• سوآپ به كالاهاى نفتى گفته مى شود كه در بنادر شمالى تخليه و معادل آن از ساير مرزهاى كشور به خارج ترانزيت مى شود.
صنعت ترانزيت در دنياى امروز، نقش بسيار مهمى در درآمدزايى، ايجاد اشتغال و ارتقاى ارتباط ميان كشورها دارد.
اين نقش درخصوص ايران كه به دليل موقعيت جغرافيايى بى نظير خود در چهارراه ترانزيتى شرق و غرب قرار گرفته، بسيار پررنگ تر و حياتى تر است.
كشورهايى كه در همسايگى ايران قرار گرفته اند به دليل عدم دسترسى به آب هاى آزاد و هزينه بالاى حمل كالا از طرق ديگر، نياز شديدى به گذرگاه ايران دارند كه اين امر مزيتى بى بديل براى كشور محسوب مى شود.
درآمدهاى حاصل از گسترش ترانزيت و ايجاد زيرساخت هاى مناسب براى آن مى تواند كشور را در جهت رهايى از وابستگى به درآمدهاى نفتى يارى دهد.
با نگاهى به آمار تزانزيت كالا از ايران در سال هاى ۸۱ تا ،۸۵ شاهد روند صعودى آن هستيم كه نويدبخش جهشى در اين صنعت است. نكته اى كه نبايد از نظر دور داشت اين است كه هرچند ترانزيت در ايران رشد داشته است اما ارقام آن در خور پتانسيل موجود و جايگاه كشور نيست.
ارتقاى اين سهم از صنعت ترانزيت منطقه و جهان نيازمند نگاهى ويژه به اين بخش از اقتصاد كشور است تا با برنامه ريزى هاى دقيق و بلندمدت و ايجاد زيرساخت هاى حمل و نقل، زمينه جهش آن فراهم شود.
در اينجا با ارائه عملكرد ترانزيت در سال ۸۵ و چهار ماهه اول سال ،۸۶ به بررسى چگونگى آن طى دوره ياد شده مى پردازيم.
براساس آمار و اطلاعات سازمان راهدارى و حمل و نقل جاده اى در ۱۲ ماهه سال ،۸۵ بيش از ۱۱ ميليون تن كالا از كشور ترانزيت شده است.
39 درصد اين ترانزيت از طريق جاده، ۱۰ درصد راه آهن و ۵۱ درصد به صورت سوآپ انجام شده است. رقم كل ترازيت نسبت به مدت مشابه در سال ۸۴ به ميزان ۲۵ درصد افزايش داشته است.
براساس اطلاعات جدول يك در ۱۲ ماهه سال ۸۵ و نسبت به سال قبل از آن، ترانزيت كالاهاى نفتى ۰/۴ درصد و ترانزيت كالاهاى غيرنفتى ۱۳ درصد رشد داشته است. اين در حالى است كه ترانزيت به صورت سوآپ در اين مدت با افزايش ۴۲ درصدى رو به رو بوده است.
آمار فوق نشان مى دهد سهم كالاهاى نفتى در ترانزيت كشور رو به كاهش گذاشته، در صورتى كه سهم كالاهاى غيرنفتى افزايش قابل توجهى داشته است. همچنين نقش تأثير گذار سوآپ در ترانزيت كشور كه به دليل موقعيت جغرافيايى ايران داراى ظرفيت هاى بالايى است، در خور توجه است.
با نگاهى به آمار ترانزيت كالا از طريق جاده و راه آهن شاهد حجم سه برابرى حمل كالا از طريق جاده هاى كشور نسبت به حمل كالا از طريق راه آهن هستيم. اين آمار نشان دهنده آن است كه با وجود سرمايه گذارى در بخش راه آهن كشور، هنوز اين بخش قابليت به دوش كشيدن قسمت اعظم صنعت ترانزيت را ندارد.
از سوى ديگر كامل نشدن محورهاى شرق و غرب و شمال وجنوب راه آهن كه در راستاى كريدورهاى مربوطه است، نقش مهمى در جبران اين نقيصه دارد.
سهم حمل و نقل جاده اى از ترانزيت كشور به علت مصرف بالاى انرژى و آسيب رساندن به محيط زيست در مقايسه با راه آهن به عنوان مسير سبز و به دور از آلاينده ها كه مصرف سوخت كمترى نيز دارد سهم بسيار بالايى است.
