] يحيى كمالى]

صنعت گردشگرى امروزه در رديف صنعت هاى پردرآمد و پاك و كم هزينه دنيا قرار دارد و پيش بينى مى شود تا سال ۲۰۱۰ ، ۲۰۰ ميليارد دلار درآمد كشورهاى دنيا از اين بخش تأمين شود و در همان سال از هر ۱۵ نفر شاغل در سطح دنيا يك نفر در اين بخش فعال باشند. از طرفى صنعت گردشگرى دنيا ابعاد مختلفى دارد. با توجه به اين كه ايران طبق آمار سازمان جهانى جهانگردى داراى رتبه پنجم جاذبه هاى طبيعى و رتبه دهم جاذبه هاى باستانى و تاريخى است و همچنين جمعيت جوان رو به گسترش، نرخ بالاى بيكارى، لزوم افزايش درآمد ارزى و سرمايه گذارى خارجى توجه بيش از پيش به اين بخش مى تواند زمينه رسيدن به اشتغال كامل، افزايش درآمد ارزى، معرفى تمدن و فرهنگ ايرانى به جهانيان، تعامل گسترده و سازنده با كشور هاى دنيا، در هم شكستن مرزهاى قومى و اقليتى را فراهم كند.
مرجعيت هاى كلان و جهانى توجه ويژه اى به ميراث فرهنگى و گردشگرى دارند. كنوانسيون جهانى تنوع فرهنگى يونسكو ضمن تأكيد بر حفظ ميراث فرهنگى برلزوم گسترش گردشگرى جهت كسب درآمد مالى از اين راه و شناخت فرهنگ ها و تمدن هاى جهان توسط همه انسان ها تأكيد مى ورزد.
قصد داريم به بررسى سياست هاى توسعه گردشگرى ايران در قالب برنامه چهارم توسعه در مسير رسيدن به اهداف چشم انداز ۲۰ ساله بپردازيم. در بند ۶ سند چشم انداز تا سال ۱۴۰۴ اشاره مى كند كه هدف كشور كسب جايگاه اول اقتصادى در سطح منطقه آسياى جنوبى و غربى با تكيه بر رشد مستمر اقتصادى، ارتقاى نسبى درآمد سرانه و رسيدن به اشتغال كامل است. با توجه به اين بند صنعت گردشگرى بايد در اولويت هاى توسعه قرار گيرد، چرا كه با وجود ضريب اشتغال زايى بالا در اين بخش مطمئناً باعث رشد پرشتاب اقتصاد همراه بهبود توزيع درآمد كشور خواهد بود.
همچنين توسعه گردشگرى مبتنى بر شرايط فرهنگى و تاريخى كشور باعث تعامل سازنده و مؤثر با جهان خواهد شد كه از اهداف سند چشم انداز ۱۴۰۴ است.
در راستاى همين، سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى طرح جامع توسعه اين بخش را تدوين كرد كه اهداف آن چنين است: با توجه به اين كه ايران در بخش جاذبه هاى طبيعى و اكوتوريسم رتبه پنجم و در بخش جاذبه هاى تاريخى و باستانى رتبه دهم دنيا را دارد و براساس پيش بينى ها در پايان برنامه هفتم توسعه كه مصادف با پايان سند چشم انداز ۲۰ ساله كشور است بايد ايران به سالانه ۲۰ ميليارد دلار درآمد ارزى در سال دست يابد.
