] مريم وادى پور]

مدال نقره برگردن ديابتى هاى نوع يك كه ۲۵ سال با ديابت زندگى كرده اند و هيچ عارضه اى ندارند، مدال طلا برگردن ديابتى هاى نوع يك كه ۵۰ سال با ديابت زندگى كرده اند و هيچ عارضه اى ندارند و مدال الماس بر گردن ديابتى هاى نوع يك كه ۷۵ سال با ديابت زندگى كرده اند و هيچ عارضه اى ندارند، آويخته مى شود. اين كار، اگرچه حركتى نمادين است، اما باور كنيد « شما هم مى توانيد با پيشگيرى صحيح، مدال الماس را برگردن خود ببينيد!»
* بزرگترين اپيدمى تاريخ بشر
تعداد مبتلايان به ديابت در دنيا تا سال ،۱۹۸۵ ۳۰ ميليون نفر بود، اما هم اكنون ۲۴۶ ميليون نفر مبتلا به ديابت هستند و پيش بينى مى شود اين رقم تا سال ۲۰۲۵ با افزايشى ناگهانى به بيش از ۳۸۰ ميليون تن برسد. اين رشد ناگهانى تعداد بيماران ديابتى بزرگترين اپيدمى تاريخ بشر است كه علت اصلى آن تغيير شيوه سنتى زندگى مردم، آداب نامناسب تغذيه اى، كم تحركى و روى آوردن به زندگى ماشينى و مهمتر از همه ناآگاهى مردم درباره علايم شناسايى ديابت است.
مطالعات متعددى درسال هاى گذشته درباره وضعيت ابتلا به ديابت دركشور صورت گرفته است، اما براساس مطالعه معتبر مركز تحقيقات غدد و متابوليسم دانشگاه هاى علوم پزشكى شهيد بهشتى و تهران بر روى جمعيت شهرى و روستايى تهران و اسلامشهر درسال ۷۲ ، از هر ۵ تهرانى بالاى ۳۰ سال يك نفر مبتلا به ديابت يا اختلال تحمل گلوكز است و در مجموع پيش بينى مى شود در سال هاى آينده درصد زيادى از افراد به ديابت مبتلا شوند يا از عوارض ديابت يعنى بيمارى هاى قلبى و عروقى رنج برند.
با وجود همه اين خطرات پزشكان معتقدند كه واقعاً مى توان تا ۸۰ سال پس از ابتلا ، با ديابت زندگى كرد؛ چرا كه پيشگيرى از ديابت تا ۸۰ درصد ممكن است، اما آنچه در اين بين نيازمند توجه است پيشگيرى از ابتلا به ديابت و آموزش مستمر به مبتلايان در زمينه كنترل و پيشگيرى مطلوب از عوارض اين بيمارى است؛ هم اكنون ۹۹ درصد بيماران ديابتى كشور كنترل نامطلوبى برروى قند خون خود دارند و فكر مى كنند فقط مراجعه به پزشك به معناى كنترل قند خون است.
*۹۰ درصد ديابتى ها نوع ۲ هستند
دكتر عليرضا مهدوى، كارشناس بيمارى هاى غدد و متابوليك مركز مديريت بيمارى هاى وزارت بهداشت و درمان درباره آمار شيوع ديابت درمناطق شهرى و روستايى كشور مى گويد: «آمارها دراين زمينه متفاوت است، اما درمجموع شيوع ديابت درمناطق شهرى بيش از ۵۰ درصد و درمناطق روستايى ۲‎/۵ تا ۳ درصد است و پيش بينى مى شود حدود ۳ ميليون ديابتى دركشور وجود داشته باشد كه اين آمار با احتساب ۳ ميليون تن از بيماران مبتلا به اختلال تحمل گلوكز به ۶ ميليون نفر مى رسد. از اين تعداد مبتلا ۱۰ تا ۱۵ درصد ديابت نوع يك و ۸۵ تا ۹۰ درصد نيز ديابت نوع ۲ هستند.»
