محسن جندقى

«داشتيم از كنار خرابه ساختمان قديمى و گلى روستا عبور مى كرديم كه چيزى زير خاك نظرم را جلب كرد. يك كاسه بزرگ گلى بود. آن را تميز كردم. حدس زدم كه يك شىء تاريخى است اما پس از اين كه به يك عتيقه فروشى رفتم مطمئن شدم. هر كار كردم كه روى آن قيمت بگذارد، نگذاشت. گفت اين كاسه تاريخى آنقدر گران است كه نمى توان قيمتى روى آن گذاشت. هرچه اصرار كردم كه بايد چه كار كنم جواب نداد و گفت: اگر مى خواهى اين را بفروشى بايد آن را بفرستى آن طرف آب! اصلاً به من چه؟ مى توانى به يكى از سفارتخانه هاى كشورهاى اروپايى بروى و از آنها كمك بگيرى.... حالا دارم مى روم تهران تا از كارمندان يكى از سفارتخانه ها كمك بگيرم. شما مى دانيد سفارت... كجاست».
اين سخنان در اتوبوس بين شهرى كه در حال حركت به سمت پايتخت بود زده شد.
شايد شما هم اين اواخر موضوع پرونده هاى اشياى تاريخى ايرانى در دادگاه هاى آمريكا و انگلستان را شنيده باشيد.
الواح تاريخى، اشياى تاريخى جيرفت و سرستون سرباز هخامنشى از جمله پرونده هاى اخير سازمان ميراث فرهنگى در آمريكا و انگلستان بود. البته تمام اموال مسروقه و منتقل شده به آن طرف مرزها اينها نبود اما اين ۳ پرونده رسانه اى شدند و حساسيت نسبت به آنها بالا رفت.

* كاوش هم جرم است
ميراث فرهنگى و تاريخى كشورمان آنقدر با ارزش است كه قوانين سفت و سخت براى آن وضع شده است. درباره قوانين موجود، «سوسن چراغچى» معاون مدير كل حقوقى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى به «ايران» مى گويد: «طبق ماده ۵۶۲ قانون مجازات اسلامى هرگونه حفارى و كاوش به قصد كشف اشياى تاريخى جرم محسوب مى شود و ۶ ماه تا ۳ سال حبس براى افرادى كه مبادرت به اين كار كنند در نظر گرفته شده است. همچنين اموال مكشوفه به علاوه ادوات و وسايل حفارى و كاوش نيز ضبط و در اختيار دولت قرار مى گيرد. طبق اين قانون حتى كسانى كه به قصد كشف اشياى تاريخى حفارى و فعاليت مى كنند مجرم محسوب مى شوند.»
به همين علت محدوديت هاى بسيارى براى فروش فلزياب و ادوات حفارى در نظر گرفته شده است.
جالب است بدانيد درباره پيدا شدن شىء تاريخى به صورت تصادفى و وسوسه شدن كسى كه آن را پيدا كرده نيز قانون وجود دارد. چراغچى در اين باره مى گويد: «در تبصره يك ماده ۵۶۲قانون مجازات اسلامى آمده: اموال مكشوفه هركسى كه شىء تاريخى ـ فرهنگى را به طور تصادفى پيدا كرده است ضبط مى شود. همچنين فروشنده و خريدار اشياى تاريخى و ميراث فرهنگى به ۶ماه تا ۳ سال حبس و ضبط اموال مكشوفه محكوم خواهند شد.»

* زيرخاكى ها مال دولت است
اگر يك خانه كلنگى خريده باشيد و ناگهان زير پايتان آجر لغزنده اى باشد و زير آن يك شىء تاريخى پيدا كنيد طبق قانون آن جسم باارزش متعلق به دولت است. معاون دفتر حقوقى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى در اين باره بيشتر توضيح مى دهد: «اگر يك شىء تاريخى در ملك شخصى هم پيدا شود متعلق دولت است و اگر اين شىء به مراجع قانونى تحويل داده نشود يابنده مجرم محسوب مى شود.»
