فاطمه اميرى

خيلى راحت اتفاق مى افتد. استمرار در يك برنامه بد غذايى، بى تحركى و نداشتن يك الگوى غذايى مناسب، خيلى راحت و سريع مى تواند زنان را در آستانه ۳۵ سالگى و مردان را در آستانه ۴۰ سالگى تا آنجا دچار افت و كاهش قدرت بدنى كند كه از هر ۴ زن ۴۰ ساله و هر ۸ مرد ۵۰ ساله، يك نفر از بلند شدن صداى جرق جرق زانوها، مفاصل و دردهاى استخوانى ناله و گلايه كنند. نشانه هايى كه از ديدگاه متخصصان، از تظاهرات بالينى بيمارى پوكى استخوان به شمار مى روند. بيمارى اى كه طبق آخرين نتايچ پژوهش ها مى تواند نتيجه معكوس يافته و با بالارفتن سن حتى از شدت، ميزان و درصد ابتلا به آن كاسته شود.

۸۰ درصد زنان ايرانى، آمادگى ابتلا به بيمارى پوكى استخوان را دارند. اغلب آنها از سن ۳۵ سالگى به بعد، دچار مشكلات استخوانى مى شوند. تا آنجا كه پوكى استخوان در رديف يكى از پرشمارترين بيمارى هاى زنان درآمده است. اين وضع درباره مردان نيز چندان مطلوب نيست. به گفته منصوره لبيبى، نويسنده و محقق تغذيه، پوكى و نرمى استخوان گروه سنى و جنسى خاصى را شامل نمى شود. او مى گويد: «چه بسا يك كودك ۲ تا ۴ ماهه هم به دليل كمبود شديد كلسيم از بدن مادر در دوران باردارى، به اين بيمارى مبتلا شود. گرچه شيوع اين بيمارى بويژه در سال هاى اخير و از هنگامى كه نوزادان را به محض تولد درآغوش مادر قرار مى دهند تا به جاى نبات داغ از شيرمادر تغذيه كنند، به شكل چشمگيرى كمتر شده است. اما آمارها نشان مى دهد كه پوكى استخوان در سنين خاصى رخ نمى دهد و هر وقت كه مواد كانى بدن كافى نباشد، بيمارى پوكى و نرمى استخوان خود را به صورت دردهاى استخوانى يا عضلانى، درد تاندون ها، كرم خوردگى و لق شدن دندان ها، آبسه زير دندان ها، خونريزى لثه ها و در نهايت سردردهاى شديد و مدام، احساس ضعف و خستگى در اندام ها (به گونه اى كه فرد بدش نمى آيد تمام روز را در بستر باشد)، شكنندگى ناخن ها و سست و شكننده شدن استخوان ها و حتى با تغييرات عضوى مثل بزرگ شدن بينى، ريش ريش شدن نوك موها و از همه مهم تر با حالت هاى تنش شديد عصبى خود را نشان مى دهد. اين مورد آخر بويژه در ميان جوانان گاه تا آنجا حاد مى شود كه خانواده ناچار فرزند جوان خود را براى رهايى از تنش هاى شديد عصبى نزد روانكاو و روانپزشك مى برد. اما در اين سير درمان ممكن است هر احتمالى درباره منشأ تنش او مطالعه شود، به جز عاملى كه موجب بروز آن شده است و آن چيزى جز ابتلاى فرد به پوكى و نرمى استخوان در اثر ته كشيدن چند ماده كانى مهم نظير كلسيم، مس، منيزيم و چند ويتامين ديگر مانند C، B6 و D3 نيست.»
بسيارى از متخصصان طب، پوكى و نرمى استخوان را در يك رديف قرار داده و از يك منشأ مشترك در شيوع و بروز آن نام مى برند كه در رأس آن همان كمبود مواد مغذى براى سلول هاى بدن است.
* هيچ وقت دير يا زود نيست
در يك كلاس ورزشى، زنان از گروه هاى سنى مختلف گرد هم آمده اند. شمسى آذرنيوش مربى كلاس مى گويد: «اين كافى نيست. ما بايد عادت به ورزش را در تمام اعضاى خانواده زن و مرد، كودك و جوان و پير به وجود بياوريم و باور كنيم كه ورزش نه فقط درمان بسيارى از بيمارى ها، بلكه پيش گيرنده آنها نيز هست.» در كلاسى كه او اداره مى كند، بسيارى از زنان دريافته اند كه با انجام دادن حركات ورزشى زير نظر مربى يا از دردهاى مفصلى و عضلانى كه در گذشته داشتند، كاسته شده و يا در اثر پرداختن به ورزش در سال هاى متوالى، با وجود بالارفتن سن، بر قدرت و مقاومت بدن شان افزوده شده است.
يكى از اين زنان كه تا سال ها از درد زانو و مفاصل رنج مى برده، بعد از ثبت نام و شركت در اين كلاس ورزشى اظهار مى كند كه به تدريج نه فقط از درد زانو رهايى يافته، بلكه قدرت انجام دادن حركات سنگين تر و قوى تر ورزشى را هم به دست آورده است.
