استان هاى آذربايجان غربى و شرقى با درياچه اروميه شناخته مى شوند و اين درياچه با ميانگذرش شناخته مى شود. اكنون شاهد تكميل و بهره بردارى يكى از بزرگترين پروژه هاى نيمه تمام دولتى هستيم كه مردم منطقه سوار بر شناورهاى پر سر و صدا، سال ها آن را نظاره مى كردند. وقت آن رسيده كه عابران درياچه با اين شناورهاى آهنين وداع كنند و با عبور از ميانگذر، غرورى را تجربه كنند كه دستاورد متخصصان ايرانى است.
در يكى از جمعه هاى سال ،۵۸ حجت الاسلام حسنى امام جمعه اروميه به اتفاق شهيد موسى كلانترى پس از اقامه نماز جمعه در كرانه شرقى درياچه اروميه در اقدامى نمادين سنگ هاى كوه «زنبيل» را به آب درياچه مى اندازند و بدين ترتيب نخستين حركت عملى براى ساخت پل ميانگذر درياچه اروميه انجام مى شود.
نخستين بار ايده اتصال شهرستان هاى اروميه و تبريز از طريق عبور از درياچه اروميه در سال ۲۶۳۱ شكل گرفت و با اشاره اى كه در برنامه چهارم عمرانى رژيم سابق در سال ۴۶ به عنوان يك طرح منطقه اى به آن شد، وارد اسناد توسعه كشور شد. ولى اين اشارات و ايده ها تا اقدام عملى سال ،۵۸ هيچگاه وارد عرصه اجرا نشد.
به دنبال آغاز عمليات خاكريزى درياچه اروميه در سال ۵۸ به منظور ساخت يك بزرگراه، اين عمليات براى چندين سال ادامه پيدا كرد. در سال اول حدود ۶ كيلومتر از اين راه ساخته شد و در سال ۷۳ به حدود ۱۱ كيلومتر از طرف اروميه و ۳ كيلومتر از طرف تبريز رسيد. با رسيدن خاكريز كرانه هاى غربى و شرقى درياچه به نقطه ميانى آن، به دليل مشكلاتى مانند عمق زياد آب، وجود لجن گسترده در بستر درياچه، سرعت زياد آب و نيز مسائل زيست محيطى و اقليمى درياچه كه به تازگى ذهن مسئولان را به خود جلب كرده بود، متوقف شد.
با توقف عمليات خاكريزى كه آرزوى اتمام اين طرح را به باد داده بود، فكر اتصال دو سوى خاكريزى شده توسط يك پل جايگزين اتمام خاكريزى شد. بر همين اساس، يك پل فلزى كابلى دو سوى خاكريز را به هم متصل كرد و عبور و مرور خودروها از طريق درياچه ممكن شد. ولى به دليل مطابقت نداشتن ساخت اين پل با مشخصات فنى روز و همچنين در نظر نگرفتن شرايط اقليمى درياچه، اين اتصال ديرى نپاييد و عمر كوتاه اين پل با نخستين توفان فصلى درياچه به پايان رسيد.
پلى استوارتر
پس از تخريب پل اوليه اى كه در سال ،۶۸ روى درياچه احداث شده بود فكر ساخت پلى مقاوم كه با دانش فنى روز هماهنگ باشد، ايجاد شد. در سال ۷۷ با آغاز مطالعات و تهيه طرح اوليه احداث اين پل جدى تر و در سال ۸۱ دستور ساخت پل ميانگذر اروميه از سوى رئيس جمهورى سابق صادر مى شود. همزمان بادستور رئيس جمهور وقت كار جمع آورى مستندات و مطالعاتى كه در سال هاى گذشته روى اين طرح انجام گرفته اين طرح وارد مرحله انتخاب پيمانكار و اجرا شد.
انتخاب پيمانكار
قرار بر اين مى شود كه با برگزارى يك مناقصه بين المللى، پيمانكار طرح ملى پل ميانگذر درياچه اروميه با روش ساخت و اجراى (EPC) انتخاب شود. با حضور ۶۵ شركت در بهار ۸۱ مناقصه طرح برگزار شد كه طى چند مرحله تعداد شركت كنندگان در مناقصه از ۶۵ شركت به ،۳۰ ۱۵ و ۸ شركت كاهش پيدا كرد و در نهايت پس از بررسى شرايط و صلاحيت شركت هاى موجود و با شرط استفاده از مشاور خارجى شركت صنعتى دريايى ايران (صدرا) به عنوان پيمانكار نهايى طرح ساخت پل ميانگذر اروميه انتخاب شد. انتخاب صدرا براساس تجارب ارزنده اين شركت در زمينه سازه هاى دريايى صورت گرفت كه هم اكنون با مشاوره شركت جاكوبسن (Jakobsen) نروژ، در حال انجام پروژه است.
