س. حيدرپور

اتفاقى كه به دنبال امضاى پيمان همكارى ميان دو سازمان همكارى شانگهاى و سازمان كشورهاى مشترك المنافع بايد انتظار وقوع آن را كشيد، ورود آشكار بازيگر بزرگى به نام چين به معادلات سياسى و امنيتى اين منطقه است .دو سازمانى كه در تاجيكستان عهد دوستى بسته اند نماد دو قدرت هستند. سازمان شانگهاى كه خاستگاه آن چين است و سازمان كشورهاى مشترك المنافع يا همسود كه محصول انديشه روس ها است. درواقع آنچه درشهر دوشنبه به عنوان همپيمانى دو سازمان مطرح شده است در اساس چيزى نيست جز آغاز يك رشته همكارى هاى راهبردى ميان دو قدرت بزرگ نظامى كه ماه آگوست سنگ بناى يك حركت استراتژيك را در جريان مانور نظامى بزرگ شانگهاى نهادند.
پكن و مسكو اكنون بيش از هر زمان ديگر در نقش دو رقيب نظامى براى غرب ظاهر شده اند. دوقدرتى كه با آن كه در روزگارى نه چندان دور به عنوان دو پاره ايدئولوژى چپ حريف هم بودند اما اكنون مقتضيات و شرايط جهانى آنها را دست كم در عرصه نظامى كنار هم قرار داده است. روسيه و چين تصميم خويش براى گشودن جبهه رقابت استراتژيك با آمريكا و غرب به طور مشخص از ميانه سال گذشته ميلادى را آشكار كردند. يعنى از هنگامى كه آمريكا و ناتو با يك سلسله طرح هاى تهاجمى مانند سپر موشكى و و پيمان هاى منطقه اى كشورهاى اقمارى روسيه و چين را به سمت ترتيبات تازه امنيتى سوق دادند.
واكنش روسيه به اين حركت تهاجمى آمريكا و ناتو بسيار پرسر و صدا بود كه پوتين آن را در قالب يك دكترين چند بعدى اعلام كرد كه از محورهاى عمده آن ساخت و آزمايش نسل جديد موشك هاى بالستيك، لغو پيمان متعارف تسليحاتى و گشودن بازار داد و ستد هاى نظامى با كشورهاى مورد علاقه آمريكا بود. اما دولتمردان چين بسيار آرام و ظريف گام هاى بازدارنده خويش را در برابر اين حركت هاى تهاجمى برداشتند. حركت نخست آنها كه در واقع مهم ترين شوك را به جبهه نظامى غرب وارد كرد دست زدن به يك عمليات مدرن تكنولوژيك در فضا بود كه طى آن ارتش چين با كمك فناورى ليزرى موفق شد سيستم ماهواره اى خويش در مدار را منهدم سازد. اتفاق دوم در حركت نظامى چينى ها كه هشدارى شديدتر براى غرب در برداشت نيز در عرصه فناورى مدرن صورت گرفت. اين اقدام غافلگير كننده چيزى نبود جز رخنه سازمان يافته هكرهاى چينى در مدار اطلاعات وزارت دفاع سه قدرت غربى يعنى آمريكا، انگليس و فرانسه.
اما از تابستان امسال كه پكن نيروهاى نظامى خويش را در مانور مشترك با روسيه راهى ارتفاعات اورال كرد، رهبران چين قصد خويش براى رويارويى با جبهه غرب و ناتو را آشكار كردند.اجلاس تابستانى سازمان شانگهاى در بيشكك نقطه عطف در شروع همكارى راهبردى ميان اين دو قدرت بود. اين اجلاس درواقع شالوده توافقى را فراهم كرد كه ميوه و محصول آن اكنون در نشست دوشنبه به ثمر نشسته است. نشست بيشكك از اين جهت مبدأ يك اتفاق بود كه اولاً پكن و مسكو در جريان آن به طور رسمى براى تبديل يك سازمان اقتصادى به نام شانگهاى به يك مجموعه امنيتى همت گماشتند. ثانياً در فرايند مذاكرات اجلاس اين دو قدرت به اتفاق ايران شالوده ايجاد يك كمربند همكارى امنيتى ميان جمهورى هاى سرگردان شوروى سابق با قدرت هاى همجوار را ريختند. اين دو تصميم جاى ترديدى براى ناظران ناتو و غرب باقى نگذاشت كه پكن تصميم خويش را براى چيدن يك بازى بازدارنده و استراتژيك آن هم در زمين و بستر شوروى سابق گرفته است.
