] فاطمه اميرى]

قرار است از ۱۵ آذرماه به بعد، طرح حركت بين خطوط در بزرگراه هاى تهران به صورت نامحسوس اجرا شود. اين كار براى نظم بخشيدن به رفت وآمد خودروها، پيشگيرى از برخورد و تصادف آنها با يكديگر در بزرگراه ها، آزادراه ها و خيابان هاى عريض است. عملى كه مى توانست در يك جامعه با فرهنگ ترافيكى بالاى مردم، خودبه خود انجام شود، اكنون در جامعه ما نياز به دستگاهى عريض و طويل، بودجه، طرح و برنامه ريزى و كنترل محسوس و نامحسوس براى اجرا شدن دارد.

روزهاى اول، ديدن اتوبان همت در تهران كه فاصله بين سه لاين حركت در آن با موانعى برجسته كه در آسفالت سطح اتوبان فرورفته بود، مشخص شده بود براى بسيارى از رانندگانى كه در آن مسير رفت وآمد مى كردند، عجيب و نامأنوس بود. اما پليس راهنمايى و رانندگى گذاشتن اين موانع را تنها راه براى وادار كردن رانندگان براى رانندگى در يك مسير و بين خطوط مى داند. يك افسر راهنمايى و رانندگى با اشاره به معضل حركت روى خطوط مى گويد: «برخى رانندگان عادت به حركت مارپيچ و تغيير لحظه به لحظه مسير حركت خود دارند. بدون اين كه براى اين كار نيازى باشد. در واقع در يك مسير مستقيم مدام به لاين راست و چپ وارد مى شوند و دوباره به جاى اولشان برمى گردند. با اين كار بار ترافيكى بزرگراه را افزايش مى دهند. موجب اختلال در حركت ساير راننده ها مى شوند و بر ميزان تصادف ها در بزرگراه ها مى افزايند. راه مقابله با اين نحوه غلط رانندگى، علاوه بر اطلاع رسانى و ارائه آموزش و الگوى صحيح رفتارى، ايجاد موانع هم هست. در اتوبان همت اين كار با ايجاد مانع در سطح اتوبان شروع شده و در ساير بزرگراه ها نيز به اجرا درخواهد آمد. اين موانع در حركت رانندگان خاطى در سطح بزرگراه ها، اختلال ايجاد مى كند و آنها را وادار به پذيرش مقررات و حركت در بين خطوط مى كند.»
رانندگى مى تواند تجربه لذت بخشى هم باشد، اگر همه در حين آن احساس امنيت كنند. اما به نظر مى رسد مردم هر روز به جاى آموزش صحيح راندن، رفتارهاى غلطى را مى آموزند و آنها را به كار مى برند. در حالى كه در همه مقررات رانندگى، سبقت گرفتن از سمت راست تخلف از مقررات راهنمايى و رانندگى تلقى مى شود، اين روزها اين كار به عادت رفتارى برخى رانندگان در سطح اتوبان ها و بزرگراه ها تبديل شده و در عوض گروه بيشترى گمان مى كنند رانندگى در لاين چپ اتفاقاً با خطر كمتر و امنيت بالاترى توأم است.