البته قانون پيش بينى همه چيز را نكرده است. هيچ قانونى درباره اموال تاريخى كه به صورت ارث به نسل حاضر منتقل شده اند وجود ندارد. به عبارت بهتر در زمينه توارث و كسى كه مالكيت قانونى براى اشياى تاريخى دارد خلأ قانونى وجود دارد.

* خروج از كشور
با وجود قوانين بسيار باز هم تعداد اشياى تاريخى كه از كشور خارج مى شود كم نيست. اشيايى كه در حراجى هاى ينگه دنيا فروخته مى شوند به وسيله قاچاق به آن طرف مرزها رسيده اند. مثلاً سرستون سرباز هخامنشى كه دولت سعى در بازگشت آن دارد حدود ۳۲ سال پيش سرقت و به انگلستان منتقل شد. اين شىء با ارزش در يك حراجى فروخته شد. دولت ايران براى اين كه اين شىء تاريخى دست به دست نشود به يك دادگاه انگليسى شكايت كرد. اين دادگاه حكم به نفع مالك فعلى سرستون سرباز هخامنشى داد اما به علت اين كه بر سر اين شىء حرف وحديث مسروقه بودن مطرح شد كمتر خريدارى ريسك مى كند كه آن را خريدارى كند.
بسيارى نيز از سازمان ميراث فرهنگى انتقاد مى كردند كه چرا اين سرستون سرباز هخامنشى خريدارى و بازگردانده نمى شود.
اما اسفنديار رحيم مشايى رئيس سازمان گردشگرى و ميراث فرهنگى اعتقاد دارد اگر اين شىء تاريخى خريدارى شود، به عمل سرقت اشياى ميراث فرهنگى مشروعيت بخشيده مى شود: «در طول ساليان سال اشياى تاريخى بسيارى از طريق سودجويان و مخالفان از كشور خارج شده است و به همين علت هزينه هاى گزافى براى خريد اين اشيا مورد نياز است كه به نظر مى رسد با خالى كردن خزانه دولتى هم نتوان اين اشيا را خريد. در صورت خريد اين اشياى تاريخى در حراجى ها به علت وارد شدن يك بخش دولتى به اين بازار، قيمت ها به صورت غيرمنطقى افزايش خواهد يافت و با خريد اين اشيا دولت به خريد و فروش و سرقت اشياى تاريخى نيز كمك خواهد كرد.»
مشايى درباره علت رأى دادگاه انگلستان به نفع مالك فعلى سرستون سرباز هخامنشى نيز مى گويد: «دادگاه لندن تنها به علت اين كه شىء مذكور از سوى يك خانم فرانسوى در فرانسه نگهدارى شده است و بايد براساس قوانين و مقررات فرانسه در دادگاه اين كشور بررسى شود و براساس اين قوانين كسى كه به صورت قانونى و غيرقانونى شيئى را بيش از ۳۰ سال در تصاحب خود داشته باشد به عنوان مالك شىء معرفى خواهد شد، رأى خود را به نفع وى صادر كرد.» البته رئيس سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى اعتقاد دارد خريد و فروش اشياى تاريخى به سود هيچ كس نيست چراكه پيگيرى اين سازمان موجب توقيف آن مى شود.
اشياى به سرقت رفته از ايران، متعلق به كشور است و در هر جاى دنيا كه براى خريد و فروش اين اشيا از سوى صاحبان آن اقدام شود، جمهورى اسلامى ايران نيز براى بازپس گيرى و توقيف حراج اين اشيا طرح دعوى خواهد كرد. بنابراين كسانى كه تنها به علت توجيه اقتصادى اشياى تاريخى، به خريد و فروش آن مشغول باشند مى دانند كه خريد اين اشيا هيچ توجيه اقتصادى براى آنان نخواهد داشت. با وجود اين تجارت اشياى تاريخى مسروقه يكى از پرسودترين تجارت محسوب مى شود. اشيايى كه با مبلغ ناچيز به آن طرف آب ها فروخته مى شود و حتى به اندازه بودجه يك شهر كشور خريد و فروش مى شود.