تحليل انگيزه روس ها در گشودن اين جبهه رقابت چندان دشوار نيست و امروز كسى نيست كه دليل اين همه واكنش هاى تهاجمى و تلافى جويانه پوتين در برابر آمريكا يا ناتو را نداند . مسكو براى احياى اعتبار ازدست رفته خويش دراين منطقه و نيز جبران تحقيرهاى سياسى غرب به ويژه آمريكا در عرصه جمهورى ها خيز برداشته است. اما پكن انديشه ديگرى هم در اين رقابت درسردارد. به باور ناظران سياسى مردان چين بيش از هر چيز از تهديدات آشكار و پنهان غرب به ويژه آمريكا نسبت به موقعيت اقتصادى رشك برانگيز خويش نگران هستند.به عبارتى آنها معتقدند كه جهان سرمايه دارى ديگر تاب و تحمل پذيرش سطح بالاى رشد اقتصادى اين قدرت را ندارد. از اين رو براى بازداشتن اين آهنگ رشد همه ابزارهاى سياسى و امنيتى خويش را به كار خواهد بست . اين، قانون رقابت درنظام سرمايه دارى است و تجربه چند سده روابط بين الملل نيز برآن مهر تأييد مى نهد. چينى ها نيز همانند روسيه آثار حركت هاى ايذايى ناشى از اين قانون را زمانى دريافتند كه غرب به ويژه آمريكا مجموعه اى از اهرم هاى فشار سياسى خويش اعم ازحقوق بشر و... عليه پكن را فعال كردند.
اكنون براى عبور از اين موج تهديدات طراحى سازمان ها و ترتيبات امنيتى منطقه اى بهترين راهكار است و با اين نگرش بايد منتظر امضاى پيمان هاى تازه اى از سوى چين و روسيه با كشورهاى منطقه نشست.
در جريان امضاى پيمان مشترك سازمان شانگهاى و كشورهاى مشترك المنافع، سخنگويان چين تلاش كردند تا هر گونه تفسيرى كه شائبه ضديت اين پيمان با غرب و ناتو را داشت انكار كنند اما برخلاف منش چينى ها مقام هاى روسيه با صراحت اين جهت گيرى ضد غربى حركت خويش را به رخ كشيدند.
نكته حائز اهميت ديگر اين است كه ظاهرمفاد پيمان مشترك اين دو سازمان در دوشنبه نشان چندانى از رويارويى با ناتو يا بلوك هاى امنيتى غرب ندارد اما با تأملى درهر يك از مصوبات آن مى توان دريافت كه اين مفاد و مصوبات همان چيزى است كه ناتو و آمريكا به ويژه بعد از ۱۱ سپتامبر پيمان هاى همكارى خويش با كشورهاى مختلف از جمله دولت هاى آسياى مركزى را بر شالوده آن استواركرده اند. مفادى مانند: تبادل اطلاعات ميان اين دولت ها و سازمان هاى بين المللى ، برگزارى برنامه هاى مشترك امنيتى در مناطق مختلف ياهمكارى در زمينه مبارزه با تروريسم، افراط گرايى سياسى و ايدئولوژيك ، قاچاق مواد مخدر و جرايم سازمان يافته.
