Iran Newspaper - سلامت

] مريم وادى پور ]

شما هم حتماً ضربه سر معروف «زين الدين زيدان» به سينه «ماتراتزى»، مدافع تيم ملى ايتاليا را در فينال جام جهانى ۲۰۰۶ آلمان، به ياد داريد. ضربه اى كه چند ميليارد بيننده فينال را شوكه كرد . جداى از تفاسير مختلف از علت اين ضربه همچون اين كه ماتراتزى به زيدان توهين كرده است ، متخصصان علوم پزشكى نيز تفاسير خود را از آن بيان كرده اند با آن كه هنوز علت اصلى اين عمل بازيكن با اخلاق تيم ملى فرانسه براى خيلى ها پوشيده مانده است. همايش «يورو پيريونت ۲۰۰۷» كه در حوزه طب ورزشى و توانبخشى قلب برگزار شده بود، درپى مطالعه بر روى اين اتفاق تحليلى ارائه كرد. خلاصه تحليل اقدام زيدان اين گونه است: «زيدان بايد دقايقى قبل تر از انجام اين عمل، از بازى خارج مى شد، اما به علت ضرورت بازى، اين اقدام امكان پذير نبوده است و با سرآمدن «آستانه خستگى» زيدان، انجام هر عملى از سوى او ممكن بوده است.»