على زنگنه

شهر واتيكان با وسعتى حدود ۴۴ هكتار به صورت يك منطقه بسته در شهر رم قرار دارد.اين شهردارى يك حكومت مستقل تحت سلطه پاپ از كليساى كاتوليك است.شهر واتيكان -كوچكترين كشور مستقل جهان- در سال ۱۹۲۹ طبق عهدنامه لاترن (Lateran Treat) تأسيس شد.اين عهدنامه بين دولت ايتاليا و پيپسى (papacy) -دفتر پاپ بالاترين قدرت كليساى كاتوليك رم- پس از سالها مجادله بسته شد.
در سال ۱۹۸۴ با كنكوردا(concordat) -پيمان پاپ و دولت- جديدى جايگزين شد.اين عهدنامه جديد مانند عهدنامه قبلى، استقلال كامل واتيكان را در داخل شهر واتيكان به رسميت مى شناسد.
شهر واتيكان در واتيكان هيل در شمال غربى شهر رم ،درست در غرب رودخانه تيبر قرار دارد.اين شهر توسط ديوارهاى مربوط به قرون وسطايى و رنسانس احاطه شده است و ۶ دروازه دارد.تعدادى از معروفترين هنرمندان و معماران دوره رنسانس ايتاليا براى ساختن بناهاى واتيكان توسط پاپ به كار گماشته شده بودند.مهمترين و حيرت انگيزترين عمارت تالار اجتماعات سنت پيترز است.اين عمارت به عنوان مركز جهانى عبادت كاتوليك هاى رم بين قرنهاى ۱۵ و ۱۷ توسط معماران بزرگى مانند بارمانت، ميچلانگو و جيان لورنزو برنينى طراحى شده است.
در مقابل تالار اجتماعات ميدان بزرگ سنت پيتر قرار دارد.عمارت بزرگ ديگر، قصر واتيكان معروف به قصر پاپل (Papal Palace) است. يك مجموعه ساختمان كه ۱۰۰۰ اتاق و خانه، آپارتمانهاى پاپ، دفاتر حكومت كليساى كاتوليك رم، چندين معبد و كتابخانه دارد.
معروفترين بخش هاى قصر عبارتند از معبد سيستين كه سقف بزرگ آن توسط ميچلانگو نقاشى شده است و اتاقهاى رافائل (آپارتمانهاى پاپ كه توسط رافائل نقاش بزرگ ايتاليايى نقاشى شده است). موزه هاى واتيكان بسيار برجسته و چشمگير هستند و عبارتند از موزه گريگوريان از هنر مصر، موزه گريگريان از هنر اتروسكان، موزه پايوكلمنتو با يك مجموعه بى نظير از آثار باستانى، موزه چاير امونتى و موزه پيناكوتيكا با آثار نمونه اى از استادان ايتاليايى.
كتابخانه واتيكان داراى يك مجموعه با ارزش از كتابهاى خطى قديمى و بيش از يك ميليون جلد كتاب است.
* آغاز تاريخ واتيكان
در دوران معاصر «ويكتور امانوئل» پادشاه ايتاليا طى فرايند اتحادبخشى به اين كشور، به تدريج حكومت هاى محلى و ايالت هاى مختلف را كه تحت نفوذ رسمى كليسا قرار داشتند به زير سلطه خود در آورد و اين حركت سرانجام سپتامبر ۱۸۷۰ ميلادى با ورود سپاهيان «گاريبالدى» به رم تكميل شد. در همين سال ها حكومت متحد ايتاليا پاپ را براى واگذارى ابنيه، املاك و دارايى هاى مربوط به كليسا شديداً تحت فشار گذاشت و او به اعتراض و براى نشان دادن نارضايتى، خود را در محوطه واتيكان محبوس كرد. اين وضعيت تا ۱۱ فوريه ۱۹۲۹ ميلادى كه قرارداد «لاتران» ميان «بنيو موسولينى» رئيس دولت وقت ايتاليا و پاپ «پى يازدهم» امضا شد، ادامه يافت. در چارچوب اين قرارداد بود كه واتيكان به عنوان دولتى مستقل و حاكم بر خود اعلام موجوديت كرد و پاپ نيز متقابلاً دولت ايتاليا را به رسميت شناخت.
