سيدجواد سيدپور

وقتى صحبت از برنامه ريزى مى شود نخستين پرسشى كه مطرح مى گردد اين است كه «برنامه» چيست؟ براى اين كه بتوانيم «برنامه»اى را بنويسيم چه بايد بكنيم؟ و براى تحقق آن چه اقدام هايى بايد صورت بگيرد؟ مشخصات يك برنامه خوب كدام است؟ و چگونه بفهميم كه مى توان به اهداف يك برنامه دست يافت؟ همه اينها و موارد ديگرى كه ذكر آن نشده ما را بر آن مى دارد كه به «چيستى» برنامه بينديشيم و اندكى در آن تأمل كنيم. اين گزارش روايتى است كوتاه و مختصر از وسعت بى انتهاى برنامه و برنامه ريزى كه با هم
مى خوانيم.

گفته مى شود وقتى شما صحبت از برنامه ريزى براى توسعه مى كنيد معنايش اين است كه هنوز «توسعه» نيافته ايد. زيرا اگر توسعه يافته باشيد ديگر به برنامه ريزى براى دستيابى به توسعه نيازى نيست. اگرچه اين مقدمات و نتايج به لحاظ مقطعى درست مى نمايد ولى حيات اجتماعى و تاريخى انسان در كشورهاى مختلف بر عدم صحت آن تأكيد مى كند. زيرا به لحاظ اقتصادى عدم برنامه ريزى نه تنها نشانه خرد جمعى نيست بلكه گوياى دور شدن از يك تصميم اقتصادى است. حال آن كه اكثر كشورها، حتى ايالات متحده كه اقتصاد آزاد در آن جارى است باز آن «دست پنهان» كه تنظيم كننده «بازار» است چندان هم پنهان نيست و در برخى از ايالات نمونه هاى مهمى از برنامه ريزى از جمله برنامه در تنسى (TVA) را مى توان سراغ گرفت. در آمريكا برنامه ريزى منطقه اى فراگيرنده يك يا چند ايالت و نيز برنامه ريزى نواحى متروپلى بسيار رايج بوده و از نيمه هاى دهه هفتاد به بعد رايج تر هم شده است. از اين نظر برنامه ريزى هميشه و در همه حال نياز انسان هاست. نياز به ساخت جامعه اى آگاه تر، آبادتر و آزادتر.
اما سؤال اين است كه «برنامه» چيست و بايد داراى چه خصوصياتى باشد.
* تعريف برنامه
برنامه سندى است كه با توجه به هدف و يا اهدافى خاص حاوى مجموعه اى از عمليات و تصميمات منظم (از نظر سلسله مراتب زمانى) و مربوط به هم (از نظر سلسله مراتب تقدم و تأخر اجرا) جهت تحقق اهداف مورد نظر است. به عبارت ديگر برنامه عبارتست از مجموعه حقايق و ارقام مرتبطى كه مشخص كننده مطلوب ترين راه تحقق اهداف است.
* مشخصات يك برنامه خوب
براى يك برنامه خصوصيات متنوعى را مطرح مى كنند اما حداقل يك برنامه خوب بايد داراى ۳ ويژگى «بهينگى، امكان پذيرى و سازگارى» باشد. اين ۳ عنصر كليدى ترين و اصلى ترين عناصر برنامه هاى موفق است كه بايد در برنامه ريزى ها مدنظر قرار گيرند.
* تعريف برنامه ريزى
براى برنامه ريزى تعاريف بسيارى عنوان شده كه در اينجا جمع بندى و تلخيصى كه مبين مفاهيم اصلى اغلب آن تعاريف باشد آورده مى شود.
برنامه ريزى فرآيندى است روشنفكرانه، كوشش هاى آگاهانه و هوشمندانه و تصميماتى خردمندانه و تنظيم شده براساس واقعيت و آينده نگرى حساب شده و انتخاب بهترين راه ها و شيوه ها جهت رسيدن به هدف هاى مشخص در آينده.
به عبارت ديگر برنامه ريزى عبارت است از يك نوع تصميم گيرى كه از قبل مشخص مى كند چه كار بايد بكنيم، چگونه اين كار را بايد انجام بدهيم، در چه زمانى بايد اين كار را انجام بدهيم، چه كسانى بايد اين كار را انجام بدهند تا در بهترين شرايط به هدف هاى مورد نظر برسيم.
