] داوود پنهانى]

ويترين كتابفروشى ها با كتاب هاى رنگارنگ در معرض ديد مخاطبانى قرار دارد كه هر يك بنا بر علاقه خود به سراغ آنها رفته و كتابى انتخاب مى كنند. اگر گذارتان به كتابفروشى هاى شهر افتاده باشد، در كنار آثارى كه در حوزه هاى تخصصى چاپ و منتشر مى شود مى توانيد كتاب هايى را كه رنگ و لعاب ديگرى داشته و در همان نگاه اول به چشم مى آيند نيز مشاهده كنيد. انبوه آثارى كه بر راه و روش «شاد زيستن» و اصول « موفقيت» در كمترين زمان ممكن اصرار ورزيده، با تأثير گذارى آنى بر ذهن مخاطب نوشته شده و در معرض ديد گذاشته مى شود. اين آثار كه در يك برآيند كلى مى توان آنها را در دو حوزه روانشناسى و مديريت عامه پسند تقسيم بندى كرد، دركى ساده و ابتدايى از مفاهيمى اينگونه در اختيار مخاطب نهاده و اجازه واكاوى عميق تر را از وى سلب مى كند. نيم نگاهى به محتواى چنين آثارى نشان مى دهد كه بسيارى از نويسند گان اين آثار با تأكيد بر موضوعات بسيار ساده و ابتدايى در حوزه هاى مورد نظر چيز چندانى خارج از دانسته هاى معمولى به مخاطب خود ارائه نمى دهند. با اين حال اقبال عمومى به چنين آثارى كه تأثير مخدر مانند آن در درازمدت مى تواند مخرب هم باشد، لزوم آسيب شناسى جدى تر اين پديده را در اولويت قرار مى دهد. پديده اى كه همپاى پيچيده تر شدن چارچوب زندگى اجتماعى گسترش يافته و چندى است كه در جامعه ما نيز باب شده است. آنقدر كه اكنون دامنه آن از سطح انتشار كتاب و مجلاتى از اين دست گذشته به برگزارى كلاس ها و نشست هايى هم در اين زمينه كشيده شده است. كلاس هايى كه قرار است آقا يا خانم همه چيز دان در آن اصول موفقيت و خوشبختى انسان ها را در ۵ جلسه به انبوه مشتاقان آموخته و راه زندگى را به شكلى راحت در اختيارشان بگذارد. كافى است نگاهى به در و ديوار خيابان هاى شهر بيندازيد يا كمى در آگهى هاى اين كلاس ها كه در نشريات گوناگون چاپ مى شود، دقيق شويد. راز خود آموزى چنان در اين آگهى ها تبليغ شده كه انگار همه رموز انسان شناسى در چهار جمله مورد ادعاى فرد ياد شده آموزش داده مى شود. مانيفست «راحت طلبى» نزد اين افراد با چنان ذوقى تبليغ مى شود كه انسان را براى لحظه اى شيفته خود مى كند. اما نتيجه مواد آموزش داده شده در برخورد با تعارضات زندگى روزمره آنچنان نقش بر آب مى شود كه حتى امكان يادآورى مفاهيم ياد داده شده براى لحظه اى نيز وجود ندارد. پاسخ به چرايى گسترش اين مفاهيم سطحى در جامعه، نكته اى است كه نيازمند كار دقيق از سوى كارشناسان برجسته است. با اين حال اشاره به تأثيرات منفى و مخرب اين آموزش هاى عامه پسند نكته اى است كه در اين گزارش به آن اشاره مى شود.
جست و جو در راز زيستن و نحوه كنار آمدن با تعارضات آن براى انسان امروز كه پيچيدگى زندگى او به نسبت قرن هاى پيش بيشتر شده، به جست و جويى جدى تبديل شده است. شايد از اين روست كه عده اى به نسبت درك و فهم خود از پديده هاى اطراف، گاه به آسان ترين روش ممكن براى كنار آمدن با اين پرسش متوسل مى شوند. با اين حال نتيجه جست و جوى عميق موضوعى است كه همواره تأثير ماندگار آن بر كسى پوشيده نيست. پديده زندگى ماشينى نيز در كنار اين پيچيدگى باعث شده تا انسان به همان اندازه كه نياز هاى اوليه خود را به راحتى برآورده مى كند، گاه به اين فكر بيفتد كه چگونه با استفاده از ساده ترين روش مى توان در زندگى موفق شد و به خوشبختى رسيد. جدال روزمره با اين پرسش و تنبلى ذاتى انسانى كه وابستگى خاصى به ماشين و ملزومات ناشى از آن پيدا كرده باعث شده تا علاقه به استفاده از روش هاى ساده و كاربردى تبليغ شده از اهميت فراوانى برخوردار شود. آن كه راز خوشبختى را براى رسيدن به سود قابل توجه خويش تبليغ مى كند، با آگاهى از اشتياق انبوه مخاطبانى كه متأسفانه تبليغ چندانى براى جايگزينى روش هاى درست در ذهن او انجام نگرفته، بر اين روش ها تأكيد مى كند. روش هايى كه انبوه مخاطبان را به استفاده از كلاس هاى گوناگون و كتاب هاى يك دقيقه اى ترغيب كرده تا از اين طريق براى سازندگان آن منافع سرشارى فراهم كند.