موسولينى همچنين در چارچوب اين قرارداد كه در حقيقت پايان بخش اختلافات ديرينه ايتاليا و واتيكان بود، كاتوليسم را به سطح«مذهب دولتى» ارتقا داد.واتيكان با اين توافق خيلى سريع به عنوان يك كشور پادشاهى درآمد كه در آن پاپ قدرت مقننه، قضاييه و اجرايى را در دست داشت.
هنگام تدوين كنوانسيون وين در خصوص روابط ديپلماتيك، واتيكان به عنوان كشورى مستقل و داراى موقعيت ديپلماتيك به رسميت شناخته شد.حق تاريخى پاپ براى تعيين و اعزام سفير به ساير كشورها و نيز پذيرش سفيران خارجى در واتيكان نيز مورد شناسايى ديپلماتيك قرار گرفت.
درحال حاضر واتيكان با حدود ۱۷۰ كشور جهان داراى روابط ديپلماتيك است و حدود ۱۳۰ كشور جهان نيز داراى سفير نزد دولت واتيكان هستند.
واتيكان همچنين در اكثر سازمانهاى بين المللى از جمله سازمان ملل داراى نماينده رسمى به عنوان ناظر و در برخى نيز داراى حق رأى است.

جابر نوروزى

درخصوص چند وجهى بودن تمدن ايران و دستاوردهاى آن همين افتخار بس، كه بسيارى از موزه هاى بزرگ دنيا همچون لوور، بريتيش ميوزيوم، زاگرب، متروپوليتن، آرميتاژ و. . . مفتخر به نمايش آثارى از ايران شده اند. اين آثار زينت بخشى موزه هايى است كه سالانه ميليون ها جهانگرد را به خود جذب مى كند.
كشف بسيارى از آثار تاريخى متعلق به اعصار مختلف زندگى بشر از عصر پارينه سنگى، ميان سنگى، نوسنگى، دوران تمدن و شهرنشينى تا دوران پس از اسلام از ايران كشورى ساخته كه در اروپا از آن به عنوان بهشت باستان شناسى دنيا ياد مى شود.
افزون بر اين توصيف هاى بسيارى از مورخان و مستشرقان بزرگ همچون هرودوت، گزنفون، داندامايف، هرتسفلد، اشميدت، دايسون، گريشمن و. . . از ايران و اعجاب هاى تمدنى آن، باعث شده تا سوداى بازديد از جاذبه هاى تمدنى ايران بخصوص در موزه هاى بزرگ همچون يك رؤيا خودنمايى كند.
استقبال با شكوه از نمايشگاه «شكوه پارسى» در كشورهايى مثل ژاپن كه تاكنون به نمايش درآمده و سرتعظيم بازديدكنندگانى كه در برابر آثار بى نظير تمدن ايران چاره اى جز اعتراف به بى همتا بودن تمدن ايرانى نداشته اند، مسئوليت مسئولان نمايشگاهى موزه اى را دو چندان مى كند.
از نمايشگاه «شكوه پارسى» همين بس كه اين نمايشگاه با حمايت خاندان سلطنتى ژاپن، شركت مطبوعاتى آساهى شيمبون پرتيراژترين روزنامه جهان و كمپانى فيلمسازى تواى برگزار شد و از سوى بيش از ۲۰۰ رسانه ژاپنى و غيرژاپنى پوشش داده شد. «شكوه پارسى» با نمايش بيش از ۲۰۴ قلم شىء تاريخى منحصر به فرد چهار موزه ايران به مدت يكسال در ۵ شهر ژاپن، روزانه بين ۸ تا ۱۰ هزار نفر بازديدكننده داشت.