زن ديگرى بعد از سال ها درمان پزشكى ديسك كمر، به اين نتيجه رسيده است كه ورزش مى تواند علاوه بر نوعى مسكن، درمانى هم براى درد و بيمارى او باشد.
شمسى آذرنيوش مى گويد: «آموزش اين نكته به خانواده ها و مردم كه هيچ وقت و هيچ سنى براى ورزش كردن دير يا زود نيست، مى تواند تضمين كننده سلامت نسل هاى يك جامعه باشد. متأسفانه فقر حركتى و بى تحركى بويژه بين دختران دانش آموز و زنان خانه دار و حتى شاغل سرچشمه ابتلاى آنها به بسيارى بيمارى ها از جمله پوكى استخوان شده است.» او در عين حال بر اين نكته تأكيد مى كند كه: «در حين ترويج عادت به ورزش در بين مردم بايد ذهن آنها را از اطلاعات غلط پاك كرد. مثل اين كه كسى فكر كند چون بيمارى خاصى دارد، نبايد ورزش كند. در حالى كه امروزه پزشكان انجام دادن حركات ورزشى را درباره بسيارى از بيمارى ها مكمل كار درمان مى دانند.» به عقيده شمسى آذرنيوش «پياده روى به عنوان ورزشى در دسترس و امكانپذير در هر شرايطى متأسفانه در بين برخى مردم به شكلى كاملاً اشتباه انجام مى شود كه اصلاح باور غلط مردم از پياده روى نيز يكى ديگر از وظايف كارشناسان ورزشى است. براى پياده روى، بايد حتماً به زمان و مكان انجام دادن آن توجه كرد و اين كه بهترين زمان براى پياده روى بعدازظهر است. چون صبح ها به علت وارونگى هوا نتيجه دلخواه به دست نخواهد آمد. همچنين پياده روى بايد بدون توقف و سريع انجام شود تا بدن كالرى بيشترى بسوزاند. اما زمان آن هم در هر بار نبايد از ۲۰ تا ۳۰ دقيقه بيشتر باشد و حتماً پس از آن پياده روى، بايد تمرين هاى كششى انجام شود. در غير اين صورت نيروى جاذبه زمين به تدريج روى اندام ها اثر گذاشته و موجب كوتاهى قد مى شود. استفاده از كفش مناسب هم يكى ديگر از موارد مهم براى انجام پياده روى است. با رعايت همين چند نكته، پياده روى مى تواند به عنوان ورزشى كاملاً مفيد نه فقط به طور اصولى جلوى پوكى استخوان را بگيرد، بلكه از ابتلاى فرد به ساير بيمارى ها نيز در اثر تحرك ناشى از آن جلوگيرى كند.»
* ناموفق در كسب انرژى
توجه به پيشگيرى و درمان بيمارى پوكى و نرمى استخوان بيشتر از اين رو اهميت دارد كه به گفته متخصصان، اين بيمارى فقط تظاهر جسمانى نداشته، بلكه قادر است فرد مبتلا را در معرض آشفتگى هاى روحى قرار داده و بر نوع روابط عاطفى و احساسى او با ساير اعضاى خانواده نيز اثر بگذارد. چنانچه از دست دادن انرژى و احساس ضعف و خستگى مفرط و مدام از مهم ترين پيامدهاى اين بيمارى به شمار مى رود. منصوره لبيبى مى گويد: مصرف كمى شيرينى به صورت طبيعى مسكن مؤثرى خواهد بود، اما درمان درد نيست! در اين حالت، بويژه از دست دادن انرژى، فرد احساس مى كند كه بدن او كاملاً تهى از انرژى است. اين موضوع اثر تخريبى زيادى بر روابط اعضاى خانواده باقى مى گذارد. طورى كه گويا همديگر را نمى شناسند و با هم غريبه اند.
با وجود ارتباط فيزيكى با هم، مثل اين مى ماند كه هيچ گونه رابطه عاطفى بين آنها وجود ندارد. اين موضوع گاهى به شكل تراژدى نمود پيدا مى كند و در حالت هاى شديد نابهنجارى، باعث به هم ريختگى كانون خانواده مى شود.»
تمام تلاش متخصصان و محققان در زمينه علوم پزشكى اين است كه به مردم يادآورى كنند، گاهى يك بيمارى جسمى، علاوه بر ظهور نشانه ها در اندام ظاهرى، قادر است ذهن و روح فرد بيمار را نيز درگير كند و به همين خاطر لزوم مراقبت و پيشگيرى از بيمارى ها اهميتى چندبرابر مى يابد.
منصوره لبيبى معتقد است: «امروزه مردم در ايجاد زمينه براى كسب انرژى مورد نياز بدن چندان موفق نيستند و آن مقدار ناچيز انرژى كه از طريق مصرف روزانه مواد غذايى به دست مى آورند هم ممكن است با يك تنش شديد عصبى از دست بدهند! در واقع اگر بين جسم و روح تعامل برقرار نباشد، در طول روز مدام و بى دليل انرژى از دست مى دهيم. سلامتى در گرو كسب و حفظ انرژى مورد نياز بدن است.»
