|
روايتى از كتاب ژئوپلتيك عربستان سعودى اثر اوليويه دالاژ
آئين سياست ورزى شاهزادگان سعودى
|
|
|
تنظيم و گردآورى : حسين قنبرى
اثر جديد اوليوويه دالاژ، صاحبنظر سياسى فرانسه، با عنوان «ژئوپلتيك عربستان سعودى» كه سال ۲۰۰۷ در پاريس منتشر شد، توجه بسيارى از محققان را به خود جلب كرد. وى رياست بخش بين الملل راديو جهانى فرانسه را دارد دالاژ در واقع بخشى از مشاهدات و تجربياتش در ايامى كه به عنوان خبرنگار حوزه خليج فارس در دهه ۸۰ فعاليت مى كرد را به رشته تحرير در آورده است. وى در اثر خود به بسيارى از مسائل بحث برانگيز درباره سياست داخلى و خارجى حكومت آل سعود پرداخته و در مهم ترين فراز اين اثر مناسبات و پيوندهاى ايدئولوژى وهابيت با ساختار عملگراى حكومت سعودى را بررسى كرده است. اوليويه دالاژ در مصاحبه اى گزارشى از محتواى اثر خود و چكيده اى از نظراتش ارائه كرده كه از نظر گراميتان مى گذرد. ••• آيا حوادث ۱۱ سپتامبر موجب شد تا مقام هاى عربستان سعودى خود را در اين اتفاق ها مقصر بدانند؟ با اين كه در وهله اول برخى مقام هاى بلندپايه حتى شاهزاده نايف وزير كشور عربستان نسبت به اين كه ۱۵ تن از۱۹ هواپيما ربا داراى مليت عربستانى باشند ابراز ترديد كرد اما شكى در اين نيست كه سعودى ها خود را در اين حوادث مقصر دانستند. اما انتقادات بسيار تند مطبوعات و محافل سياسى البته به استثناى بوش آنان را وادار كرد تا به مسائلى بپردازند كه قبلاً ترجيح مى دادند اعتنايى به آن مسائل نكنند، بويژه در باره ماهيت آموزش هاى ارائه شده از سوى افراد وهابى در مدارس سعودى و يا گردش هاى مالى القاعده. علاوه بر اين، حمله به عراق كه از سوى ائتلاف آمريكا و انگليس در بهار سال ۲۰۰۳ صورت گرفت مسأله نقش استراتژيك عربستان سعودى در خاورميانه را مطرح كرد. در حالى كه ايالات متحده در تمامى كشورهاى عرب حاشيه خليج فارس، شبه جزيره عربستان و عراق حضور نظامى دارد. ساختار حكومت فعلى عربستان سعودى چگونه است؟ و مؤلفه هاى ژئوپولتيك آن چيست؟ حكومت عربستان ساختار قبيله اى سنتى دارد به طورى كه دولتمردان آن در استان ها از اعضاى خانواده پادشاه يا از خانواده هاى بزرگ منسوب به وى هستند. مسئولان ادارى محلى نيز از رؤساى سنتى قبايل همان محل هستند. بنيانگذار پادشاهى عربستان يعنى عبدالعزيز ابن سعود از پذيرفتن ايده بودجه حكومتى در معنايى كه ما مى شناسيم اكراه داشت و نخستين وارث وى يعنى ملك سعود اموال حكومت را همچون اموال شخصى خود به حساب مى آورد. اما آوردن كارشناسان خارجى، تربيت نسل فرزندان عبدالعزيز و توسعه كشور، مقام هاى عربستان را بويژه با ابتكار شاهزاده فيصل وادار كرد تا به فكر مدرن كردن ساختار حكومت با توجه به تفاوت هاى مناطق مختلف تشكيل دهنده اين پادشاهى بيفتند. درباره اتحاد ميان وهابيت و سعود چه مى توان گفت؟ اتحاد بين محمدبن عبدالوهاب و رئيس محلى استان نجد يعنى محمد بن آل سعود نقطه شروع اين مسأله بود. يكى از اين دو از ديگرى حمايت مذهبى و سياسى به عمل مى آورد و در مقابل حمايت نيروهاى مسلح را دريافت مى كرد. در مجموع اين دو توانستند ابتدا منطقه نجد و سپس شبه جزيره عربستان را براى تبليغ همزمان اسلام وهابى موردنظر محمدبن عبدالوهاب تحت كنترل خود درآورند. ازدواج هاى صورت گرفته بين اين دو خانواده اين اتحاد را طى چندين نسل مستحكم تر كرد. امروزه علاوه بر روابط سياسى و عقيدتى بسيارى از اعضاى خانواده آل سعود با تبار شيخ عبدالوهاب ارتباط خانوادگى دارند و ازدواج هاى زيادى بين اين دو خانواده صورت مى گيرد. آيا سياست خارجى فعلى عربستان تداوم و نتيجه توسعه طلبى مبتنى بر فرقه وهابى است يا عمل گرايى محض همراه با غرب؟ درواقع هر دو. از زمان عبدالعزيز هنگامى كه وى مجبور شد با قدرت هاى بزرگ يعنى در ابتدا انگليس و سپس آمريكا سازش كند عمل گرايى بر ايدئولوژى دينى در سياست خارجى عربستان غلبه يافت. اما تبليغ و اشاعه وهابيت از اهداف كليدى سعودى ها بويژه ازطريق سازمانى موسوم به رابطه العالم الاسلامى است. اتحاديه اى كه در جده پايه گذارى شد. اين سازمان تنها به چاپ قرآن يا تأمين مالى مساجد در آفريقا، خاوردور، آسياى مركزى يا بالكان و حتى اروپاى غربى بسنده نمى كند. اين فعاليت ها نه تنها گاهى موردپذيرش و استقبال كشورهاى مناطق فوق قرار مى گيرد، بلكه به اين علت كه مى توانند از كمك هاى مالى سعودى ها بهره مند شوند موردتشويق نيز قرار مى گيرند. اما گاهى نيز باعث ناخشنودى ساير دولت هايى مى شود كه از مشاهده رخنه سريع اسلام سلفى دركشورشان با حمايت سران سعودى نگران هستند. نقش تازه عربستان سعودى در تحولات خاورميانه چيست؟ نشست رياض كه چندى پيش برگزار شد آيا نشان دهنده تلاش عربستان براى بازگشت به دوران طلايى اين كشور در جهان عرب است؟ درمناسبات بين المللى آيا سعودى ها حرفى براى گفتن دارند؟ عربستان سعودى وزنه اى صرفاً منطقه اى است كه نمى توان آن را انكار كرد. اين كشور در مقايسه با ساير كشورهاى عربى از اهميت بيشترى درمناسبات بين المللى برخوردار است. با مرگ حافظ اسد و ملك حسين، سوريه و اردن تاحد زيادى قدرت و اهميت خود را از دست دادند. ظاهراً حسنى مبارك رئيس جمهور مصر نيز نمى تواند بيشتر از آنچه در ۱۰ سال پيش بود تأثيرگذار باشد. اين موارد باعث مى شود تاميدان آزادى عمل براى ملك عبدالله باز باشد كه از مدت ها پيش به عنوان يك بازيگر منطقه اى مطرح بود و اين يعنى عربستان سعودى نه يك قدرت جهانى است و نه آرزوى آن را دارد. با وجود طوايف و قبايل متعدد و رويارويى نسب هاى مختلف آيا مى توان از يك هويت سعودى درعربستان سخن گفت؟ لطفاً در باره اين كشمكش داخلى در جامعه عربستان توضيح دهيد. احتمالاً يك هويت سعودى در عربستان در حال شكل گيرى است. با توجه به جمعيت شناسى عربستان كه كشورى با جمعيت جوان به شمار مى رود جنبه سعودى بودن يا نبودن هويت ساكنان اين كشور بدون شك نسبت به ۳۰ سال پيش درگيرى و تنش كمترى را باعث مى شود . البته نمى توان گفت يك كشمكش تمام عيار داخلى در عربستان وجود دارد اما از ۱۰ سال پيش نوعى نارضايتى از رژيم موجود در اين كشور به وجود آمده است كه گاه به خشونت كشيده مى شود. مشكلات اجتماعى فعلى عربستان سعودى چيست؟ بيكارى جوانان، عدم هماهنگى بين تحصيلات و فعاليت هاى اقتصادى و جامعه اى كه از لحاظ رفتارهاى اجتماعى و اخلاقى كنترل مى شود موجب به وجود آمدن نوعى سرخوردگى و يأس در اين كشور شده است. البته افزايش بهاى نفت در ۲ يا ۳ سال گذشته تا حدودى تنش ها را كاهش داده است اما اساساً چيزى را تغيير نداده است زيرا اصلاحات كه تنها با نظر پادشاه عربستان صورت مى گيرد روندى بسيار كند دارد. به نظر مى آيد دور جديد روابط عربستان و آمريكا ابعاد خاصى دارد شما مشخصه هاى همكارى اين ۲شريك ديرين را در چه مى بينيد؟ پس از حوادث ۱۱ سپتامبر و جنگ عراق مى توان گفت روابط ميان ۲كشور پيچيده تر شده است. پس از اين حوادث سران ۲ كشور به اين نتيجه رسيدند كه به يكديگر نياز دارند. در ضمن نبايد فراموش كرد كه اين روابط رياض ـ واشنگتن استراتژى ميان ۲دولت است كه مبتنى بر منافع طرفين است و هيچ ارتباطى به ارزش هاى ۲ ملت ندارد. عربستان سعودى كه انديشه تبديل به كشورى استراتژيك را دارد متحدان آينده اش كدام دولت ها مى توانند باشند؟ نقش استراتژيك عربستان از ۲ ديدگاه قابل بررسى است: نقش اول اين كشور بر نفوذ مسلك وهابى مبتنى است كه مكان هاى مقدس اسلامى در آنجا قرار دارد و حداقل از لحاظ ظاهرى و تئوريكى نقش دفاع از اسلام و گسترش آن را بر عهده دارد. اهميت استراتژيكى ديگر اين كشور منابع نفتى بسيار عظيم آن است. از اين لحاظ با توجه به توسعه پرشتاب هند و چين اين ۲ كشور به عنوان مخاطبان اصلى عربستان سعودى در سال هاى آينده به شمار خواهند آمد.
|