اين اهداف به عنوان اهداف كلى و بلندمدت سند جامع توسعه ملى گردشگرى خواهند بود. در قانون چهارم برنامه توسعه كشور و در فصل هفتم (توسعه فرهنگى) ماده ۱۱۴ اهداف ذيل در بخش ميراث فرهنگى و گردشگرى در نظر گرفته شده است:
۱- اهتمام ملى در شناسايى، حفاظت، پژوهش، مرمت و احيا و بهره بردارى و معرفى ميراث فرهنگى كشور
۲- ارتقاى توان گردشگرى
۳- توليد ثروت و اشتغال زايى
۴- مبادلات فرهنگى با كشورهاى جهان
و براى رسيدن به اين اهداف اقدام هايى چون:
۱- ايجاد صندوق احياى بهره بردارى از بناها و اماكن تاريخى فرهنگى كشور
۲- شناسايى و مستندسازى آثار تاريخى و فرهنگى
۳- شناسايى و حمايت از ميراث فرهنگى حوزه فرهنگى ايران در كشورهاى همسايه
۴- تكميل نظام جامع آمارى گردشگرى با نظارت و هدايت مركز آمار ايران
۵- ايجاد مراكز حفظ و آثار فرهنگ ايلى در شهرستان ها و استان هاى كشور از قبيل دهكده هاى توريستى، موزه و نمايشگاه.
۶- تقويت پايه هاى آمارى بخش
۷- ايجاد تنوع در محصولات گردشگرى
همه اقدام هاى گفته شده در بالا توسط بخش هاى مختلف سازمان اجرا و مورد نظارت و ارزيابى قرار مى گيرند تا اقدام هاى انجام شده اهداف مورد نظر را محقق سازد.
در همين مسير در اسناد توسعه استانى بخش ويژه اى به ميراث فرهنگى و گردشگرى اختصاص يافته است.
از جمله مشكلات ايران در مسير توسعه گردشگرى مبهم بودن مرجعيت هاى تدوين سياست ها و نوع نگاه مسئولان به اين صنعت است. از طرفى موانع ساختارى توسعه گردشگرى از جمله تبليغات منفى خارجى و موانع فرهنگى مورد توجه جدى قرار نگرفته اند. با وجود اين مشكلات، به نظر مى رسد با توجه به ايجاد سازمان گسترده ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى كه از قدرت اجرايى بالايى برخوردار است مى توان اميدوار بود صنعت گردشگرى حداقل در مرحله تدوين سياست ها قوى تر عمل كند.

] محمدگل صنملو]

در كشورهاى پيشرفته، سياستمداران بر اين باورند كه براى حفظ سلامتى افراد جامعه و ايجاد روحيه كار و تلاش، همه مردم از ثروتمندان گرفته تا افراد طبقه متوسط جامعه بايد براى مدتى هرچند كوتاه از محيط كار يا زندگى خود خارج شوند و سعى كنند تغييرى در زندگى يكنواخت روزانه خود بدهند و بهترين تغيير را گردشگرى مى دانند. به همين مناسبت هر سال در روز ۲۷ سپتامبر دست اندركاران و مسئولان جهانگردى در اقصى نقاط جهان گرد هم مى آيند و اين روز را جشن مى گيرند و اين تاريخ به دليل مقارن بودن با سالروز تشكيل سازمان جهانى جهانگردى از اهميت فوق العاده اى برخوردار شده است. امسال اين مراسم در سريلانكا برگزار شد. در اين گردهمايى كشور ميزبان با استفاده از فرصت پيش آمده با بهره گيرى از تمامى امكانات خود جاذبه هاى گردشگرى كشورش را به جهانيان معرفى مى كند و كشورهاى موفق درآمد زيادى را از اين طريق نصيب خود مى سازند. امروزه در بسيارى از كشورها، گردشگرى سازمان يافته يك صنعت بسيار مهم به شمار مى رود و بخش عمده اقتصاد ملى برخى از كشورها به توريسم وابسته است. متخصصان صنعت گردشگرى رشد اجتماعى انسان ها را اساسى ترين مسير براى رشد گردشگرى در دنيا مى دانند و معتقدند كه گردشگرى در جهان ريشه تاريخى و مذهبى دارد؛ چرا كه در تمام مكاتب دينى جهان، گردشگرى يكى از ابزارهاى مقابله با افسردگى و ايجاد شادابى در افراد بوده و بارها در قرآن كريم تأكيد بر سير و سفر در زمين و ديدار آفاق و انفس گرديده و دين اسلام مستندترين مشوق جهانگردى در جهان است تا جايى كه بر اساس اعتقاد دينى ما اگر جهانگردى وارد كشورى اسلامى شود تا هنگام خروج در پناه دولت اسلامى بوده و در صورتى كه اموالش مفقود گردد و يا زيانى به او برسد از بيت المال بايد جبران گردد. هرچند كه كشور ما به لطف خداوند يكى از بهترين قطب هاى گردشگرى بوده و مى تواند در صورت برنامه ريزى و مديريت اصولى در اين زمينه جايگاه خود را در جهان بيابد اما متأسفانه تاكنون آنچنان كه بايد و شايد اين امر تحقق نيافته است و جاى بسيار تأمل است كه چگونه كشورهايى همچون تركيه، اسپانيا و.... كه شرايط اقليمى كشور ما را ندارند توانسته اند با سرمايه گذارى در اين بخش درآمد قابل توجهى را نصيب خود كنند. متخصصان صنعت گردشگرى گونه هاى گردشگرى را به شرح زير تعريف مى كنند:
۱- گردشگرى تفريحى كه رايج ترين نوع جهانگردى است.