* مواد بدون جانشين
همه ما در اطراف خود زنان و مردان جوان و ميانسالى را سراغ داريم كه با كمترين ضربه يا زمين خوردن دچار شكستگى استخوان شده و ناچارند روزهاى زيادى را همراه با درد و ناراحتى در بستر بگذرانند. صرفنظر از ورزش و تحرك كافى كه مى تواند تا حد زيادى از شكنندگى، ضعف و سستى استخوان ها جلوگيرى كند، نحوه تغذيه و چگونگى انتخاب و مصرف موادغذايى نيز مى تواند در اين بين عامل مهمى محسوب شود.
همچنان كه پوكى و نرمى استخوان در اثر سوءتغذيه و كمبود مواد مغذى براى سلول هاى بدن بروز پيدا مى كند. منصوره لبيبى مى گويد: «دردهاى استخوانى از هر نوع كه باشد چه درد در دندان ها، سايش غضروف هاى مفاصل، سستى ناخن ها، دردهاى گيجگاهى، با مصرف آب مركبات (دست كم ۴ ليوان در روز) مصرف ويتامين C به صورت قرص هاى جويدنى همراه با كلسيم و در حالت هاى همراه بودن با تنش عصبى از طريق مصرف قرص هاى كلسيم با ويتامين B6 ظرف مدت كوتاهى قابل ترميم اند. البته مصرف قرص ها و ويتامين ها نفى كننده مصرف شير و ماست در طول روز و در برنامه غذايى روزانه نيست اما چون ويتامين ها و مينرال ها يا مواد كانى جزو مكمل هاى موادغذايى بوده و از طريق رژيم غذايى روزانه به سختى دريافت مى شوند، جز در پاره اى موارد مثل مصرف آب هويج كه با آن مى توان ويتامين A مورد نياز بدن را دريافت كرد، در ساير موارد توصيه به استفاده از ويتامين ها به شكل قرص مى شود. ناگفته نماند كه حتى با وجود مصرف آب هويج و كافى بودن آن براى دريافت ويتامين A، حتى براى جذب بهتر آن مصرف ويتامين E هم الزامى است، تا زانوها و مچ پاها دچار ورم يا به زبان عاميانه آب آوردن نشود. ارزش خاص ويتامين ها و پاره اى از مينرال ها درآن است كه در ساختمان آنزيم ها دخالت دارند و آنزيم ها همان طور كه مى دانيم، نقش اساسى در متابوليسم بدن دارا هستند. بدون حضور آنزيم ها، غذاهايى كه مصرف مى كنيم متابوليزه نشده و انرژى اى حاصل نمى شود. علاوه بر اين، ارزش ويتامين ها و مينرال ها چنان است كه به نظر محققان تغذيه، نبود يك ويتامين يا مينرال مى تواند فاجعه اى به بار آورد زيرا ويتامين ها و مواد كانى جانشين ندارند.»
كارشناسان ورزشى در كنار محققان تغذيه، بر مصرف مواد غذايى مناسب و تحرك كافى براى جلوگيرى از پوكى استخوان تأكيد مى كنند. شمسى آذرنيوش مربى ورزش مى گويد: «ورزش باعث تراكم استخوانى مى شود. از طرفى ورزش فعال كننده آنزيم هاى تنظيم كننده فشار خون بوده و از انعقاد خون در عروق جلوگيرى مى كند. در اثر ورزش، در ذهن ماده اى به نام آندروفين ترشح شده كه سبب شادى و نشاط فرد ورزشكار مى شود. با ورزش كليه ها فعال شده و آلودگى ها از طريق آنها به خوبى دفع مى شوند. به عبارت ديگر در اثر ورزش و تعرق ناشى از آن تمام مواد زائد از اندام ها و عضله ها خارج شده و جلوى رسوب مواد سمى، چربى، نمك و قند كه به شكل انباشته ممكن است فرد را دچار بيمارى هاى خطرناكى كند، در بدن گرفته مى شود.»
ورزش براى كسب سلامتى بدن، نكته اى نيست كه انجام دادن آن در گرو مد و صرف هزينه بسيار باشد. شمسى آذرنيوش مى گويد: «اين روزها در خيلى از خانه ها، مى توانيد دستگاه تردميل يا پياده روى را ببينيد كه صاحبان خانه ها تحت تأثير تبليغات و يا مد ورزشى اقدام به خريدن آنها كرده اند، اما چون هنوز ديدگاه ورزشى لازم را نيافته اند، اين وسايل گوشه خانه ها به حال خود رها شده اند و يا حتى به غلط مورد استفاده قرار مى گيرند.
شايد آنچه از ديدگاه اين مربى ورزش مهم و قابل تأمل است، اين نكته است كه وقتى به باور مفيد بودن ورزش رسيديم با درگير كردن خود در قيد و بند نوع و شكل وسايل ورزشى و هزينه و ساير جنبه هاى ظاهرى، از ارزش هاى ورزش نكاهيم. ارزش هايى كه در عين حال مى تواند فقط در يك مورد و تا حد زيادى كشور را از يكى از مشكلات بهداشت عمومى، يعنى پوكى استخوان برهاند.