•دولت با هدف كاهش نقش خود در فرايند توليد گندم، آرد و نان طرح ساماندهى اين سه بخش را د ردستور كار خود قرار داده كه از جمله محورهاى اين طرح، راه اندازى واحدهاى نان صنعتى است
•در توليد صنعتى نان، انواع نان هاى سنتى از قبيل سنگك و بربرى نيز به صورت تمام پز يا نيم پخت در اختيار واحدهاى توزيع قرار مى گيرد
•تغذيه درازمدت با نان هاى حاوى جوش شيرين، باعث ايجاد سوءهاضمه در افراد شده و مصرف زياد آن حتى تجزيه برخى ويتامين هاى گروه B، مانند ريبوفلاوين (B2) را به دنبال دارد
•وزارت بازرگانى قصد دارد تا پايان سال ،۸۷ توليد ۵ درصد نان كشور را صنعتى كند. هم اكنون سرانه مصرف نان در كشور ۱۵۶ كيلوگرم است
•با توليد صنعتى نان، علاوه بر بهبود كيفيت، كاهش ضايعات، كاهش هزينه توليد، رعايت اصول بهداشتى و تأمين سلامت مردم، از افزايش قيمت نان جلوگيرى خواهد شد
نوستالژى هر نسلى روى محور خاصى مى چرخد، اگر براى نسل دهه ۵۰ و ۶۰ ، يا حتى پيشتر از آن، دهه ،۴۰ حوض هاى فيروزه اى رنگ پر از ماهى قرمز خانه مادربزرگ ها، مرور خاطرات دوران كودكى را به كام شيرين مى كرد، براى نسل دهه ۷۰ ، در شرايطى كه بيشتر مادربزرگ ها و پدربزرگ ها به آپارتمان نشينى روى آور ده اند، شايد نان تازه و داغ و گهگاه خشخاشى كه پدربزرگ صبح روزهاى تعطيل، فرزندان و نوه هاى خود را ميهمان آن مى كند، به نوستالژى جمعى تبديل شود؛ نان تنورى داغى كه به قول همين پدربزرگ ها، زمانى به عنوان قوت غالب مردم، تأمين كننده بسيارى از نيازهاى بدن بود و امروز به دليل پخت بى كيفيت كه ريشه در هزار و يك دليل دارد، گاهى منجر به سوءهاضمه و بسيارى بيمارى هاى ديگر مى شود.
|
|
|
داستان نان را اگر از زبان پدربزرگ ها بشنوى، خاطرات آن روزهايى مرور مى شود كه مادرانشان پيش از طلوع آفتاب، «چانه » هاى خميرى كه از ۲۴ ساعت قبل به تدريج «ور» آمده بود را به ديواره سوزان تنورهاى خانگى مى سپردند تا نان، اين بركت سفره ايرانى، قوت جانشان شود و جايگزينى باشد براى بسيارى از نيازهاى بدن. چه آن كه بر اساس بررسى هاى صورت گرفته، بخش قابل توجهى از موادمغذى مورد نياز بدن اعم از پروتئين، انرژى، مواد نشاسته اى، ويتامين ها و بويژه مواد معدنى از طريق مصرف نان تأمين مى شود، به طورى كه اين ماده غذايى ، تأمين كننده حدود ۸۰ درصد آهن (عنصر اصلى بافت خون) ، ۴۰ درصد كلسيم (عنصر اصلى بافت هاى استخوانى) و مقادير قابل توجهى روى و فسفر مورد نياز بدن انسان است.
اما به تدريج كه تنورهاى خانگى جاى خود را به تنور نانوايى محل سپردند و بعدها، اوستا شاطرهاى كاركشته كه جايگزينى امين براى زنان خانه دار پاى تنورها بودند، جايشان را به كارگران فصلى غير ماهر دادند، جوش شيرين هم وارد فرايند توليد نان شد و سنت «ور» آمدن خمير كه نفس شاطرها و مادران پدربزرگ ها و مادربزرگ هايمان به آن وصل بود به خاطره ها سپرده شد.
وقتى بلاى جان مى شود
با گذر زمان، توليد نان در نانوايى ها حواشى ديگرى هم پيدا كرد. اگر تا سال ها قبل، مالكان نانوايى ها كه معمولاً از معتمدين محل هم بودند، بالاى سر شاطر و كارگر مى ايستادند تا به قول خودشان «نانى» مزاج پسند به دست مردم برسد و اسباب شرمندگى از اهل محل را فراهم نكند، كم كم مغازه ها را اجاره دادند و خودشان را به كار ديگرى مشغول كردند.
آنها هم كه مديريت نانوايى را به عهده گرفتند، به دليل مشكلاتى كه وجود داشت و به گفته خودشان، همچنان هم ادامه دارد، كيفيت را فداى كاهش قيمت تمام شده نان كردند.