۲- گردشگرى درمانى كه براى بهره گيرى از آب هاى گرم معدنى يا براى بهره گيرى از امكانات تشخيصى و درمانى است.
۳- گردشگرى مذهبى كه شامل سفرهاى زيارتى، حج و انواع سفرهاى دينى است.
۴- گردشگرى علمى كه سفر گردشى براى خريد و فروش كالاست.
۵-گردشگرى همايش كه براى شركت در همايش ها و بازديد از مناطق است.
۶- گردشگرى در طبيعت كه بومگردى و اكوتوريسم نيز ناميده مى شود.
۷- گردشگرى ورزشى كه به منظور انجام ورزش خاص يا شركت در مسابقات بين المللى جهت تشويق تيم ها انجام مى گيرد.
۸- گردشگرى الكترونيك يا همان e-tourism كه دربرگيرنده اطلاعات و انجام بخش اعظم سفر به صورت مجازى است.
هرچند كه به گفته متخصصان اين صنعت، كشور ما با داشتن امكانات گردشگرى همچون طبيعت زيباى شمال، جنگل هاى سرسبز سردشت، آب هاى گرم طبى اردبيل، انواع جزاير ديدنى درياچه اروميه، شهرهاى تاريخى زيباى اصفهان، همدان، يزد، كرمان و شيراز، وجود مرقد مطهر امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س) در مشهد مقدس و قم و صدها مكان مذهبى ديگر، وجود بناهاى تاريخى بسيار ديدنى، بازارهاى سنتى با داشتن صنايع دستى زيبا، كوه هاى سر به فلك كشيده سهند و سبلان براى ورزشكاران و هزاران مكان ديدنى ديگر از تمام گونه هاى گردشگرى بهره مند است و مى توان با تقويت اين صنعت پردرآمد مدرن امروزى براى هزاران جوان اين مرز و بوم ايجاد اشتغال كرد، اما بايد گفت كه در جايگاه رفيع گردشگرى جهان كنونى جاى چندان مناسبى نداريم و اين صنعت درآمدزا به علت نداشتن تبليغات مناسب ايرانگردى، ضعف آژانس هاى مسافرتى، مشاركت نكردن سرمايه گذارى بخش خصوصى، فقدان بيمه گردشگرى، ضعف هتلدارى، حضور نيافتن سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى در بسيارى از تشكلات سازمان جهانگردى جهانى، بدقولى و پايبند نبودن آژانس هاى مسافرتى هوايى و زمينى به تعهدات خود در گردشگرى داخلى و خارجى و استفاده نكردن از افكار نخبگان از آسيب هاى زيادى رنج مى برد كه اميد است با حركت هاى اصولى فراكسيون گردشگرى مجلس و تلاش هاى مديريت فعال سازمان گردشگرى، كارشناسان و متخصصان جامعه شناسى و روانشناسان علوم رفتارى جايگاهى را كه شايسته ايران اسلامى در صنعت جهانگردى است ايجاد و جبران مافات شود.