براساس سازوكار اجرايى اين پروژه علاوه بر پيمانكار يك كارفرما از طرف دولت باعنوان مجرى طرح شهيد كلانترى وزارت راه و ترابرى، كار نظارت بر طرح را برعهده دارد. همچنين مشاور و مدير طرح به نام شركت خدمات مديريت ايرانيان (ايرامكو) با همكارى شركت دانماركى Cowi، خدمات مشاوره كار فرما شامل مديريت طرح، بررسى و تصويب خدمات مهندسى و نظارت عاليه دوره اجرا را انجام مى دهد.
شركت مهندسين مشاور سانو نيز كار جمع آورى مدارك و مستندات طرح و برگزارى مناقصه به منظور انتخاب پيمانكار طراحى و اجراى پروژه را بر عهده داشت.
آغاز عمليات اجرايى
پس از انتخاب پيمانكار، قراردادى در بهمن ۸۱ با شركت صدرا منعقد و در مهر سال ،۸۲ عمليات تجهيز كارگاه توسط پيمانكار آغاز و در بهمن همان سال عمليات ساخت طرح پل شروع شد.
۸۰ هزار تن فلز
طول پل ميانگذر درياچه اروميه كه خاكريز هاى كرانه شرقى و غربى را به هم وصل مى كند ۱۲۷۶ متر است كه عرض آن ۲۶/۷ متر و شامل ۲ باند رفت و برگشت و يك باند راه آهن در وسط پل است.
جمع كل كارهاى فلزى اين پل ۸۰ هزار تن است كه قسمت عمده آن به دليل ويژه بودن نوع و نبود توليد داخلى، از كشورهاى خارجى تأمين شده است.
پل ميانگذر درياچه اروميه داراى ۱۹ دهنه به طول ۵۰ ، ،۵۵ ۷۰ و ۱۰۰ متر است كه در وسط پل به منظور تسهيل تردد شناورها، بيشترين طول را دارد. ساخت پايه هاى اصلى پل (كيسون) به دليل شرايط ويژه درياچه كه برابر عمق متوسط ۷ مترى آب، لجن وجود دارد، كار سخت و پيچيده اى بوده است.
اين پايه ها كه وزنى در حدود ۳۵۰ تا ۴۵۰ تن و ارتفاع ۴ مترند، پس از ساخته شدن در خشكى توسط يدك كش به داخل آب كشيده شده و با ۲۰ شمع عمومى رمايل كه طول هر كدام از اين شمع ها ۸۱ متر است، به كف درياچه متصل شده است.
پس از نصب پايه ها عمليات ساخت عرشه پل (مدول) در حال انجام است كه وزنى در حدود ۱۱ هزار تن فلز را دارد.
آرك ۱۳۰۰ تنى
پل ميانى يا آرك با طول ۱۰۳ متر و ارتفاع ۲۲ متر ، وزنى در حدود ۱۳۲۳ تن دارد كه تمام مراحل ساخت آن در خارج از آب انجام شده و بعد از اتمام عمليات ساخت به محل مورد نظر حمل مى شود. پل ميانى قوسى شكل به منظور سهولت بيشتر رفت و آمد شناورها طراحى شده كه بيشترين ارتفاع را در كل پل دارد.
پلى با عمر يك قرن
از مجموع پروژه پل ميانگذر اروميه ۵۶ درصد را مصالح و تداركات، ۳۶ درصد عمليات اجرايى و ۸ درصد را مهندسى تشكيل مى دهد. بسيارى از عمليات ساخت و طراحى اين پل براى نخستين بار در كشور انجام شده است و در سطح جهان نيز منحصر به فرد است. با توجه به نوع به كارگيرى مصالح و مقاومت سازه هاى آن عمر متوسط اين پل ۱۰۰ سال برآورد شده است كه در ميان طرح هاى عمرانى كشور كم نظير است.