اگرچه برخى مشكلات موجود در كيفيت نان به ابتداى پروسه توليد، يعنى كشت گندم و تبديل آن به آرد بازمى گردد اما در نهايت آنچه اتفاق افتاد اين بود كه دولت چشم باز كرد و ديدسالانه بالغ بر ۲۷۰۰ ميليارد تومان يارانه به اين بخش اختصاص مى دهد اما نه خودش، نه مصرف كننده و نه نانوا از وضع موجود رضايت حداقلى ندارند.
از آنجا كه همچون بسيارى بخش هاى ديگر، حضور پررنگ دولت به عنوان تكيه گاهى دائمى و پوشاننده ضعف ها و نواقص از مرحله توليد گندم تا نان تلقى مى شد، از حدود سه سال قبل دولت تصميم گرفت به تدريج از چرخه خريد گندم، فروش آرد و توليد نان كنار برود و با هدفمند كردن يارانه هاى اين بخش، تسهيلات را به سمت كيفى كردن توليد گندم، آرد و نان سوق دهد. با همين هدف، طرح ساماندهى گندم، آرد و نان تدوين و در دستور كار دستگاه هاى ذيربط قرار گرفت. اين طرح در يك فرايند چند ساله، حضور و نقش دولت در اين پروسه را به حداقل خواهد رساند.
از سنت تا مدرنيسم!
ازجمله محورهاى طرح ساماندهى آرد، نان و گندم، توليد نان صنعتى در كشور است.منظور از نان صنعتى، توليد انبوه نان در كارخانجات با هدف توليد بهداشتى و با كيفيت، كاهش ضايعات و البته كاهش هزينه هاى تمام شده توليد نان است.
در حال حاضر ۶۰ هزار واحد نانوايى سنتى در كشور فعال هستند كه به دليل حجم اندك توليد روزانه، تأثير دستمزد در قيمت تمام شده نان توليدى آنها بسيار بالاست. براساس برآوردهاى كارشناسى وزارت بازرگانى، در قيمت تمام شده نان در نانوايى هاى سنتى، ۵ تا ۷ درصد، قيمت آرد و حدود ۷۰ درصد دستمزد كارگران اثرگذار است. به همين دليل در ابتداى هر سال، با افزايش دستمزد كارگران، واحدهاى نانوايى براى پوشش هزينه هاى خود، از دولت انتظار دارند قيمت نان را افزايش دهد. اين انتظار كه به دليل تبعات اجتماعى و سياسى بحث افزايش قيمت نان بعضاً بى پاسخ گذاشته مى شود، طى چندسال اخير موجب نارضايتى واحدهاى نانوايى شده است. به همين دليل هم برخى نانوايان براى جبران هزينه هاى خود، وزن مصوب چانه هاى نان را به صورت سليقه اى كاهش مى دهند.
زكريا باكويى، بازرس اتحاديه نانوايان تهران مى گويد: «يك نانوايى لواش پزى روزانه ۴۰۰ كيلوگرم سهميه آرد دارد، با درنظر گرفتن وزن مصوب چانه كه ۱۹۰ گرم است، اين نانوايى روزانه حدود ۲۱۰۵ عدد نان توليد مى كند كه با قيمت مصوب هر نان ۱۵ تومان، درآمد روزانه اش حدود ۳۰ هزارتومان مى شود. اين درحالى است كه اين نانوايى روزانه حداقل ۳۰ هزار تومان دستمزد كارگر بايد پرداخت كند.
«درحال حاضر وزن واقعى چانه هاى لواش ۱۲۰ گرم است و اگر قرار باشد وزن ۱۹۰ گرمى مصوب را درنظر بگيريم، نان لواش دانه اى ۳۰ تومان تمام مى شود.»
مرثيه بهداشت نان
علاوه بر اين، موضوعى كه در پخت نان به شيوه سنتى جنبه حادى پيدا كرده است، مسأله استفاده از جوش شيرين در فرايند پخت است.
اگر چه مرثيه كيفيت و بهداشت نان فقط ريشه در استفاده از جوش شيرين ندارد اما مضرات استفاده از اين ماده و پخت نان آنقدر گسترده است كه مجالى براى صحبت از ساير مسائل بهداشتى نان و نانوايى ها باقى نمى گذارد.
تخمير نان به صورت بيولوژيكى، يعنى توسط ميكرو ارگانيسم هاى مخمر نانوايى، گاز CO2 توليد مى كند كه اين عمل باعث پوكى نان مى شود. اين ميكرو ارگانيسم ها، علاوه بر اين، اسيد هايى هم توليد مى كنند كه باعث فرم پذيرى نان شده و طعم و بوى نان را بهبود مى بخشد.