مرزهاى فعال در ترانزيت كالا
در سال ،۸۵ بين مرزهاى كشور بندرعباس با ۳۷ درصد فعال ترين مرز كشور در زمينه ترانزيت ورود كالا به شمار مى رود. پس از مرز بندرعباس، مرزهاى سرخس، بازرگان، انزلى و لطف آباد به ترتيب با ،۱۹ ،۱۳ ۶ و ۶ درصد به عنوان فعال ترين مرزهاى كشور در امر ورود كالاهاى ترانزيت به شمار مى روند.
براساس آمار موجود ۸۱ درصد از حجم كل ترانزيت ورود كالا از ۵ مرز ياد شده انجام مى شود و تنها ۱۹ درصد از طريق ساير مرزها صورت مى گيرد.
در آمارگيرى از فعال ترين مرزهاى كشور در ترانزيت خروج كالا نيز بندرعباس با ۱۷/۴ درصد رتبه نخست را داراست. همچنين مرز خسروى با ۱۲ درصد و آستارا با ۱۰/۸ درصد، دومين و سومين مرز فعال كشور در اين زمينه هستند كه به تنهايى ۴۰ درصد از سهم ترانزيت خروج كالا را برعهده دارند.
قابل ذكر است از ۵۶۳۹ هزار تن كالاى ترانزيت شده به خارج از كشور، ۱۱۳۹ هزار تن معادل ۲۰ درصد حمل، از طريق راه آهن حمل شده است و از ۸۰ درصد سهم حمل جاده اى كاميون هاى ايران ۷۱ درصد از سهم حمل را بر عهده دارند و ۲۹ درصد باقى مانده توسط كاميون هاى ساير مليت ها حمل شده است.
آمار ترانزيت كالا از كشور و ميزان كالاهاى عبورى نشان دهنده نقش و اهميت كريدور شمال و جنوب در ترانزيت كشور است كه با كامل شدن زيرساخت هاى لازم اين نقش به مراتب افزايش خواهد يافت.
ولى با دقت در اين آمارها مشاهده مى شود كه نقش كريدور شرق به غرب در كشور، همچنان كمرنگ و بى رونق است. زيرا جريان ترانزيت كالا عمدتاً از مرزهاى شمالى و جنوبى كشور در حال شكل گيرى است.
از طرفى دارا بودن زيرساخت هاى مناسب مبادى ورودى و خروجى كالا در افزايش سهم آنها بسيار مؤثر است. همانطورى كه ملاحظه مى شود، بندرعباس به دليل دارا بودن امكانات مناسب در تخليه بارگيرى و بندر مهمى مانند شهيد رجايى؛ بيشترين سهم را از ترانزيت كالاى كشور به خود اختصاص داده است.
توجه همزمان به مبادى ورودى و خروجى كالا در شمال - جنوب و شرق- غرب كشور كه تكميل كننده كريدورهاى بين المللى هستند؛ جايگاه ايران را در اين صنعت مستحكم خواهد كرد. وجود كشور تركيه در مرز هاى شرقى كشور كه قاره آسيا را به اروپا متصل مى كند و همچنين كشورهاى ى مانند عراق، افغانستان، پاكستان و هند كه به?شدت نيازمند ورود كالاهاى اوليه هستند از پتانسيل هاى موجود در فعال كردن كريدور شرق به غرب كشور محسوب مى شود.
كالاهاى ترانزيت شده
عمده ترين بخش ترانزيت كشور را در۱۲ ماهه سال ۸۵ ، كالاهايى نظير مواد سوختى، پنبه، كالاهاى ساختمانى، مواد غذايى، لوازم خانگى به ترتيب با ،۱۹ ،۱۳ ۵ ۴، و ۴ درصد تشكيل داده اند. بيش از ۱۳۴۷ هزار تن از كالاهاى ترانزيت شده در مدت زمان مورد مطالعه به كالاهايى نظير ابزار آلات، انواع كاغذ و فرش اختصاص دارد.
در مقايسه ميزان ترانزيت بر حسب كالاهاى عمده عبورى از كشور در سال هاى ۸۵-84 ترانزيت انواع ورق فلزى، البسه، انواع شمش، برنج، محصولات كشاورزى و محصولات شيشه اى به?ترتيب با ،۹۲ ،۷۵ ،۴۹ ۴۴ ، ۳۸ و ۳۵ درصد افزايش نسبت به سال ۸۴ روبه رو بوده است. در اين ميان ترانزيت انواع قطعات يدكى و پارچه نيز با كاهش چشمگيرى مواجه است.