اين مفاد كه اساس پيمان مشترك سازمان شانگهاى و سازمان كشورهاى مشترك المنافع را تشكيل مى دهد در واقع پيامى جز اين ندارد كه پكن و مسكو دست آمريكا را در انعقاد پيمان هاى همكارى در جنگ ترور بسته و به معناى واقعى واشنگتن را خلع سلاح كرده اند . همچنان كه نيكولاى باردوژا و بولات نور گليف ، دبيران كل دو سازمان پيمان امنيت دسته جمعى و سازمان همكارى هاى شانگهاى هنگام امضاى اين سند در روز جمعه ۵ اكتبر در شهر دوشنبه در برابر رسانه ها و خبرنگاران گفتند : هدف از تصويب سند مذكور رقابت با سازمان «پيمان آتلانتيك شمالى» يا «ناتو» نيست . بارديوژه در تلاش براى زدودن جنبه تهاجمى پيمان به اين نكته تأكيد كرد كه «به عقيده ما ناتو يك سازمان بين المللى مثل پيمان امنيت دسته جمعى ، قادر است اهداف بى خطر از جمله در منطقه آسياى مركزى را مطرح كند ، ما در سيماى ناتو رقيب گذشته از اين دشمن خود را نمى بينيم و برعكس به طورى كه مى دانيد به ناتو پيشنهاد همكارى در بخش هاى مختلف را كرده ايم . منجمله در ارتباط با مسأله مبارزه عليه قاچاق مواد مخدر »
انتخاب «موقعيت زمانى» براى امضاى يك پيمان استراتژيك از نشانه هاى مهمى است كه درآن مى توان اهداف و آرزوهاى سياسى پكن و مسكو را به تماشا نشست. سران سازمان شانگهاى گفته اندكه تلاش ها براى تقويت همكارى هاى امنيتى ميان اين دو سازمان بانفوذ از چند سال قبل شروع شده است . حتى باردوژا مى گويد به تصويب رسيدن يادداشت تفاهم به هيچ وجه نبايد اين گونه فهميده شود كه اين سازمان ها بر ضد طرح هاى اخير آمريكا است اما كارشناسان با اشاره اى دقيق به آنچه در گرجستان و اوكراين و برخى ديگر از جمهورى ها به عنوان تب گرايش به ناتو و الحاق به سازمان هاى اروپايى اوج گرفته تأكيد كرده اند كه امضا شدن يادداشت تفاهم سازمان همكارى شانگهاى و پيمان امنيت دسته جمعى دراين موقعيت يك هشدار علنى به اروپا و ناتو است كه درقالب حوادث تفليس يا كيف طرح تازه حضور خود در كشورهاى سابق اتحاد شوروى را مهيا كرده اند.از همين روست كه كارشناسان روس به اتفاق گفته اند كه امضا شدن اين يادداشت تفاهم پيش از همه نتيجه توسعه يافتن سازمان آتلانتيك شمالى، ناتو به مرزهاى روسيه و يك نوع معنا مثل شروع جنگ سرد بين مثلاً روسيه و كشور هاى عضو ناتو است .از ديد روس ها اين پيمان يك اهرم توازن قدرت است ميان ناتو و كشورهاى غربى و كشورهايى كه منافع روسيه در آنها امروز در صورت توسعه يافتن ناتو در معرض خطر قرار مى گيرند است. قاسم شاه اسكندراف در تاجيكستان معتقد است كه به واسطه وجود رقابت در منطقه و خواست ناتو مبنى بر تقويت حضورش در منطقه هر دو سازمان مذكور يعنى سازمان همكارى هاى شانگهاى و پيمان امنيت دسته جمعى ، اقدامات دفاعى را در خنثى كردن اين هدف ناتو در پيش مى گيرند و احتمالاً اين حركت در جهت شكل گيرى سازمان سياسى و نظامى و اقتصادى در مقابل ناتو شكل مى گيرد.
سخن «بولات نورگليف» دبير كل سازمان همكارى شانگهاى نيزگوياى همين واقعيت است كه تأكيد مى كند: سند امضا شده آغازى براى همكارى هاى گسترده اين دو سازمان در زمينه تأمين ثبات و امنيت كشورهاى عضو است وى مى افزايد: با توجه به اين كه وظايف هر دو سازمان در بيشتر موارد مشابه هستند، بايد فعاليت و همكارى آنها در مبارزه عليه تروريسم و افراط گرايى ، قاچاق مواد مخدر ، اسلحه و جرايم سازمان يافته كامل شود .
