] ناهيد جعفرپور]

برخى دست خط ها زيبا و چشم نواز است ، آن قدر كه نگاه كردن و خواندن شان به آدم احساس آرامش مى بخشد، اما دست خط هاى ناخوانا و نازيبايى هستند كه نه فقط در آدم رغبتى براى خواندن شان به وجود نمى آورند، بلكه نگاه كردن شان هم رنج آور است. زبان فارسى اين قابليت را داردكه به خط زيبايى نوشته شود. زيبانويسى به غنى كردن هنرى مى انجامد كه سال هاست استادان خط فارسى تلاش دارند از زوال آن جلوگيرى كنند. اما بسيارى از ما پس از سال ها درس و تحصيل، هنگامى كه از مدرسه و دانشگاه دانش آموخته مى شويم، همچنان درست، زيبا و خوانا نوشتن را بلد نيستيم. اين است كه بعدها وقتى عهده دار مسئوليتى و صاحب شغلى هم مى شويم با همان خط ناخوانا در واقع مروج نوعى بدخطى و بدشكلى در حروف فارسى مى شويم. چرا اين گونه است كه چندسال درس و مشق مدرسه درست، زيبا و اصولى نوشتن را به ما نمى آموزد

هنر خط و خوشنويسى در پيشينه تاريخى فرهنگ ايرانى، قدمتى ديرينه دارد. با اين وجود نسل امروزى از قافله آموزش خط فارسى دور افتاده است. اهميت زيبا و خوانانويسى تا حدى است كه روانشناسان از تأثير خط خوش و زيبا در ذهن و روح انسان ها سخن مى گويند. به همين علت است كه هميشه ديدار از نمايشگاه هاى خوشنويسى در زمره يكى از لذت هاى بصرى و چشم نواز به شمار مى رود. چنانچه استاد پرتو حسن پور مدرس خط مى گويد: «اهميت هنر خوشنويسى تا به آن حدى است كه ارزش برخى كتاب هاى ادبى به خط نويسنده اى است كه آن را به نگارش درآورده است. نام برخى استادان خط بر روى جلد كتاب هاى عرفا و شاعرهاى ايرانى ، بر ارزش و جذابيت آن اثر مى افزايد. اين است كه امروزه حتى با وجود دستگاه هاى پيشرفته چاپ، باز هم وقتى شما مى خواهيد به عنوان مثال ديوان حافظ را تهيه كنيد به نام خطاط آن توجه مى كنيد. چون خط خوش و زيبا، خواندن را لذت بخش تر ، مفيدتر و به يادماندنى تر مى كند.»
اما خوش خط و زيبا نوشتن ، هنرى نيست كه فقط بايد آن را از عده خاصى انتظار داشت و تصور كرد هركه علاقه مند است و استعداد اين كار را دارد بايد سراغ آن برود. بلكه به عقيده استادحسن زاده منظور اين است كه حتى كارمندان ادارى هم مكاتبه هاى ادارى خود را با خط زيبا و خوانا بنويسند. در هر مؤسسه و مركزى كه با نوشتن زبان فارسى سر و كار دارد اين كار با زيبايى صورت بگيرد كه البته زندگى روزمره اغلب ما خالى از نياز به نوشتن نيست.» اهميت خوشنويسى تا به حدى است كه حضرت على (ع) مى فرمايد: «به شما سفارش مى كنم خط خوش بياموزيد چون خط خوش يكى از باب هاى دستيابى به رزق و روزى است.» از نظر معنوى نيز در اسلام به خوشنويسى تأكيد شده است . پيامبر اكرم (ص) مى فرمايند: «اگر بسم الله را با خط خوش بنويسيد وارد بهشت مى شويد.» چرا كه خط خوش به جلابخشيدن به حقيقت كمك مى كند. حتى روان شناسان خط شناس با توجه به خط انسان ها مى توانند پى به روحيه آنها هنگام نوشتن برد به اطلاعات شخصيتى فرد نويسنده دست يابند و بفهمندكه خط در روز يا شب نوشته شده است.
* خوشنويسى درس فراموش شده مدرسه
تا سال ها آموزش زيبانويسى در مدارس موضوعى فراموش شده بود و معلمان زمانى را صرف آموختن اين قابليت به دانش آموزان نمى كردند. كار دانش آموز در مدرسه فقط وقتى قابل قبول واقع نمى شدكه قابل خواندن نبود. در غيراين صورت جنبه هاى زيبايى آن چندان اهميتى نداشت. البته گاهى معلمان باذوقى هم بودند كه رمز و راز زيبانويسى را در لابه لاى دروس مى گنجاندند و به دانش آموزان مى آموختند اما در بيشتر مواقع اين موضوع اولويتى در آموزش و پرورش محسوب نمى شد.