ترانزيت كالا طى ۴ ماهه اول ۸۶
در ۴ ماهه اول سال ،۸۶ بيش از ۴ ميليون تن كالا از كشور ترانزيت شده است كه ۳۶ درصد از طريق جاده، ۱۱ درصد از طريق راه آهن و ۵۳ درصد به صورت سوآپ، بوده است.
رقم كل ترانزيت نسبت به مدت مشابه در سال ۸۵ به ميزان ۲۳ درصد افزايش داشته است.
براساس اطلاعات جدول ،۳ در ۴ ماهه اول سال ۸۶ ميزان ترانزيت كالاهاى نفتى ۱۹/۸ درصد و ميزان ترانزيت كالاهاى غيرنفتى ۹/۵ درصد افزايش يافته است. همچنين ميزان ترانزيت به صورت سوآپ نيز ۳۷ درصد افزايش نشان مى دهد.
همانطورى كه ملاحظه مى شود ترانزيت در سال ۸۶ نيز در حال طى مسير رشد خود است ولى نكته اى كه در اين آمار مهم به نظر مى رسد، افزايش سهم ترانزيت كالاهاى نفتى نسبت به مدت مشابه قبل و كاهش سهم كالاهاى غيرنفتى است.
جدول شماره ،۴ تغيير رويكرد ترانزيت براساس شيوه حمل را نشان مى دهد. خوشبختانه در ۴ ماهه اول سال ،۸۶ سهم راه آهن در ترانزيت كالا نسبت به حمل جاده اى افزايش چشمگيرى داشته است. همچنين رشد حمل و نقل جاده اى در اين سال آهنگ كندترى به خود گرفته است كه اميد مى رود با افزايش سرمايه گذارى در بخش راه آهن، اين بخش نقش بايسته خود را در ترانزيت كالاهاى كشور پيدا كند.
مرزهاى فعال كشور در ترانزيت
در مدت زمان ياد شده، در ميان مرزهاى كشور، بندر عباس با ۳۵ درصد همچنان فعال ترين مرز كشور در زمينه ترانزيت ورود كالا است.
پس از مرز بندرعباس، مرزهاى سرخس، بازرگان، لطف آباد و انزلى به ترتيب با ،۲۴ ،۱۳ ۶ و ۵ درصد به عنوان فعال ترين مرزهاى كشور در امر ورود كالاهاى ترانزيت به شمار مى روند. به طورى كه ۸۲/۱ درصد از حجم كل ترانزيت از ۵ مرز ياد شده انجام شده است و تنها ۱۷/۹ درصد از طريق ساير مرزهاى كشور صورت مى گيرد.
همچنين در اين مدت از ۱۹۶۹ هزار تن كالاى عبورى از كشور، ۴۲۱ هزار تن معادل ۲۱ درصد از بندرعباس، ۲۱۱ هزار تن معادل ۱۱ درصد از آستارا، ۱۵۹ هزار تن معادل ۸ درصد از لطف آباد و ۶۰ درصد مابقى از ساير مرزهاى كشور خارج شده است.
علاوه بر اين از ۱۹۶۹ هزار تن كالاى ترانزيت شده در كشور ۴۸۰ هزار تن معادل ۲۴ درصد از طريق راه آهن حمل شده است. سهم حمل جاده اى نيز عمدتاً توسط كاميون هاى ايران با ۷۳ درصد صورت گرفته است.
كالاهاى ترانزيت شده
عمده ترين بخش ترانزيت كشور را در ۴ ماهه اول سال ،۸۶ كالاهايى نظير انواع پنبه، مواد سوختى، كالاهاى ساختمانى، مواد غذايى، لوازم خانگى به ترتيب با ،۱۹ ،۱۷ ،۶ ۵ و ۴ درصد تشكيل داده اند. بيش از ۴۹۰ هزار تن از كالاهاى ترانزيت شده در مدت زمان ياد شده به كالاهايى مانند ابزارآلات، انواع كاغذ و چرم، اختصاص دارد.
تركيب كالاهاى ترانزيت شده در
4 ماهه اول سال ،۸۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل، تغيير محسوسى نداشته است و تنها با جابه جايى در سهم هريك از آنها روبه رو هستيم.