دكتر « حميد شيرزادى» روانشناس با تأكيد بر نقش مخرب اين كلاس ها در رسيدن انسان به موفقيت، تأثير منفى آنها را در ايجاد روحيه يأس مورد اشاره قرار داده، مى گويد: « اصولاً انسانى كه به جاى تلاش و جديت بيشتر براى رسيدن به موفقيت در زندگى به استفاده از اين روش ها پناه مى برد، همزمان با بى تأثير بودن اين روش ها يك قدم بيشتر از گذشته به سمت يأس و نااميدى پيش مى رود. چنين فردى ذهن خود را به گونه اى تنظيم كرده كه حتماً در كوتاه ترين زمان ممكن موفقيت را تجربه كند. همين كه اين موفقيت براى او حاصل نشود، نشاطش بيشتر از گذشته از بين رفته خمودگى جاى آن را مى گيرد.» وى با بر شمردن ويژگى هاى آنچه روانشناسى عامه پسند مى نامد، چنين مى گويد: «اصول آموزشى مورد تأكيد در اين كتاب ها بيش از آن كه بر مبنايى علمى استوار باشد، ساده كردن همان اطلاعاتى است كه عامه در زندگى روزمره با آن آشنا هستند. كاربرد مفاهيمى چون هوش و استعداد در اين كلاس ها به هيچ وجه چيزى بيرون از همان كاربرد مصطلح در ذهن اكثر مردم نيست. اين كه برخى باهوش بوده و برخى از هوش خود استفاده نمى كنند. اين كه مثلاً براى پولدار شدن بايد دقت كرد و اين نوع تعاريف جنبه كاربردى خاصى ندارند. همان اطلاعات عاميانه را با بزك كردن دوباره به خورد مردم مى دهند تا از اين طريق سود سرشارى نصيب خود سازند. »
* يك شبه پولدار نمى شويد
يكى از مفاهيم تبليغ شده در اين كتاب ها و كلاس ها، استفاده از روش هايى است كه قرار است به انسان كمك كنند تا او يك شبه پولدار شود. اين مفهوم چنان در ذهن برخى جوان ها جاى گرفته كه در بهترين سال هاى عمر خود به جاى تلاش براى رسيدن به موفقيت در اين زمينه دل به روش هايى مى بندند تا همه چيز را براى آنها يك شبه فراهم آورد. روش هايى كه هيچ گاه نتيجه اى در بر نداشته و تنها كاربردشان تنبلى بيشتر براى ذهنى است كه اينگونه مى انديشد. درد دل زنى كه پسرش با چنين مشكلى مواجه است، شنيدنى است: « پسرم هيچ تلاشى براى رسيدن به موفقيت نمى كنه. تمام مدت به اين فكره كه چطور مى تونه يك شبه پولدار بشه. متأسفانه هر كارى را كه شروع مى كنه، بعد از مدتى كنار گذاشته و به سراغ شغل ديگه مى ره. انگار توى رؤيا زندگى مى كنه. هر چقدر هم كه تلاش مى كنيم عوض نمى شه. به نظرم سيستم آموزشى بايد براى جلوگيرى از اين وضعيت به خانواده ها كمك كنه... »
اشاره اين مادر به گرفتارى فرزندش، اشاره به ذهنيتى است كه اكنون در ميان برخى جوانان شكل گرفته و تأثير روانشناسى هاى عامه پسند مبنى بر موفقيت يك شبه در آن مشخص است. دكتر«صمد شيشه گران» كارشناس مديريت و برنامه ريزى در اين زمينه مى گويد: «اصولاً يادگيرى علمى و حركت براى رسيدن به موفقيت در چارچوب آن علم كاريست پرزحمت كه نياز به برنامه ريزى، وقت كافى، ممارست، تمرين و آموزش هاى خاصى دارد. اين كه كسى بتواند خارج از اين چارچوب ها در هر زمينه اى موفق شود، نه تنها شدنى نيست، بلكه چيزى جز سردرگمى براى فرد به دنبال ندارد. آموزش