه اگر به همان مسئولى كه مسائل زيست محيطى را رعايت نمى كند مسئوليتى در سازمان حفاظت محيط زيست بدهند همان كارى را خواهدكرد كه ما انجام مى دهيم، اما اين مسأله به علت لج بازى نيست بلكه به خاطر ناآگاهى در زمينه محيط زيست است.
* تعامل نه مقابله
سازمان حفاظت محيط زيست در چند سال اخير از ايجاد بسيارى از صنايع جلوگيرى كرده است و به همين علت بسيارى براى اين سازمان حالت تهاجمى درنظر مى گيرند.
يعنى اين ذهنيت ايجاد شده كه سازمان حفاظت محيط زيست در تقابل با پيشرفت اقتصادى و صنعت است. البته مسئولان سازمان حفاظت محيط زيست اين مسأله را قبول ندارند.
محمد باقر نبوى معاون زيست دريايى سازمان حفاظت محيط زيست دراين باره به «ايران» مى گويد: «همه دوست دارند كه به محيط زيست كمك كنند يعنى هيچ مسئولى در كشور به تخريب محيط زيست علاقه ندارد اما اولويت كارى آنها محيط زيست نيست. يعنى ديدگاه صنعتى ها شايد اين باشد كه اول پيشرفت در صنعت و در رده بعدى حفاظت از محيط زيست اهميت دارد. بايد ديدگاه همه نسبت به محيط زيست عوض شود. محيط زيست هيچ تقابلى با ديگر سازمان ها و ارگان ها ندارد. سياست سازمان حفاظت محيط زيست نيز تعامل با سايرين است نه تقابل آنها.»
چطور مى توان نگرش و ديدگاه ساير مسئولان را نسبت به محيط زيست تغيير داد. نبوى دراين باره توضيح مى دهد: «محيط زيست بايد اولويت كارمان باشد. من كه در سازمان حفاظت محيط زيست كار مى كنم تنها مسئول نيستم. حتى مردم نيز مسئوليت دارند. مسئولان وزارت صنايع ،راه، نفت و نيرو هم مسئوليت دارند. اينها شعار نيست بلكه واقعيت است كه بايد به صورت يك اصل درآيد. مثلاً مسئولى كه مى خواهد يك واحد صنعتى ايجاد كند بايد اين ذهنيت را در خود بپروراند كه نكند احداث اين واحد صنعتى در فلان جا به محيط زيست ضرر واردكند؟ محيط زيست يعنى چه؟ اصلاً محيط زيست انسانى يكى از شاخه هاى محيط زيست حساب مى شود. آيا حداقل نبايد به فكر خودمان باشيم؟ ما با هيچ كس در تقابل نيستيم و در چند سال اخير نيز سعى كرديم با تعامل و درك متقابل محيط زيست و ديگر صنايع كار را پيش ببريم. ما هم به پيشرفت در صنعت علاقه داريم. محيط زيست مانعى بر پيشرفت صنعتى محسوب نمى شود اما هر دو به يك اندازه مهم هستند.»
*ايجاد واحدهاى محيط زيست
ايجاد واحدهاى محيط زيست در سازمان هايى كه با محيط زيست ارتباط مستقيم داشته باشند مى تواند راهكار مناسبى براى تعامل بيشتر صنايع و محيط زيست باشد.
معاون حقوقى سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره مى گويد: «اكنون وزارت صنايع داراى واحد محيط زيست است و به نظر مى آيد اگر سازمان هاى ديگر هم چنين واحدى را دارا باشند مى توانند كار خود را به راحتى پيش ببرند. اگر آنها واحدهاى محيط زيستى داشته باشند يا حداقل كارشناس - مسئول محيط زيست در ساختار ادارى آنها باشد - مى توانند به راحتى كار خود را پيش ببرند. بسيار شاهد بوديم كه طرح سازمانى به علت رعايت نكردن مسائل زيست محيطى در نيمه راه متوقف مانده و دچار ضرر و زيان شده است.»
*مسئولان حفاظت محيط زيست
همه محيط زيست را دوست داريم اما چقدر طول مى كشد كه براى ما اين مقوله نه يك ابزار شعارى و نه يك مسأله پيش پا افتاده بلكه به يك اصل تبديل گردد؟ چرا مسئولانى كه ارتباط مستقيم با محيط زيست ندارند خودشان را درباره محيط زيست هم مسئول نمى دانند؟
آيا ايرادى دارد كه تمام مسئولان خود را همزمان يكى از مسئولان سازمان حفاظت محيط زيست بدانند؟