عمل تخمير كمى زمان بر است به همين دليل و البته هزاران دليل ديگر، منجمله كارآزموده نبودن نانوايان، نا آگاهى نسبت به عوارض استفاده و عدم معرفى روش هاى عملى جديد و مواد افزودنى مجاز و پوشاندن عيوب نان و ماشين آلات غير استاندارد پخت نان، اكثر نانوايان به استفاده از جوش شيرين روى آورده اند. جوش شيرين در دماى ۶۰ درجه سانتيگراد در محيط خمير، گاز CO2 توليد كرده و باعث تخلخل و پوك شدن نان مى شود. اما در كنار آن، عوارض گسترده اى را تحميل مى كند.
در حالى كه PH مطلوب خمير نان براى مخمر بين ۴/۵ تا ۵/۵ است، PH جوش شيرين قليايى و معادل ۱۰ است. زمانى كه از جوش شيرين استفاده مى شود، محيط اسيدى به قليايى تبديل شده و ميكرو ارگانيسم ها نمى توانند در اين محيط فعاليت كنند تا باعث طعم بهتر و پوكى نان شوند. از طرف ديگر، در گندم و آرد گندم، ماده اى به نام اسيد فيتيك وجود دارد كه با املاح موجود در آرد مثل آهن، روى و كلسيم تركيب مى شود و نمى گذارد اين املاح جذب بدن شوند.
مصرف مخمرنان يا خمير ترش موجب مى شود آنزيمى به نام فيتاز توليد شود. فيتاز باعث تجزيه اسيد فيتيك مى شود. بنابراين اين اسيد نمى تواند بااملاح فوق تركيب شده و به اين ترتيب، املاح جذب بدن مى شوند.وقتى در خمير از جوش شيرين استفاده مى شود، PH مناسب خمير تغيير داده مى شود و ميكرو ارگانيسم ها در اين محيط نمى توانند اسيد فيتيك را تجزيه كنند؛ به همين دليل جذب املاح مختل مى شود. از سوى ديگر، PH خمير و نان در اثر مصرف جوش شيرين تغيير مى كند، در حالى كه براى هضم و جذب آسان، محيط بايد اسيدى باشد.به گفته كارشناسان بهداشتى، تغذيه درازمدت با نان هاى حاوى جوش شيرين، باعث ايجاد سوءهاضمه در افراد شده و مصرف زياد آن حتى تجزيه برخى ويتامين هاى گروه B، مانند ريبوفلاوين (B2) را به دنبال دارد.
اگرچه وزارت بهداشت استفاده از اين ماده مضر شيميايى را در فرآيند پخت نان ممنوع اعلام كرده اما به گفته دست اندركاران و البته مصرف كنندگان، استفاده از آن بخصوص در شهرهاى بزرگ همچنان ادامه دارد.
تشويق به سرمايه گذارى
دولت با هدف حل اين مشكلات، احداث واحد هاى نان صنعتى را با جديت دنبال مى كند به طورى كه در بودجه سال جارى براى تأمين منابع سرمايه گذارى واحدهاى صنعتى نان، به ويژه تأمين ماشين آلات خط توليد، معادل ۵۰۰ ميليون دلار از محل حساب ذخيره ارزى و مبلغ يك هزار ميليارد ريال به عنوان يارانه سود تسهيلات حداكثر تا ۵ درصد در نظر گرفته است.
اين تسهيلات با تنفس يك ساله پرداخت مى شود و مدت بازپرداخت آن ۵ سال است.بهبود كيفيت، كاهش ضايعات، كاهش هزينه توليد، جلوگيرى از افزايش بى رويه قيمت نان و رعايت اصول بهداشتى و تأمين سلامت مردم از جمله رويكردهاى اصلى دولت در حمايت از احداث واحدهاى نان صنعتى است و بخش خصوصى، تعاونى و بخش عمومى غيردولتى با اولويت شركت هايى كه از تجميع واحدهاى نان سنتى تشكيل مى شوند، مى توانند از تسهيلات مذكور براى اين كار بهره مند شوند.
در آئين نامه اجرايى جزء «۱» بند الف تبصره ۱۵ قانون بودجه امسال عنوان شده كه حق بيمه كارگران و كاركنان و ضرايب مالياتى و نرخ آب و برق و گاز و سوخت و ساير خدمات مورد نياز واحدهاى نان صنعتى بيشتر از واحدهاى سنتى نخواهد بود.حبيب مزروعى، مجرى طرح نان صنعتى در شركت بازرگانى دولتى در مورد روند دريافت مجوز ساخت واحد نان صنعتى مى گويد: متقاضى بايد درخواست خود را به شركت بازرگانى دولتى در تهران يا شركت غله و خدمات بازرگانى استان ارائه كند، با تكميل مدارك و ارائه طرح توجيه فنى واقتصادى، در صورت تأييد، موافقت اصولى صادر مى شود و متقاضى براى دريافت پروانه تأسيس به ادارات صنايع استان ها معرفى خواهد شد. در ادامه پس از تهيه زمين و ارايه پرفورم هاى ماشين آلات، با پيشنهاد شهرك وزارتخانه هاى بازرگانى و صنايع براى دريافت تسهيلات به بانك تجارت معرفى مى شود.