استاد على عشقى كه به همران پسرش، سال هاست به آموزش هنر خوشنويسى به علاقه مندان مى پردازد، درباره جاى خالى آموزش خط و خطاطى در نهاد آموزشى كشور مى گويد:«هنر خوشنويسى تا وقتى در حد سليقه است ، عملى آماتورى است . بايد ياد گرفت كه درباره هنر مثل يك شغل گفت و گو كرد. در علم و هنر ۳ اصل وجود دارد. استاد، استعداد و پشتكار. استاد و استعداد روى هم ۳۰ تا ۴۰ درصد در خوش خطى تأثير دارد و پشتكار ۶۰ تا ۷۰ درصد در پيشرفت فرد نقش دارد. بنابراين با پشتكار مى توان خط خوبى داشت. همچنان كه هنرهاى سنتى ما با پشتكار صاحبان آنها رشد و گسترش يافتند. ولى اكنون نه فقط اين پشتكار به چشم نمى خورد بلكه استاد و مربى هم براى آموزش اصول زيبا نويسى به ويژه براى دانش آموزان كه در سن مناسبى هم براى يادگيرى هستند، وجود ندارد. به گونه اى كه دانش آموزان بدون تلاش و با استفاده از شيوه ها و الگوهاى نامناسب آموزشى به سمت بدخطى مى روند.
چندسالى است كه در مدارس ابتدايى كه پايه آموزش عمومى است و يادگيرى در آن مقطع مى تواند به شكل گيرى علايق و عادت هاى بعدى انسان در مقاطع ديگر زندگى بينجامد، كتاب آموزش خوشنويسى در اختيار دانش آموزان گذاشته شده است. آنها بايد طبق روال اين كتاب ابتدا روى خطوط شكسته و نستعليق را پررنگ كرده و سپس با توجه به الگوى نوشته شده، شروع به تمرين نوشتن كنند. اما پرتو حسن زاده معتقد است: «اين كار هم وقتى با آموزش جدى مهارت خوانا و زيبا نوشتن همراه نباشد، اثرى نخواهدداشت. چون اغلب معلمان انجام دادن تمرين هاى اين كتاب را به عنوان تكليف منزل دانش آموزان مى دانند و بدون اين كه به دانش آموز، فن خوشنويسى حروف را بياموزند، از او صرفاً تقليد و نقاشى كردن از خطوط كتاب را مى خواهند. در حالى كه دانش آموز وقتى بداند كه مثلاً حرف «ك» را در خوشنويسى و خط شكسته چگونه و به چند شكل مى توان نوشت كه در حين زيبا بودن، خوانا هم باشد، هم هدف از اين آموزش كتاب بخصوص تكليف خوشنويسى هم نباشد، در جاهاى ديگر هم آن اصول را رعايت مى كند. اما درحال حاضر اين اتفاق در مدرسه نمى افتد. ازطرفى چون خود معلمان هم با اصول هنر خوشنويسى آشنايى ندارند و آموزشى در اين باره نديده اند و از سليقه خود پيروى مى كنند، نمى توانند مربى و الگوى خوب و مناسبى هم براى خوش خطى و زيبانويسى دانش آموز باشند.»
در اين اقدام آموزش و پرورش كه هنر خوشنويسى را چاپ كتاب هاى مخصوص دراين زمينه به گونه اى كه زيبا نوشتن را به متن زندگى روزمره مردم درآورد، نكات مثبت و قابل توجهى هم مى توان يافت.
مهرداد اثباتى مدرس خطاطى مى گويد: «البته با اين سطح آموزش در مدارس نمى توان انتظار داشت، دانش آموز در آينده، خوشنويس شود، اما همين كه بياموزد خوانا و خوش خط بنويسد و اصول اين كار را بياموزد و در آينده هم رعايت كند، اين كار در اصلاح شيوه هاى نوشتن حروف فارسى سهم زيادى خواهدداشت.