وى توضيح مى دهد: « بيماران ديابتى نوع يك، بيشتر در سنين نوجوانى و كودكى به ديابت مبتلا مى شوند و علت اصلى بيمارى آنها اشكال در سيستم خود ايمنى بدن است كه منجر به توليد كم يا توليد نشدن انسولين مى شود و در نتيجه ديابتى هاى نوع يك همواره نيازمند تزريق انسولين هستند. ديابت نوع ۲ نيز بيشتر در سنين پس از ۳۰ سال مشاهده مى شود و رابطه بسيار زيادى با شيوه زندگى افراد شامل كم تحركى و رژيم غذايى پركالرى دارد و راه كنترل آن ورزش و رژيم غذايى صحيح است.»
دكتر مهدوى با بيان اين كه ديابت تقريباً همه بدن را گرفتار مى كند و داراى عوارض زودرس و ديررس است، مى افزايد:« از عوارض زودرس ديابت نوع يك مى توان به « كما» اشاره كرد. بالا بودن قند خون، اجسام زائدى دربدن با نام « كتون» ايجاد مى كند و تجمع كتون ها، فرد مبتلا را به كما مى برد و درصورتى كه بيمار به سرعت درمان نشود، احتمال مرگ وى وجود دارد. اين حالت در ديابتى هاى نوع يك به كماى « هايپر اسمولار» معروف است كه درصورت درمان نشدن منجر به افت قند خون ( هايپر گليسمى ) و مرگ مى شود. همچنين آسيب ديدن عروق كوچك و بزرگى چون عروق چشمى، كليوى، عصبى و قلبى - عروقى نيز از عوارض ديررس اين بيمارى است. درعوارض چشمى احتمال كورى وجود دارد و در عوارض كليوى ديابت نيز، مبتلايان دچار نارسايى كليه و در نهايت مجبور به دياليز يا پيوند مى شوند. شايع ترين عارضه عصبى ديابت بى حسى دست و پا است. پيشرفت زخم ها ممكن است حتى منجر به قطع عضو براى پيشگيرى از گسترش عارضه شود.»
كارشناس بيمارى هاى غدد و متابوليك مركز مديريت بيمارى هاى وزارت بهداشت و درمان مى گويد:« ديابت نوع يك خيلى سريع در مبتلايان آشكار مى شود، اما در ديابت نوع ۲ ممكن است فردى سالها بدون اين كه خود بداند، مبتلا باشد. ۵۰ درصد بيماران ديابتى از بيمارى خود اطلاعى ندارند، بنابراين ديابت نوع ۲ علايم خطرى چون چاقى، فشار خون، سابقه خانوادگى دارد و البته سابقه مرده زايى، سقط هاى مكرر بيش از ۲ نوبت و تولد نوزاد بالاى ۴ كيلوگرم وزن درزنان نيز از عوامل خطر ابتلا به ديابت نوع ۲ محسوب مى شود.»
* نارسايى كليه در ۴۰ درصد ديابتى هاى نوع ۲
دكتر شهرام نوروزى، مسوول دياليز مركز مديريت پيوند و بيمارى هاى خاص وزارت بهداشت و درمان نيز با بيان اين كه در ديابت قندى بدن توان ساخت انسولين كافى يا مصرف طبيعى انسولين را ندارد، مى گويد: « ديابت با آسيب زدن به عروق خونى كليه موجب مى شود تا خون به صورت كامل پاكسازى نشود و درنتيجه فرد با افزايش وزن،تورم مچ و دفع پروتئين روبه رو شود.»
وى با اعلام اين كه حدود ۳۰ درصد ديابتى هاى نوع يك و ۱۰تا۴۰ درصد ديابتى هاى نوع ۲ دچار نارسايى كليه مى شوند، مى گويد: « بيشتر ديابتى هاى نيازمند دياليز، مبتلايان به ديابت نوع ۲ هستند كه اولين علامت نارسايى كليه آن ها« ميكرو آلبومين اورى» است كه براثر آن مقدارى پروتئين در ادرار فرد مشاهده مى شود. همچنين ممكن است فرد مبتلا دفعات زيادى درشب به دستشويى برود و فشار خون بالايى داشته باشد. درمجموع همه اين عوامل نشان مى دهد كه بيمار ديابتى درحال ابتلا به نارسايى كليه است.»