] على زنگنه ]

كشور هندوستان با مساحتى در حدود ۳ ميليون كيلومتر مربع و نيز با در بر داشتن بيش از يك پنجم جمعيت كره زمين به عنوان يكى از مراكز مهم سياحتى جهان شناخته شده است و هر ساله پذيراى جمعيت عظيمى از سياحتگران از اقصى نقاط جهان است. شهرهاى دهلى، بمبئى، گوا و همچنين مسجد تاج محل از مناطق مهم توريستى هند به شمار مى روند.
* دهلى
شهر دهلى به عنوان پايتخت كشور هندوستان، با در بر داشتن تمامى مراكز سياسى اين كشور همواره محل وقوع حوادث بسيار مهم در تاريخ هند بوده است. جمعيت اين شهر در حدود ۲۷ ميليون نفر مى باشد و در نيمه شمالى هند واقع شده است لذا در قياس با شهر هاى مركزى و جنوبى هند از آب و هواى مطلوبى برخوردار است. اين شهر به دليل در بر داشتن شمار زيادى از مراكز تفريحى و گردشگرى همواره مورد توجه بسيارى از گردشگران كشورهاى مختلف بوده است. دارا بودن بازار هاى بسيار، كالا ها و اجناس مختلف و نيز بهاى بسيار پائين كالا در اين شهر سبب گشته است كه گردشگران كشور هاى مختلف و بخصوص گردشگران ايرانى همواره توجه خاصى نسبت به اين شهر نشان دهند. موقعيت اقتصادى خاص اين شهر به عنوان مركز كشور هندوستان نيز سبب گشته است كه همواره اين شهر به عنوان يكى از مراكز مهم خريد و تجارت در هندوستان محسوب گردد. وجود بناى تاريخى و مهم مسجد تاج محل در شهر آگرا - نزديكى دهلى - به عنوان يكى از بناهاى بزرگ مسلمانان جهان و يكى از عجايب هفتگانه همه ساله پذيراى جمع كثيرى از مردم جهان مى باشد. علاوه بر اين مجموعه اى از با ارزش ترين بناهاى تاريخى كه در اين شهر و حومه آن واقع شده سبب گشته است تا اين شهر به عنوان پرطرفدار ترين شهر توريستى هند محسوب گردد.
* بمبئى
شهر ساحلى بمبئى با جمعيتى در حدود ۲۸ميليون نفر در غرب هندوستان واقع است و پس از دهلى مهمترين شهر هندوستان مى باشد. بندر بمبئى از دير باز به عنوان يك مركز مهم تجارى و بازرگانى در هندوستان مطرح بوده است. پس از استقلال هند و باز شدن راه هاى سرمايه گذارى خارجى در هندوستان اين شهر به مهم ترين پايگاه تجارى هندوستان بدل گرديد و هم اينك به عنوان پايتخت تجارى اين كشور شناخته شده است. وجود آثار و بناهاى تاريخى متعدد كه شمار بسيار زيادى از آنها متعلق به دوران پيش از استقلال هندوستان و شمارى از آنها نيز از قدمت تاريخى بسيار زيادى برخوردارند، سبب گشته است كه اين شهر بندرى از جاذبه ها و پايگاه هاى متعدد توريستى برخوردار باشد.
* گوا
شهر ساحلى و بسيار زيباى گوا واقع در جنوب غربى هند همه ساله ميزبان مسافران و گردشگران مختلف از سر تا سر جهان مى باشد. گوا به عنوان يكى از اصلى ترين پايگاه هاى مسيحيت در هند با دربر داشتن شمار بسيار زيادى از كليسا ها و اماكن تاريخى مسيحيان در كنار طبيعت زيبا و غير قابل وصف آن همواره مورد توجه خاص مسافران و گردشگران كشورهاى مختلف جهان بوده است. به علت تعدد مسافرانى كه سالانه به اين شهر زيباى كشور هندوستان سفر مى كنند، مى توان موقعيت هاى گوناگون توريستى را در اين شهر يافت.