آيا تاكنون پيش آمده است كه ناگهان از كوره در برويد و با ديگران درگير شويد ، حتماً شاهد مشاجره مسافران با راننده تاكسى بر سر مبالغى ناچيز بوده ايد، به نظر شما آيا اين مشكلات ارتباطى با خستگى افراد دارد ، شما بيشتر در مواقعى كه سر حال هستيد با افراد مشكل پيدا مى كنيد يا در زمان خستگى ، آيا عبارت «آستانه خستگى» تا به حال به گوشتان خورده است
بررسى سيستم پيچيده سوخت و ساز بدن ، شما را متوجه اين نكته مى كند كه سلول به عنوان واحد ساختمانى بدن، براى تأمين انرژى لازم حيات و زنده ماندن خود نيازمند دريافت و تجزيه گلوكز است و با سوخته شدن گلوكز در راه تأمين انرژى، مواد زايدى توليد مى شود كه سلول بايد آنها را به موقع دفع و محيط سالمى براى حيات خود ايجاد كند. اينجا مرز خستگى هر فرد است. اگر بدانيم چگونه مى توان آستانه خستگى را بالا برد و به عبارتى بيشتر كار كرد و كمتر خسته شد، بسيارى از درگيرى ها و مشكلات روزمره نيز برطرف مى شود.
رئيس انجمن توانبخشى قلب، عروق و تنفس درباره تعريف آستانه خستگى مى گويد: «سلول هاى بدن بيشتر انرژى مورد نياز خود را از طريق هوازى تأمين مى كنند. در سلول كارخانه هايى براى تأمين انرژى به نام «ميتوكندرى» وجود دارد. براى اين كه بدن هميشه قادر به هوازى باشد، بايد تعداد و سايز اين كارخانه ها بزرگ و به موقع اكسيژن درون سلول ها موجود باشد. در اين حالت، سلول ها به ازاى مقدار مشخصى اكسيژن، ميزان معينى گازكربنيك توليد مى كنند كه با بازدم دفع مى شود و بدن را آلوده نمى كند و در اين شرايط افراد قادرند ساعت ها بدون خستگى كار كنند.»
دكتر رضا قلمقاش مى گويد: «در افراد غير ورزشكارى كه تحرك كافى ندارند، كارخانه هاى توليد انرژى داخل سلول، كوچك و كم هستند و اكسيژن نيز به اندازه كافى به سلول نمى رسد. بنابراين پس از چند دقيقه تا چند ساعت فعاليت، سلول وارد مرحله سوخت و ساز بى هوازى مى شود و مقدار زيادى گلوكز را مى سوزاند و در نتيجه انرژى كافى نيز تأمين نمى شود. از سويى ديگر مواد زائد با نام اسيد لاكتيك به صورت دائم توليد مى شوند و خيلى زود بدن را مسموم مى كنند و فرد وارد مرحله خستگى مى شود. در صورتى كه ميزان توليد اين مواد خيلى زياد باشد، عضلات بدن نيز دردناك مى شود. اين حالت معمولاً پس از يك ورزش سنگين در افراد غير ورزشكار بسيار مشاهده مى شود.»
وى مى افزايد: «آستانه خستگى زمانى است كه سلول ها شروع به توليد اسيد لاكتيك فراوان به اندازه اى مى كنند كه ديگر كبد قادر به تجزيه آن نيست و محيط بدن مسموم مى شود. در اين حالت به ازاى هر مقدار مشخص اكسيژن مصرفى، چند برابر گاز كربنيك توليد مى شود و از اين طريق آستانه خستگى افراد اندازه گيرى مى شود . در اين حالت متخصص مربوطه، اكسيژن مصرفى و گازكربنيك توليدى هر فرد را در يك ورزش ممتد مانند دويدن يا پا زدن دوچرخه با دستگاهى مخصوص اندازه گيرى مى كند.»
دكتر قلمقاش با بيان اين كه سلول با دو روش قادر به سوزاندن گلوكز و تأمين انرژى مورد نياز خود است، مى افزايد: «در هنگام تأمين سريع انرژى، سلول بدون حضور اكسيژن، گلوكز را تجزيه و انرژى مورد نياز خود را تأمين مى كند. مثلاً وقتى حسين رضازاده مى خواهد وزنه اى سنگين را به سرعت بلند كند تقريباً تمام منبع انرژى وى از سوخت و ساز بى هوازى تأمين مى شود. اين انرژى با همان سرعتى كه تأمين مى شود به پايان مى رسد. از مشكلات اين روش، تأمين انرژى كم از گلوكز زياد و توليد مواد زائد بيشتر است. اين مواد به سرعت محيط سلول را آلوده كرده و آن را از ادامه فعاليت باز مى دارند در نتيجه اين عمل، سلول شروع به تخليه مواد زائد به داخل خون مى كند و در صورت ادامه فعاليت بى هوازى، بدن با بحران روبه رو مى شود. اگرچه مكانيسم هاى مختلفى براى پايدارى محيط خون و بدن فعاليت مى كنند، اما در نهايت فرد احساس ناتوانى شديد مى كند و از فعاليت باز مى ماند.»
وى با تأكيد بر اين كه سلول براى تأمين انرژى مورد نياز فعاليت هاى طولانى از جمله كاركردن در طول روز به روش پايدارترى براى تأمين انرژى نياز دارد، اظهار مى كند: «اكسيژن مورد نياز سلول در چرخه اى مشخص تأمين مى شود كه در صورت اختلال عملكرد هريك از عوامل اين چرخه، فرد در تأمين انرژى روزمره ناتوان و خيلى زود خسته مى شود. ورزش موجب آمادگى بيشتر بافت هاى بدن به خصوص سلول هاى عضلات براى سوخت و ساز هوازى مى شود. در روند تأمين انرژى هوازى، سلول حداكثر انرژى را از حداقل اكسيژن بدون افزايش ميزان مواد زائد توليد مى كند، بنابراين مى توان در محيطى سالم و بدون مواد زائد، بيشترين فعاليت را انجام داد.»
دكتر قلمقاش توضيح مى دهد: «در مسابقه اى نمادين كه سالانه در استراليا برگزار مى شود، شركت كننده ها بايد ۱۵۰۰ كيلومتر را در طول سه شبانه روز بدوند. آنها در روز اول ۲۳‎/۵ ساعت را مى دوند و فقط ۳۰ دقيقه استراحت مى كنند و همه مواد مصرفى مورد نياز تأمين انرژى بدن را در هنگام دويدن دريافت مى كنند. در روز دوم شركت كننده ها ۲۱ ساعت و روز سوم ۱۹ ساعت مى دوند. هدف از برگزارى چنين مسابقه اى ايجاد باور عمومى در باره سلامت، توان هوازى و تأثير آن بر عملكرد افراد است. همه شركت كننده ها پس از مسابقه به اين باور مى رسند كه براى بهبود وضع جسمى و توان شغلى خود در جامعه بايد ظرفيت سوخت و ساز هوازى بالايى داشته باشند. اين افراد به عنوان پايه رشد و پيشرفت، چرخه اقتصادى جامعه خود را چندين برابر افراد ضعيف مى گردانند.» وى با بيان اين كه اندازه گيرى آستانه خستگى از روش هاى متداول تست اوليه ورزشكاران است، مى گويد: «اندازه گيرى آستانه خستگى در افراد استخدامى شركت ها و مؤسسات دولتى و خصوصى در بيشتر كشورها متداول است. در اين روش كه انرژى مورد نياز هر شغل و زمان فعاليت مطلوب كارمندان اندازه گيرى شده است، متقاضيان پس از امتحانات اوليه، تست اندازه گيرى توانايى و آستانه خستگى نيز مى دهند تا مشخص شود كه آيا از توانايى لازم براى انجام آن شغل برخوردار هستند يا نه. در مدارس نيز اندازه گيرى آستانه خستگى موجب تعيين زمان دقيق كلاس ها و رسيدن به بيشترين بازه تحصيلى مى شود. در بيماران قلبى نيز اين امر موجب جلوگيرى از قراردادن قلب و بدن در وضع بحرانى و پيشگيرى از سكته مى شود. با وجود تمام اين فوايد در كشور ما تنها دو مركز اندازه گيرى آستانه خستگى وجود دارد.»
به هر حال ضرورى است تا هر فرد به بهبود سلامتى خود كمك كند. اين كار را مى توان با ورزشى ساده انجام داد به عبارتى مى توان ورزشى ساده را براى افزايش آستانه خستگى به كار برد. دكتر قلمقاش در اين باره مى گويد: «اصولاً قبل از شروع هر ورزش اصولى، توصيه مى شود كه افراد از سوى پزشك معاينه شوند . ورزشى براى بهبود ظرفيت توانايى عملكردى يا آستانه خستگى افراد مؤثر است كه ريتميك انجام شود و عضلات بزرگ بدن را درگير كند. پياده روى، دويدن، دوچرخه سوارى، تنيس و حركات موزون از جمله اين ورزش ها ست كه حتماً بايد سه تا پنج بار در هفته و دست كم به مدت ۲۰ تا ۴۵ دقيقه انجام شوند. شدت ورزش نيز بايد موجب افزايش تعداد ضربان قلب شود و اين افزايش ۱۰ تا ۳۰ دقيقه به صورت ممتد ادامه يابد.»
با وجود اين كه زين الدين زيدان در شب فينال جام جهانى ۲۰۰۶ آلمان به عنوان بهترين بازيكن اين تورنمنت معرفى شد و جايزه دريافت كرد، اما بايد بدانيد هميشه رسيدن به انتهاى آستانه خستگى، براى همه افراد پايان خوشى ندارد. پس مراقب آستانه خستگى خود باشيد.