هزينه اى برابر با ۱۲۰ كيلومتر آزاد راه
در طراحى اوليه پل ميانگذر درياچه اروميه تنها يك خط رفت و برگشت پيش بينى شده بود كه در حين اجرا با تغييراتى در طرح اوليه به ۵ خط شامل ۴ خط رفت و برگشت و يك خط آهن در ميان پل تغيير يافت.
برآورد اوليه هزينه هاى اين طرح كه در سال ۷۹ محاسبه شده بود در حدود ۲۸ ميليون دلار بود كه پس از اضافه شدن خطوط جديد به ۱۲۰ ميليارد تومان افزايش يافت. تاكنون ۷۰/۷ ميليارد تومان از طريق كارفرما به شركت صدرا پرداخت شده است كه با افزودن مبلغ ۱۰ ميليارد تومان وامى كه از طريق سيستم بانكى به پيمانكار پرداخت شده به ۸۰/۷ ميليارد تومان رسيده است.
البته اين هزينه تنها براى ساخت پل در نظر گرفته شده و ساخت آزادراه هزينه جداگانه اى دارد كه براى تأمين آن با مشاركت بانك ملى و صندوق بازنشستگى شركتى به ثبت رسيد و از اين طريق قرار است قطعات يك دو روى آزاد راه با تناسب بيشترى به بهره بردارى برسد.در مجموع هزينه اجراى پل ميانگذر درياچه اروميه برابر با هزينه ساخت يك آزادراه به طول ۱۲۰ كيلومتر است كه با احتساب مزيت هايى كه در سايه ساخت آن عايد كشور و منطقه مى شود، مقرون به صرفه است.هزينه اجرايى اين پل به طور كامل ريالى است و تاكنون ارزى براى آن اختصاص پيدا نكرده است ولى به عنوان پشتوانه مالى شركت براى واردات تجهيزات و مصالح مورد نياز قرار شده تامبلغ ۳۰ ميليون دلار به آن اختصاص يابد.
يك گام تا بهره بردارى
طرح پل ميانگذر درياچه اروميه با عمرى در حدود ۲۵ سال انتظارات زيادى را بين مردم ايجاد كرده است و بخصوص مردم منطقه بى صبرانه افتتاح آن را انتظار مى كشند.
مجرى اين پروژه دراين باره مى گويد: هرچند آغاز عمليات خاكريزى پل ميانگذر درياچه به سال ۵۸ برمى گردد ولى به طور رسمى از اواخر سال ۸۲ عمليات اجرايى آن آغاز شد. مهندس جواد توكلى مى افزايد: پس از آغاز عمليات عمرانى در سال ،۸۲ به دليل مشكلات اعتبارى شاهد پيشرفت چندانى در اين پروژه نيستيم و از سال ۸۴ عمليات عمرانى جدى آن شروع شد.
وى در ادامه مى گويد: با توجه به شرايط ويژه اقليمى درياچه و پيچيدگى هاى مهندسى اين طرح، هيچ گاه كيفيت را فداى زمان نمى كنيم.
در مجموع كل پروژه پل داراى ۷۵ درصد پيشرفت فيزيكى است كه در بخش ساخت قطعات اين پيشرفت به ۱۰۰ درصد رسيده است. همچنين خط راه آهن ميانى پل نيز ۹۲ درصد پيشرفت دارد.
بنا به گفته مجرى پروژه حداكثر ۲ تا ۳ ماه آينده يك خط رفت و برگشت اين پل به بهره بردارى خواهد رسيد. با توجه به ساخت قطعات اصلى و زمانبر پل ميانگذر درياچه اروميه، باقى عمليات اجرايى آن به سرعت انجام خواهد شد.
اما بهره بردارى از خط آهن پل به دليل اين كه زمينه اتصال آن به خط آهن منطقه كامل نشده است زمان بيشترى طول خواهد كشيد.
خدمتگزار محيط زيست
از جمله چالش هاى اساسى ميانگذر درياچه اروميه، تأثير عمليات اجرايى پروژه بر اكوسيستم منطقه و عوارض زيست محيطى آن بود، بويژه آنكه درياچه اروميه يكى از زيستگاه هاى مهم جهان به شمار آمده و بيوسفر حفاظت شده محسوب مى شود. بر اين اساس مجرى طرح در آذر ،۸۱ اقدام به برپايى همايشى تحت عنوان «ميانگذر درياچه اروميه و محيط زيست» كرد. هدف از برگزارى اين همايش استفاده از نظرات كارشناسان، صاحبنظران و اساتيد دانشگاه به منظور يافتن مبانى علمى مناسب در حوزه زيست محيطى براى ادامه عمليات اجرايى ميانگذر با در نظر گرفتن راهكارهاى عملى و قابل اجرا در حفظ تعادل اكوسيستم درياچه بود.