هايى كه در اين زمينه ارائه شده و همواره بر زمان اندك براى كسب موفقيت تأكيد مى كنند، چارچوب علمى را رعايت نكرده و به بخت و اقبال و تصادف در رسيدن به آن پيروزى تأكيد مى كنند. بخت و اقبال اگر معيار رسيدن به موفقيت بود كه بخت و اقبال نام نمى گرفت. اين آموزش ها ذهن انسان را بيمار كرده و جهد و تلاش و ممارست را در او از بين مى برند. پولدار شدن يا مفاهيمى از اين دست به برنامه ريزى طولانى مدت، سرمايه گذارى، دقت و مفاهيمى از اين دست نياز دارد. انسان بايد جبر بازار، چارچوب هاى اقتصادى، تورم و همه اينها را در نظر بگيرد. اتفاقات پيش بينى نشده هم وجود دارد كه براى موفقيت انسان در اين زمينه موانعى ايجاد مى كند. اما آن كسى كه هدف خود را تعريف كرده باشد، براى رسيدن به آن هدف همه سختى ها را هم مى پذيرد. »
* يافتن جايگزين
بسيارى از كارشناسان در پاسخ به اين پرسش كه چگونه مى توان جوانان را از رفتن به سمت اين كتاب ها بازداشت؛ بر يافتن جايگزين مناسب به جاى اين كتاب ها تأكيد مى كنند. جايگزين هايى كه نقشى مؤثر در تقويت اميد و خود باورى در افراد داشته، اشتياق به موفقيت و ايمان به آينده را در ذهن و دلشان مستحكم كند. جايگزين هايى كه به گفته دكتر «شيرزادى» روانشناس در فرهنگمان به وفور يافت شده و تنها نيازمند، تبليغ مناسب براى استفاده است. وى در اين باره مى گويد: «ببينيد، در همين ادبيات خودمان كتاب هاى مثل گلستان و بوستان سعدى، مثنوى مولانا و غيره، چيزى جز آموزش زندگى و زيستن درست كه نيست. اين كه ما از تأثير درست چنين كتاب هايى غفلت كرده ايم، ايراد به خودمان بازمى گردد. ما آنگونه كه بايد و شايد مفاهيم مورد اشاره در چنين آثارى را امروزى نكرده و بر آن تأكيد نكرده ايم. اينجاست كه نياز جوان به استفاده از چنين مفاهيمى او را به سمت استفاده از شيوه هاى تبليغ شده مى كشاند. اين موضوع درباره كتاب هاى روانشناسى عامه پسند آنجا دردناك تر مى شود كه شخص به خاطر آسيبى كه در زندگى با آن مواجه شده، به جاى مراجعه به روانشناس و روانپزشك، به اين كتاب ها مراجعه كرده و در نتيجه استفاده از توصيه هاى آنها با مشكلى جدى تر هم مواجه شده است.»
زندگى انسان سرشار از فراز و فرود هايى است كه همه ما در مقاطع گوناگون، با آن مواجه مى شويم. تأثير اين فراز و فرود ها در زندگى همه ما يكسان نيست. آن كه ياد گرفته از هر شكستى پلى براى پيروزى و موفقيت بسازد، به جاى غمگين شدن و كنج عزلت گزيدن، مهر و لطف خداوند را جايگزين يأس و بدبينى كرده، با اتكا بر آن مهر و لطف راه آينده اش را طراحى كرده و در آن مسير پيش مى رود. در فرهنگى كه بزرگان آن همواره بر ياد خدا و رحمت او بر بندگانش تأكيد كرده و از آن استفاده كرده اند، دلگرمى موضوعى است كه راه حل هاى بسيارى براى رسيدن به آن صادر شده است. تنها بايد نشست و با تعمق بيشتر در آن مفاهيم تعمق كرد. آنگونه كه سعدى بزرگ با خويش زمزمه مى كرد:
برگ درختان سبز، در نظر هوشيار
هر ورقش دفترى است، معرفت كردگار