اما ميان برنامه و برنامه ريزى فرق و تفاوت است.
* تفاوت ميان برنامه و برنامه ريزى
برنامه يك سند است (اغلب مكتوب) كه نشان دهنده يك سلسله عمليات مرتبط به هم با زمان بندى خاص. در حالى كه برنامه ريزى يك فرآيند و جريان و فعل است كه در نهايت منتهى به تهيه سند برنامه مى شود.
* انواع برنامه ريزى
از آنجايى كه محصول نهايى فرآيند برنامه ريزى منتج به تهيه سند برنامه مى شود لذا در تقسيم بندى انواع برنامه و انواع برنامه ريزى با اسامى مشترك و همسان سر و كار داريم. در نتيجه توضيح و شرح يكى، آن ديگرى را نيز در برمى گيرد در اينجا به علت وسعت مسأله تنها به تشريح و توصيف انواع برنامه ريزى مى پردازيم.
از جهات مختلف در انواع برنامه ريزى ها به ۴ دسته و عنوان برمى خوريم.
* برنامه ريزى از نظر زمانى
از اين نظر برنامه ريزى به ۴ دوره مختلف تقسيم مى شود:
۱- كوتاه مدت (۲-۱ساله)، ۲- ميان مدت (۸ - ۳ساله)، درازمدت (۲۵ - ۱۰ساله)، ۴ غلتان.
* برنامه ريزى از نظر مكانى
اين نوع برنامه ريزى از وسعت جغرافيايى تأثير مى گيرد بدين شكل: ۱- روستايى ۲- شهرى ۳- استانى ۴- منطقه اى ۵- كشورى يا ملى ۶- جهانى.
* برنامه ريزى از نظر مديريتى
اين نوع برنامه ريزى دربرگيرنده جهت گيرى هاى كلى و اساسى نظرى است: ۱- متمركز يا اجبارى (شوروى سابق) ۲- نيمه متمركز (اروپاى شرقى سابق) ۳- مختلط (فرانسه و انگلستان) ۴- ارشادى (ژاپن) ۵- موضعى و موردى (آمريكا).
* برنامه ريزى از نظر موضوعى
۱- كلان ۲- اقتصادى ۳- بخشى ۴- بين بخشى ۵- جامع ۶- اجتماعى ۷- نيروى انسانى ۸- فيزيكى ۹- آمايش سرزمين ۱۰- بخشى - منطقه اى.
براى اين كه بهتر بتوانيم تصوير مناسبى از انواع برنامه ريزى داشته باشيم به تعريف و توضيح كوتاهى از برخى آنها مى پردازيم.
* برنامه ريزى غلتان
به نوعى از برنامه ريزى مى گويند كه در آن بعد از تعيين يك افق زمانى (۵ يا ۱۰ ساله) ۲ تا ۳ سال پس از شروع، يك بازنگرى در كل برنامه صورت گرفته و براساس مقدار پيشرفت انجام شده و منابع مالى كاهش يا افزايش يافته، دوباره برنامه بر طبق همان افق زمانى قبلى با توجه به آمار و اطلاعات جديد طراحى مى شود و اين عمل هر ۲ تا ۳سال يك بار صورت مى گيرد. اخيراً از سوى رئيس سابق سازمان مديريت و برنامه ريزى كشور ـ دكتر رهبر ـ پيشنهاد شده بود كه برنامه ريزى غلتان براى كشور ما مناسب است. او پيشنهاد داده بود كه برنامه ريزان از اين الگو بهره ببرند.
* برنامه ريزى روستايى
به مراحل تهيه برنامه هايى كه براى عمران و توسعه روستا و ارتقا كيفيت و كميت خدمات اعم از آموزشى، بهداشتى، درمانى و زيربنايى در محيط روستا و بهبود زندگى و معيشت روستانشينان و ايجاد اشتغال طراحى و اجرا مى شوند برنامه ريزى روستايى مى گويند. در ايران برنامه ريزى روستايى در قالب طرح هاى بخشى به دستگاه هايى مثل بنياد مسكن، جهاد كشاورزى و دفتر مناطق محروم رياست جمهورى سپرده شده است.