حوادث آينده به وضوح روشن خواهد كرد كه طراحان اين پيمان ها چه انديشه بلندى را براى آن درسرداشته اند. شايد دراين راستا يك نشانه مهم اين باشد كه سازمان همكارى هاى شانگهاى قصد دارد تا نيروهاى پاسدار صلح را به وجود آورد و اين نيرو ها نه تنها در كشورهاى عضو اين سازمان ، بلكه تحت هدايت سازمان ملل متحد در مناطق مختلف جهان فعاليت كنند. سران اين سازمان درگامى فراتر عملكرد جامعه بين المللى ـ بخوانيد آمريكا و ناتو- در افغانستان را به شدت و به كرات زير سؤال برده و براى ورود در اين بحران اعلام آمادگى كرده اند.

مهين السادات صمدى

«مطمئنم كه تصميماتى كه در دوشنبه گرفته شد ، به تحول درهمكارى جمعى اوراسيا منجر خواهد شد . تأكيد مى كنم كه ما در راه گسترش همكارى در محدوده شوروى سابق يك قدم مهم وانقلابى و كاملاً نو برداشته ايم .»
اين سخنى بود كه ولاديمير پوتين رئيس جمهور روسيه در پايان سه نشست مهم سران جمهورى هاى شوروى سابق در شهر دوشنبه تاجيكستان به زبان آورد ، براى رهبر كرملين گردهمايى زنجيره اى رهبران جمهورى ها تحقق يك آرزوى ديرين بود. رهبران حاضر در اين اجلاس پاى توافقاتى را امضا كردند كه هر كدام مى تواند به يك برگ برنده مسكو در ميدان رقابت جهانى تبديل شود. از اين رو لبخند هاى تزار روس در برابر دوربين خيل خبرنگارانى كه سه اجلاس حساس دوشنبه را قرق كرده بودند معنايى جز كاميابى نداشت و او حق داشت كه از نتايج اجلاس دوشنبه با عنوان يك انقلاب ياد كند.
از هر منظرى در اجلاس سران جمهورى ها در دوشنبه نگاه شود به اين نتيجه خواهيم رسيد كه يك اتفاق بى سابقه رقم خورده است. يك جنبه از اهميت اين اجلاس در بى سابقه بودن آن است. به گفته روشايلو در نشست شوراى سران كشورهاى عضو اتحاد دولت هاى مستقل مجموعاً حدود ۲۰ مسأله مورد بررسى قرار گرفت .
از جمله مسائل اصلى جلسه شوراى سران كشورهاى عضو سازمان پيمان امنيت دسته جمعى در دوشنبه؛ تأسيس شوراى هماهنگ سازى كشورهاى عضو در مبارزه با مهاجرت غير قانونى در حالت هاى فوق العاده ، تهيه طرح پروتكل اصول هاى كمك نظامى و فنى به كشورهاى عضو در حالت ضرورى و تجهيز نيروهاى واكنش سريع سازمان به سلاح هاى پيشرفته مى باشد .مسأله مهم ديگر كه بايد سران كشور هاى عضو اين سازمان نظامى مورد توجه خود قرار دهند ، تأسيس نيروهاى حافظ صلح اين سازمان است و همكارى نيروهاى مرزبانى با هدف برطرف كردن اختلافات و نزاع ها و بحران ها.
در اين اجلاس قرارداد همكارى براى جلوگيرى از سرمايه گذارى تروريسم و برنامه همكارى عليه تروريسم و افراط گرايى براى سال هاى ۲۰۰۸ و ۲۰۱۰ مطرح و مورد تأييد قرار گرفت .
سران جمهورى هاى شوروى سابق در ۱۵ سال تجربه زمامدارى خويش بارها زيرسقف يكى از پايتخت هاى اين منطقه گرد آمده و مجموعه اى از توافقات دوجانبه و چندجانبه همكارى را نيز به امضا رسانده بودند اما تاكنون ديده نشده بود كه سه اجلاس مهم با دستور كارهايى مهمتر در يك روز برپا شود.اين دستوركارهايى مانند تصميم گيرى اما جنبه تحول آفرينى اجلاس كه پوتين در سخنانش به آن اشاره كرده وقتى رقم خورد كه ناگهان در آخرين روز اجلاس خبر دادند كه سران حاضر در نشست دوشنبه پايه هاى يك پيمان نظامى دسته جمعى مشابه پيمان ناتو را سازماندهى كردند.