دكتر نوروزى با بيان اين كه ۲۰ تا ۲۵ درصد بيماران دياليزى، ديابتى هستند، مى گويد: «از حدود ۱۵ هزار بيمار دياليزى، ۱۴ هزار نفر همودياليز و يك هزار نفر دياليز صفاقى و از ۲۹ هزار بيمار مبتلا به نارسايى مزمن كليه ۱۴ هزار نفر پيوندى هستند و به طور كلى براى بيماران همودياليزى سالانه حدود ۴‎/۵ ميليون تومان، بيماران دياليز صفاقى ۷ ميليون تومان و بيماران پيوندى حدود ۳‎/۵ ميليون تومان هزينه درمان پرداخت مى شود.»
به گفته وى، بيماران مبتلا به ديابت بايد دست كم سالى يك بار آزمايش ادرار بدهند؛ از اين طريق مى توان با كنترل ميكرو آلبومين اورى از نارسايى كليه جلوگيرى كرد.
همچنين اين بيماران بايد سالى ۲ بار فشار خون خود را چك كنند تا با تجويز داروهاى موردنياز بتوان علاوه بر كاهش فشار خون، سرعت از دست رفتن عملكرد كليه آنها را نيز كاهش داد.
* پيشگيرى، شاهرگ حياتى كنترل ديابت
با وجود همه برنامه ريزى هايى كه براى درمان بيماران ديابتى انجام شده است، اما به نظر مى رسد مشكل اساسى دراين زمينه كلمه آشناى «فرهنگسازى» باشد. متأسفانه مردم در مورد ديابت نيز همانند بسيارى ديگر از بيمارى ها زمانى به پزشك مراجعه مى كنند كه بيمارى، خود را نشان داده است، بنابراين بيشتر هزينه ها به جاى اين كه صرف پيشگيرى به عنوان شاهرگ حياتى كاهش ابتلا به ديابت در كشور شود، به درمان اختصاص مى يابد.
دكتر اسدالله رجب، رئيس انجمن ديابت ايران در اين زمينه مى گويد: «ديابت در شروع تشخيص، بيمارى نيست بلكه كم كارى بدن است، يعنى انسولين اصلاً و يا به اندازه كافى ترشح نمى شود و يا اين كه ترشح مى شود، اما خوب به كار گرفته نمى شود. هدف اصلى نيز در كنترل ديابت بايد فقط پيشگيرى باشد، يعنى كارى كرد كه افراد مبتلا به ديابت دچار عارضه شوند و اين كار با تجويز و مصرف دارو مقدور است.»
در اين زمينه تغذيه و فعاليت جسمى مناسب نيز حرف اول را مى زند.
وى مى گويد: «مى توان ديابت را تا ۸۰ درصد پيشگيرى كرد. يعنى اگر فردى مستعد ابتلا به ديابت است، با پيشگيرى دچار مشكل نخواهدشد، اما متأسفانه آنچه درمورد بيماران ديابتى فراموش شده است آموزش مستمر به بيماران ديابتى در زمينه نحوه پيشگيرى از ابتلا به عارضه و كنترل مطلوب قند خون با رعايت نكات تغذيه اى، ورزش و فعاليت جسمانى است؛ چرا كه هم اكنون حدود ۹۹ درصد بيماران ديابتى به نحوى نامطلوب قند خون خود را كنترل مى كنند.»
وى معتقد است كه بيمه گذار نيز بايد هزينه، وسايل و امكانات موردنياز بيماران ديابتى و حتى آموزش مستمر آنها و ارزيابى مفيدبودن آنها را پرداخت كند، چون هم اكنون تهيه سرنگ انسولين سالانه حدود ۸۰ هزارتومان و تهيه وسايل و نوارهاى اندازه گيرى قند خون براى ۲ بسته از اين نوارها، ماهانه ۳۰ هزار تومان براى هر ديابتى هزينه دارد.