* برنامه ريزى شهرى
به مراحل تهيه برنامه هايى كه در جهت تأمين هر چه بيشتر آسايش شهرنشينان از قبيل نحوه طراحى ساختمان ها، خيابان ها و معابر و اماكن عمومى و ادارى و خدماتى و تفريحى و امور زيربنايى تهيه و اجرا مى شوند برنامه ريزى شهرى مى گويند. برنامه ريزى شهرى در ايران عمدتاً در اختيار شهردارى ها بوده و آنها هستند كه به عنوان نهادى مردمى برنامه هاى شهرى آماده مى كنند.
* برنامه ريزى استانى و منطقه اى
محتواى هر دو اين برنامه ها يكى است و يك نوع هستند اما برنامه ريزى استانى به علت مسأله تقسيمات سياسى مدنظر است ولى برنامه ريزى هاى منطقه اى معمولاً شامل چند استان بوده و تقسيماتى هستند كه برنامه ريزان براساس خصوصيات مشترك نواحى مختلف انجام مى دهند. اين منطقه بندى ها به چند صورت انجام مى پذيرد كه عبارتند از:
۱ـ خصوصيات مشترك جغرافيايى و اقليمى (منطقه بندى طبيعى).
۲ـ درجه توسعه يافتگى و توسعه نيافتگى (منطقه بندى اقتصادى).
۳ـ منطقه بندى قومى و اجتماعى و ادارى (منطقه بندى سياسى).
۴ـ مناطق پردرآمد و كم درآمد.
اين برنامه ريزى منطقه اى چه در سطح استان و چه در سطح منطقه وقتى براساس تقسيم بندى فوق انجام شود داراى اين خصوصيات است:
الف ـ برنامه منطقه اى به وسيله كميته برنامه ريزى منطقه با توجه به برنامه كلان كشور و استراتژى آن تهيه مى شود.
ب ـ برنامه ريزى منطقه اى به منظور تدوين برنامه جهت عمران منطقه و اجراى طرح هايى كه بيشترين استفاده آن را مردم محل و منطقه مى برند اجرا مى شود.
ج ـ برنامه ريزى منطقه اى به منظور استفاده بهتر و بيشتر از قابليت ها و امكانات بالقوه و بالفعل منطقه صورت مى گيرد.
د ـ برنامه ريزى منطقه اى در واقع همان الگو و شبيه برنامه توسعه كلان كشور است با اين تفاوت كه با رعايت مسائل بند «ب» و «ج» صورت مى گيرد.
در برنامه ريزى منطقه اى بايد مسأله مبادله (داده و ستاده) منطقه با كل كشور با توجه به امكانات و نيازها مشخص شود. به عبارت ديگر بايد ميزان دريافت كمك منطقه از كل كشور (يعنى مركز) و ميزان دادن كمك به اقتصاد كل كشور (يعنى مركز) مشخص شود. به طور كلى در برنامه ريزى منطقه اى سعى بر اين است كه مناطق مختلف متناسب با استعدادها و توانايى هاى بالقوه و بالفعل خود در زمينه هاى مختلف و در يك سويى و يكنواختى با نظم و نظام كل فضاى سرزمين ملى از رشد و توسعه مناسب برخوردار شوند.
* برنامه ريزى اقتصاد كلان
به برنامه ريزيى مى گويند كه در آن مسائل اصلى اقتصاد كلان مانند توليد ملى، درآمد ملى، صادرات و واردات و اشتغال و پس انداز و غيره در نظر گرفته و براى هر يك سقفى برآورد كرده و در جهت نيل به هدف هاى تعيين شده موارد فوق سهم هر يك از بخش هاى اقتصادى را تعيين مى كند.
* برنامه ريزى اقتصادى
اين نوع برنامه ريزى عمدتاً بخش هاى توليدى مانند كشاورزى، آب، صنعت و معدن، مخابرات، ارتباطات، انرژى، امور زيربنايى را مد نظر داشته و برنامه هايى در جهت هماهنگى فعاليت هاى توليدى به منظور رسيدن به هدف هاى مورد نظر ارائه مى كند.
ادامه دارد