بانك عامل موظف است حداكثر ظرف مدت يك ماه پس از معرفى، نسبت به معرفى و اعلام نظر نسبت به طرح اقدام كند.در صورتى كه متقاضى در زمان مشخص شده در گزارش توجيه فنى و اقتصادى تأييد شده بانك عامل نتواند طرح خود را اجرا و راه اندازى كند، به ازاى هر شش ماه تأخير، يك درصد از يارانه در نظر گرفته شده كاهش مى يابد.
براساس آمار شركت بازرگانى دولتى، تا ۲۳ آبان ماه گذشته ۱۷۷۷ موافقت اصولى براى ساخت واحدهاى نان صنعتى صادر شده كه ۳۱۳ مورد آن تبديل به جواز تأسيس از سوى سازمان صنايع و معادن استان ها شده است.
مزروعى با اشاره به اين كه حدود ۵۰ متقاضى در مرحله تكميل مدارك و بررسى طرح هاى توجيه فنى و اقتصادى در بانك ها هستند، ابراز اميدوارى مى كند تا پايان سال حداقل ۲۰ واحد به ظرفيت توليد روزانه ۲۰ هزار تن بتوانند به مرحله گشايش اعتبار برسند.
حمايت از سنتى ها
وزارت بازرگانى قصد دارد تا پايان سال ،۸۷ توليد ۵ درصد نان كشور را صنعتى كند. هم اكنون سرانه مصرف نان در كشور ۱۵۶ كيلوگرم است.
البته اين سرانه مصرف با احتساب ضايعات نان است و چنانچه توليد نان در كشور كيفى شود، قطعاً سرانه مصرف كاهش خواهد يافت. مزروعى ميزان ضايعات مشهود و غيرمشهود نان را ۲۰ درصد عنوان مى كند.
مجرى طرح نان صنعتى با تأكيد بر اين كه رويكرد دولت تداوم حمايت از نانوايى هاى سنتى است، مى گويد: نانوايان سنتى مى توانند همچون گذشته به كار ادامه دهند يا كاربرى واحد خود را براى عرضه نان توليدى كارخانه هاى نان صنعتى تغيير دهند.
«پيش بينى كرده ايم نان در واحدهاى صنعتى به دو صورت تمام پخت و نيم پخت توليد شود. نان هاى تمام پخت به همان صورت در واحدهاى توزيع در اختيار مردم قرار مى گيرد و نان هاى نيم پخت شده، در واحدهاى توزيع به وسيله فرهاى مخصوص تمام پز شده و به صورت داغ در اختيار مردم قرار مى گيرد.»
تكليف نان هاى سنتى چه مى شود
مزروعى مى گويد: در توليد نان صنعتى، انواع نان هاى سنتى از قبيل بربرى، سنگك، تافتون و لواش توليد خواهد شد و مردم از اين بابت نبايد نگران باشند.
براساس آئين نامه جزء يك بند الف تبصره ۱۵ قانون بودجه سال ،۸۶ نانوايان سنتى چنانچه در كارخانه هاى صنعتى سهيم شده يا خود نسبت به ساخت آن اقدام كنند، مى توانند با ابطال پروانه واحد سنتى خود وحذف سهميه آراد يارانه اى، با همكارى وزارت بازرگانى در صورت نياز به خدمت كارگران خود خاتمه دهند.
به نظر مى رسد توليد نان به شيوه صنعتى ضداشتغال است
اين طور نيست. شايد در كارخانجات نان صنعتى اشتغال زياد نباشد اما اشتغالزايى واحدهاى توزيع كمتر از نانوايى هاى سنتى نخواهد بود.
پيشقراولان نان صنعتى
قرار است نخستين كارخانه نان صنعتى دى ماه امسال در كرج افتتاح شود. ظرفيت اوليه توليد اين كارخانه روزانه ۴۴ تن و قابل افزايش تا ۱۵۰ تن است.
مزروعى تأكيد دارد كه با صنعتى شدن بخشى از توليد نان در كشور، رقابت خوبى بين نانوايان سنتى براى ارتقاى كيفيت توليد ايجاد مى شود كه در نهايت تأمين كننده منافع دولت، نانوا و مصرف كننده است.