* تاج محل
تاج محل به دستور شاه جهان، امپراتور مسلمان مغول هندوستان، به عنوان بناى يادگارى از همسر دومش ممتاز محل، كه هنگام زايمان چهاردهمين فرزندش جان باخت، ساخته شد. مرگ او چنان تأثيرى بر اين امپراتور تيمورى گذاشت كه ساخت اين بنا را در همان سال يعنى ۱۶۳۱ ميلادى آغاز كرد.
او قصد داشت براى خود نيز آرامگاهى به همان شكل در كران ديگر رود جمنا بسازد و اين ۲ بنا را با پلى به يكديگر متصل سازد، به نشانه آن كه پيوند او و همسرش از جريان زمان هم در مى گذرد. قرار بود كه برخلاف نماى تاج محل كه از مرمر سفيد بود، آرامگاه شاه از مرمر سياه باشد. اما سرنوشت براين شد كه آرامگاه دوم هرگز برپا نشود و امپراتور در كنار همسرش داخل عمارت تاج محل آرام گيرد.
شايد بتوان تاج محل را بناى تقارن ها دانست. وجود ۴ منار در ۴ گوشه عمارت، ۴ گنبد كوچك مرمرى در بالاى تاج محل و خود بناى چند ضلعى متقارن باعث مى شود از هر سمتى كه به اين بنا بنگرى، يك منظره را ببينى. ساختمان اصلى تاج محل روى سكوى مرمرى در قسمت انتهايى شمالى باغ قرار دارد و از آنجايى كه زمينه پشت تاج محل فقط آسمان است، از پائين كه به آن مى نگرى شكوهى عجيب دارد.
گفته مى شود كه معماران و طراحانى از هند، ايران و آسياى مركزى با كمك ۲۰ هزار كارگر ساخت اين يادمان مرمرى را در سال ۱۶۴۳ يا ۱۶۴۴ميلادى به پايان رساندند. برخى بر اين باورند ساخت اين بنا ۳ ميليون روپيه، رقمى معادل ۷۰ ميليون دلار امروز هزينه داشته است. دو مقبره شاه جهان و ممتاز محل كه در تالار تاج محل ديده مى شوند، مقبره هاى تو خالى هستند و اصل مقبره ها در اتاقى در طبقه زيرين همانجا قرار دارد كه كسى اجازه ديدن آنها را ندارد. كل ساختمان عمارت آرامگاه از مرمر سفيد مات پوشيده شده و ۴۳ نوع مختلف از سنگ هاى قيمتى مانند مرمر و فيروزه در ميان مرمر ها ترصيع شده است. ضمن اين كه آيات قرآن هم دور تا دور نماى بيرونى و درونى تاج محل حكاكى شده است. فيروزه به كار رفته در اين بنا، آن زمان از ايران آورده شده بود.
۲ مسجد هم به صورت قرينه در شرق و غرب عمارت آرامگاه ساخته شده اندكه مسجد واقع در مشرق به عنوان ميهمانخانه و مسجد واقع در قسمت غرب به عنوان يكى از مراكز اصلى تجمع مسلمانان شهر آگرا به حساب مى آيند. تضاد رنگ ها در اين ميان ديدنى است چرا كه افزون بر خصوصيات حجمى يگانه و ممتاز تاج محل، تمام سطح آن را با سنگ مرمر سفيد پوشانده اند، در حالى كه سطح صفه اول و نيز ميهمانخانه و مسجد واقع در دو سوى آن با سنگ سرخ پوشانده شده است. منظره اى كه از روى سكوى تاج محل ديده مى شود، محوطه اى است سرسبز كه در وسط آن آبراهى با طرح ۴ باغ (يكى از مهم ترين الگوهاى طراحى باغ هاى ايرانى است)، ساختمان تاج محل را به دروازه جلوخان متصل مى كند. در قسمت غربى، موزه كوچكى است كه نقشه هاى اصلى معمارى تاج محل را نشان مى دهد.