مجرى پروژه ميانگذر درياچه اروميه در اين باره مى گويد: مهم ترين مشكلى كه آزاد راه ميانگذر درياچه مى تواند براى محيط زيست منطقه ايجاد كند، جلوگيرى از گردش آب درياچه است. جواد توكلى مى افزايد: علاوه بر اين كه احداث پل در قسمت ميانى درياچه مشكل گردش آب را حل مى كند، قرار شده است در قسمت خاكريز هاى كرانه ها نيز براى تسهيل گردش آب منافذى براى عبور آب تعبيه شود.
وى ادامه مى دهد: در حقيقت پل ميانگذر اروميه نه تنها آسيبى به اكوسيستم درياچه نمى رساند بلكه در خدمت محيط زيست است. مهندس توكلى در خصوص دلايل عقيده خود اظهار مى دارد: در حال حاضر عبور و مرور شناورهايى كه خودروها را ميان دو كرانه درياچه حمل مى كنند، آسيب بيشترى به محيط زيست مى رساند. وى مى افزايد: با بهره بردارى از پل شاهد كاهش مصرف سوخت و در نتيجه كاهش آلودگى محيط زيست منطقه خواهيم بود.
در مجموع هرچند نمى توان اثرات مداخله انسان در محيط زيست را ناديده گرفت،ولى با بيش از ۳۵۰ مورد مطالعه در درياچه اروميه كه به منظور سنجش اثرات زيست محيطى طرح انجام شده است، به طور قطع شاهد كاهش لطمات اين طرح در اكوسيستم منطقه خواهيم بود.
صف طولانى خودروها
وقتى به كرانه هاى درياچه اروميه مى رسيم، پس از زيبايى خيره كننده اين پارك ملى نخستين چيزى كه نظر انسان را جلب مى كند، صف بسيار طولانى است كه خودروها تشكيل داده اند. اين خودروها شناورهايى را انتظار مى كشند كه در حال حاضر تنها وسيله تردد از درياچه اروميه اند.
در فصولى كه گردشگران بيشترى به اين منطقه مى آيند، مشكل چند برابر مى شود. بنا بر گفته مسافران، ميانگين انتظار براى عبور از درياچه ۳ ساعت است كه در ايام پر رفت و آمد گاهى به يك روز نيز مى رسد. پس از سهميه بندى بنزين افراد بيشترى اين راه را بر مى گزينند، اما نكته اى كه آنان را اميدوار مى كند تلاش شبانه روزى كارگران و متخصصانى است كه وظيفه اتصال دو سوى درياچه را بر عهده دارند و براى دستيابى به برنامه زمانبندى مديران طرح در تيرگى شب نيز دست از تلاش بر نمى دارند.
صرفه جويى ۱۲۰ كيلومترى
ساخت ميانگذر درياچه اروميه مزيت هاى اقتصادى فراوانى به همراه دارد كه كاهش ۱۲۰ كيلومترى مسير اروميه- تبريز و بالعكس از شاخص ترين آنهاست.جواد توكلى در اين خصوص مى گويد: كوتاه شدن مسير فعلى اروميه- تبريز كه علاوه بر طولانى بودن به دليل عبور از منطقه كوهستانى و برفگير مشكلات فراوانى دارد بارزترين توجيه فنى- اقتصادى اين پروژه است.
مجرى ميانگذر درياچه اروميه مى افزايد: با احتساب كاهش مصرف سوخت، زمان، هزينه و اثرات مخرب زيست محيطى، به عددى خواهيم رسيد كه اجراى اين پروژه را بيش از پيش ضرورى مى نمايد.
با بهره بردارى از ميانگذر درياچه اروميه كه در آينده اى نزديك اتفاق خواهد افتاد، علاوه بر تأمين خواست ديرينه مردم منطقه، شاهد تأثيرات اين پروژه در اقتصاد و گردشگرى منطقه نيز خواهيم بود.