از اين روست كه برخى ناظران گفته اند شهر دوشنبه روزى تاريخى را پشت سرگذاشت و پيمان هاى امضا شده در اين شهر نويد يك اتفاق جديد را همراه دارد.اجلاس دوشنبه به باور اين ناظران سازمان غير فعال را احيا خواهد كرد و افزون بر احياى آن يك سلسله ترتيبات امنيت منطقه اى جديد را شكل خواهد داد.
اين اجلاس سه گانه ميان سران كشورهاى عضو جامعه مشترك المنافع سه دستاورد ملموس داشت كه هر كدام مى تواند تغييراتى عمده در فضاى سياسى وامنيتى منطقه بوجود آورد، نخستين اين توافقات، امضاى پيمانى بود كه به تأسيس اتحاديه گمركى منجر خواهد شد.اين پيمان قرار است در نوبت اول روسيه، بلاروس و قزاقستان، در اين اتحاديه را شامل شود . گفته مى شود كه در آينده با آماده شدن و هماهنگ سازى قوانين خود با مقررات آن ديگر كشور هاى عضو سازمان اوراسيا نيز مى توانند به عضويت اين سازمان پذيرفته شوند.
دستاورد دوم تصويب طرح اوليه، پيمان امنيتى دسته جمعى است كه روابط نظامى و تسليحاتى اين كشورها با همديگر و حتى با جهان خارج را تحت تأثير قرار مى دهد. از نكات جالب توجه اين پيمان اين است كه قرار شده كشور هاى عضو آن سلاح و مهمات نظامى توليد روسيه را با قيمت بازار داخلى اين كشور خريدارى كنند .
اما دستاورد سوم كه بيش از همه حساسيت غرب و محافل رقيب روسيه را برانگيخته است امضاى پيمان همكارى ميان سازمان شانگهاى و سازمان امنيت جمعى كشورهاى مشترك المنافع است . سازمان شانگهاى كه پايه اصلى آن در سال ۱۹۹۶ با تأسيس نهادى موسوم به «گروه پنج» و با عضويت سران كشورهاى روسيه ، چين ، تاجيكستان ، قزاقستان و قرقيزستان در شهر شانگهاى چين و در جهت افزايش اعتماد نظامى در مرز هاى منطقه شكل گرفت، در سال ۲۰۰۱ با عضويت ازبكستان اين گروه نام خود را به «سازمان همكارى هاى شانگهاى» تغيير نام داد و در سال ۲۰۰۴ مغولستان به عنوان ناظر به اين سازمان پذيرفته شد و كشورهاى پاكستان و هند و ايران نيز در سال بعد به عنوان ناظر در اين سازمان شركت كردند . در اين بين بلاروس تمايل دارد به عنوان ناظر به اين سازمان بپيوندد و اين در حالى است كه بلاروس ، روسيه ، تاجيكستان ،ازبكستان، قزاقستان و قرقيزستان در عين حال اعضاى پيمان امنيت دسته جمعى هم هستند.
درواقع همين جنبه از پيمان است كه تحليلگران آن را اقدامى بازدارنده در برابر گسترش ناتو و اتحاديه اروپا در منطقه ارزيابى كرده اند. به باور اين ناظران سران ناتو حتى اگر در جريان اجلاس شانگهاى و مانورهاى نظامى - سياسى كه روسيه و چين درجريان آن اجلاس داشتند ، ظهور يك رقيب تازه را در بستر جمهوريهاى شوروى سابق حس نكرد اكنون پس از امضاى اين پيمان ديگر ترديدى نخواهد داشت كه روسيه با مشورت هاى پنهانى پكن توانسته است با ايجاد كمربند امنيتى جديد در اين منطقه اقتدار ناتو و غرب را كاهش دهد و نفوذ از دست رفته خود را در محدوده شوروى سابق و منطقه آسياى مركزى دوباره بازيابد .