و حتى جلوى برخى سليقه هاى شخصى كه گاهى بدون هيچ پايه و مبناى درستى به حروف فارسى شكل هاى خاصى داده و آنها را در جامعه رواج مى دهد، گرفته خواهدشد. درواقع صرف آموختن زيبا نوشتن كافى نيست، بلكه خوش خط بودن بايد با رعايت اصول نوشتارى فارسى و خوانا بودن همراه باشد. مهرداد اثباتى همچنين معتقد است: «براى تأثير آموزش هنر خوش نويسى در مدارس، بايد از معلمان دوره ديده استفاده كرد تا دانش آموز ضمن يادگيرى زيبا و خوانانويسى، ذره ذره فوت و فن هاى اين كار را بياموزد. از هر آموزش احساس لذت كند در وجودش درونى شود و تا هميشه با او همراه باشد.»
* از هنر تا حرفه
آموزشگاه هاى متعددى در شهرها براى آموزش هنر خوشنويسى به علاقه مندان مشغول به كارند. در اين آموزشگاه ها به علاقه مندان، هنر خوشنويسى در سطوح مختلف آموخته مى شود. مدير يكى از اين آموزشگاه ها درباره طبقه بندى آموزش هاى ارائه شده مى گويد: «آغاز و انجام خوشنويسى به شش دوره آموزشى تقسيم مى شود. ابتدايى، متوسطه، خوش، عالى، ممتاز و استادى. از تمام كسانى كه براى يادگيرى هنر خوشنويسى وارد اين كار مى شوند كمتر كسى هست كه تا پايان راه برود و به درجه استادى برسد. اما بيشتر آنها بعد از گذراندن دو يا سه مرحله قادر مى شوند با اصول خوشنويسى آشنا شده و شروع به زيبا نوشتن كند. اما در همين مراحل هم ذوق و عشق فراوان لازم است. چون خوشنويسى اصولاً كارى پرزحمت و مشكل است كه به تمركز و صرف وقت زياد نياز دارد و از آنجا كه چندان در زمره اولويت هاى زندگى روزانه نبوده و فقدانش آزاردهنده نيست، در نتيجه هم تعداد افرادى كه به سراغ آموزش خوشنويسى مى آيند چندان زياد نيست و هم از تعداد هنرآموزان، گروهى كه اين راه را تا به آخر بروند كم است. با اين همه همان تعدادى كه مدت كوتاهى، نزد استاد با مختصرى از اصول و قواعد صحيح نوشتن كلمات در تركيبات آنها آشنايى پيدا مى كنند، مى توانند تا حدى خط خوش و خوانايى داشته باشند كه بيننده و خواننده براى ديدن و خواندنش رغبت از خود نشان بدهد كه طى دوره ابتدايى و رسيدن به آغاز دوره متوسطه در دوره هاى آموزش خوشنويسى، اين قابليت را به فرد مى دهد.»
كسانى هم هستند كه در هنر خوشنويسى به مراحل استادى مى رسند و قادرند، تابلوهاى نفيس زيبا و ارزشمندى از هنر خطاطى بيافرينند و حتى به حرفه برخواسته از اين هنر رونق ببخشند.
مهرداد عشقى معتقد است: «براى هر سفارشى كه براى خوشنويسى مى گيريم، به اقتضاى مضمون و آن سفارش كار مى كنيم. در واقع بايد تكنيك و ضرباهنگ خاص آن سفارش را به ساختار اثر تزريق كرد. اين است كه برخى آثار بشدت متفاوت، متمايز و حتى برتر خطاطى خلق مى شود و در ذهن چنان رسوخ مى كندكه گويى منظره اى بديع و چشم اندازى زيباست.»
براى رسيدن به سطوح بالاى خوشنويسى و حرفه اى شدن، بايد تحصيلات داشت. نستعليق كه يكى از زيباترين خطوط جهان شناخته شده، در زندگى بسيارى از ما جنبه درست و كاربردى ندارد و شكل مصرفى نيافته است. با وجود كلاس هاى آموزشى و خوشنويسى در برخى مدارس، همچنان بسيارى از دانش آموزان خوش خط نيستند و برخى از آنها اصلاً خوانا نمى نويسند. اگر پايه هاى هر رشته هنرى خوب آموزش داده شود، مى توان انتظار داشت كه هنرمندان حرفه اى هم تربيت شوند. در جامعه ما اگر كسى در رشته اى از هنر نام آور و مطرح است، بيش از امكاناتى كه در اختيارش بوده، به پشتكار و علاقه و تلاش خود تكيه كرده است.