* طرح تشكيل سازمان غذا و دارو در صحن مجلس
دكتر نورالدين پيرمؤذن عضو كميسيون بهداشت و درمان مجلس شوراى اسلامى درباره اقدامات مجلس براى برخوردارى بيماران ديابتى از بيمه مى گويد: «چون يكى از عوامل مهم ابتلا به ديابت در كشور شيوه هاى نامناسب تغذيه اى است، مجلس بيشتر تلاش خود را صرف برنامه ريزى دقيق براى كنترل بيمارى هاى ناشى از تغذيه كرده است. بر اين اساس طرح تشكيل سازمان غذا و دارو تقديم مجلس شد. وظيفه اصلى اين سازمان تعيين سبدغذايى، كنترل كيفى و كمى تغذيه افراد، استاندارد و سالم كردن موادغذايى و درمجموع برنامه ريزى براى جلوگيرى از مصرف بيش از نياز نمك، شكر، روغن و نوشابه است. اين طرح اكنون در كميسيون بهداشت و درمان نهايى شده و در انتظار صحن علنى مجلس است.»
وى مى افزايد: «همچنين براى درمان عوارض ديابت، قانونى تصويب شد كه به موجب آن بايد همه بيماران ديابتى زيرپوشش بيمه تكميلى بروند. در اين زمينه مجلس موظف به تصويب قوانين است و نظارت بر نحوه اجرا بر عهده وزارت بهداشت و درمان است. پاسخ اين كه چرا قوانين اجرايى نمى شوند را وزارت بهداشت بايد بدهد.»
دكتر پيرمؤذن با تأكيد بر اين كه در حوزه درمان بيماران ديابتى خلأ قانونى وجودندارد، مى گويد: «همچنين مقرر شده است تا ۱۰ درصد قيمت نوشابه هاى گازدار قندى توليد داخل و ۱۵ درصد قيمت نوشابه هاى گازدار قندى وارداتى به حساب درآمد عمومى واريز شود، بنابراين ۶۰ درصد درآمد حاصله از اين محل تا مبلغ ۵۰ ميليارد تومان براى پيشگيرى، آموزش، تغيير شيوه زندگى، غربالگرى بيماران ديابتى، قلبى و عروقى و كمك به هزينه درمان بيماران ديابتى دراختيار وزارت بهداشت و درمان قرارمى گيرد.»
دكتر عليرضا مهدوى نيز با بيان اين كه كميته كشورى ديابت از سال ۷۵ تشكيل شده است، مى گويد: «در سال ۸۳ برنامه كشورى پيشگيرى و كنترل ديابت در نظام سلامت ادغام شد و زنان باردار و افراد بالاى ۳۰ سال در مناطق روستايى غربالگرى شدند و زيرپوشش مراقبت هاى پزشكان مراكز بهداشتى - درمانى روستايى قرار گرفتند. در شهرها نيز استراتژى هايى چون آگاه سازى افراد از طريق رسانه ها اجرايى شد و امسال نيز با توجه به اختصاص اعتبار خاص برنامه هاى پيشگيرى در شهرها نيز اجرايى مى شود.»
دكتر نوروزى نيز با اشاره به اجراى برنامه آزمايشى كلينيك هاى پيشگيرى از نارسايى كليه در بعضى استان هاى كشور، مى گويد: «در اين برنامه سطح بندى هاى لازم انجام مى شود و افراد مشكوك به ديابت به بهورز روستاها و پزشك عمومى ارجاع داده مى شوند و در صورتى كه بيمارى آنها تشخيص داده شود به متخصص ارجاع داده مى شوند.»
كارشناس بيمارى هاى غدد و متابوليك مركز مديريت بيمارى هاى وزارت بهداشت نيز درباره اقدام هاى وزارت بهداشت براى كاهش شكر موادغذايى توليدى كشور مى گويد: «با مراكز مختلفى در اين زمينه تعامل داشته ايم، اما اين كار اگرچه مفيد است چندان مؤثر نخواهدبود. مسأله حياتى تغيير شيوه زندگى و آموزش به عنوان اساس درمان ديابت و پيشگيرى از بيمارى هاى غيرواگير است.»