نمايشگاه امپراتورى هخامنشى نيز بازتاب گسترده اى در زمان برگزارى آن در موزه بريتانيا به دنبال داشت. روزنامه هاى معتبرى چون نيويورك تايمز، فايننشال تايمز، تلگراف، اينديپندنت و. . . با چاپ مقالاتى از اين نمايشگاه به تحسين تمدن بى نظير ايران زمين پرداختند.
روزنامه گاردين نوشت كه اين نمايشگاه براى كسب يك جاودانگى تاريخى كافى است. نيويورك تايمز با تيتر «اسكندر مقدونى هيچ ابهتى ندارد» نوشت: نمايشگاه «امپراتورى فراموش شده» بازنويسى چشم انداز فاتحان از تاريخ پارسيان است. اينديپندنت هم در همين رابطه نوشت كه متأسفانه ما ايران را از چشم دشمنان مى شناسيم.
حتى«نيل مك گرگور»، مدير موزه بريتانيا برگزارى اين نمايشگاه را يك موفقيت عجيب و استثنايى نه فقط براى موزه بريتانيا و موزه ملى ايران بلكه براى انگلستان و اروپاى غربى دانست. وى با ابراز شگفتى از اين نمايشگاه گفت نه فقط تعداد كسانى كه اين نمايشگاه را ديدند غيرقابل تصور بود، بلكه بازتاب مطبوعاتى زيادى نيز در سراسر اروپا داشت.
«تاكنون هيچ نمايشگاهى با اين مقدار استقبال مواجه نشده بود. عكس العملى كه مطبوعات نه تنها بريتانيا بلكه سراسر اروپا نسبت به اين نمايشگاه داشتند، نشان از اين داشت كه ما توانستيم به اهداف خود در برگزارى اين نمايشگاه كه نشان دادن حقيقت تاريخ باستانى و كهن ايرانى است، برسيم. »
در همين راستا تحليل سخنان مهندس بقايى، قائم مقام سازمان ميراث فرهنگى مبنى بر «آثار موزه اى ايران را در دنيا به نمايش درمى آوريم»، حاكى از آن است كه بايد برنامه ريزى هدفمند براى نمايش دستاوردهاى تمدنى ايران در همه ابعاد به خصوص در سايه پروتكل هاى مشترك با موزه هاى بزرگ دنيا آغاز شود.
بقايى از برنامه ريزى در قالب تشكيلات باحضور معاونان سازمان براى تصويب خط سير گردشگر اشياى تاريخى و موزه هاى كشور در دنيا خبر داده و آن را بهترين تبليغ كننده فرهنگ كشور دانسته است.
طلايه هاى اين برنامه ريزى را مى توان در سايه نخستين همكارى فرهنگى ايران و فرانسه پس از انقلاب جستجو كرد و آن به نمايش گذاشتن آثار و اشياى متعلق به دوران صفويه و گردآورى اين آثار از موزه هاى بزرگ دنيا ازجمله آمريكا، بريتانيا و لوور است كه قرار است اين نمايشگاه دهم مهرماه در موزه لوور گشايش يابد.
موزه لوور يكى از بزرگ ترين و معتبرترين موزه هاى جهان است كه طبيعتاً نمايش آثار ايران در آن، جداى از معرفى فرهنگ و دستاوردهاى آن، مى تواند به جهانگردى بالفعل براى ورود به ايران تبديل شود.
ارزيابى هاى به عمل آمده حاكى از آن است كه در برهه كنونى حضور در نمايشگاه هاى معتبر جهانى، مؤلفه هاى مهم براى تغيير و تنوير افكار عمومى و انعطاف پذير ساختن فضاى جهان به نفع آثار ايرانى و در نهايت ارائه تصويرى روشن، شفاف و مانا از تمدن ايرانى است.