سيامك احمدى كارشناس ترافيك و مديريت شهرى از رفتارهايى متفاوت با آنچه از رانندگان ايرانى سر مى زند، مى گويد،«در كشورهاى پيشرفته، بسيارى از رفتارهاى نابهنجار ما حين رانندگى، اصلاً جايى در فرهنگ ترافيكى آنها ندارد. علاوه بر قانون كه بسيار سفت و سخت بر رفتار مردم نظارت و احاطه دارد، فرهنگ مردم نيز بسيار توسعه يافته و پيشرفته است. به عنوان مثال شما در كشورهايى مانند آمريكا، انگليس، فرانسه، آلمان و ژاپن هرگز حركت مارپيچ و تغيير مداوم لاين حركت را از سوى رانندگان مشاهده نمى كنيد. در آمريكا حتى اگر در يك لاين حركت در اتوبان يا بزرگراه تعداد اتومبيل ها بيشتر باشد و ترافيك امكان حركت سريع را از راننده سلب كند، او لاين حركت را تغيير نمى دهد. در واقع هيچ كس به لاينى كه راننده هاى ديگر در آن در حال حركتند، تجاوز نمى كند. آنقدر مى ايستند تا راه باز شود. يا در فرانسه هيچ راننده اى جلوى راننده ديگر نمى پيچد. همه راه خود را مى روند و براى چند دقيقه و حتى ثانيه زودتر رسيدن، مقررات را زير پا نمى گذارند.» مهارت اجتناب از تصادف و صحيح راندن، يك مهارت آموزشى در جهان توسعه يافته است. اما در مقابل ما چگونه رانندگى را به نسل جوان مى آموزيم سيامك احمدى پاسخ مى دهد: «با چند جلسه نشستن پشت فرمان در كنار مربى كه زير پايش كلاچ و ترمز دارد، تمرين در ساعت هاى خلوت، خيابان هاى كم تردد و دور از صحنه واقعى رانندگى. بعد هم با يك گواهينامه، نوآموز رانندگى را كه ذهنش پر از تجربه ها و آموزش هاى غلطى است كه از كودكى در حين مشاهده رانندگى بزرگترها آموخته، به كوچه و خيابان هاى شهر مى فرستيم. در حالى كه او از قبل عبور از چراغ قرمز، رفتن به ورود ممنوع، دنده عقب در اتوبان، حركت مارپيچ و سبقت غيرمجاز را مهارت مى داند.»
اصلاح رفتارهاى مردم در هنگام رانندگى، نياز به آموزش هاى مستمر و پيگيرى دارد كه به عقيده سردار رويانيان با همكارى مراكز و سازمان هايى نظير صدا و سيما، آموزش و پرورش، بهزيستى، رسانه ها و مطبوعات امكان پذير خواهد بود.
در عين حال پليس راهنمايى و رانندگى، هر بار با يك طرح ضربتى و در كنار آن فرهنگ سازى، گوشزد كردن و جا انداختن فوايد رانندگى صحيح و لزوم احترام به مقررات، درصدد كاهش تخلفات است. اما به دليل ميزان بالاى تخلفات رانندگى براى مأموران پليس امكان كنترل همه رفتارهاى مردم در هنگام رانندگى وجود ندارد.
سردار رويانيان رئيس پليس راهنمايى و رانندگى كشور مى گويد: «مشكلات ترافيكى و تخلفات رانندگى در سطح شهر متفاوتند. به عنوان مثال براى برخورد با تخلفات موتورسواران و حركت آنها در خطوط ويژه، نيروهايمان را در مناطق مختلف مستقر مى كنيم تا خطوط ويژه را كنترل كنند و اين ناهنجارى رفتارى را در بخش ترافيك و رانندگى با اقتدار از بين ببرند. طبيعى است كه وقتى اين مشكل حل شد بر اثر اطلاع رسانى و كار فرهنگى مردم و موتورسواران متخلف سراغ خطوط ويژه نرفتند، پليس مى تواند تمركز عملياتى خود را در جاى ديگرى صرف كند. مثلاً سراغ كنترل رانندگى بين خطوط و جا انداختن اين مسأله برود كه رانندگى بين خطوط تا چه حد مى تواند براى نظم ترافيكى، كاهش تصادفات و آرامش بخشيدن به رانندگى كمك كند.» كار كنترل ترافيك و سامان بخشيدن به مشكلات مربوط به آن، به دليل انبوهى خودروها، نامناسب بودن سطح خيابان ها و بزرگراه ها، كم بودن معابر و وضع بد جاده هاى خارج از شهر و نقص فنى خودروها دشوار و نيازمند زمان طولانى است. اما حجم زياد كار، سبب مى شود كه پليس راهنمايى و رانندگى به تنهايى قادر به كنترل اوضاع نباشد.
سردار رويانيان مى گويد: «مأمور پليس بايد به شعاع ۳۰ كيلومتر در شهر تهران يك ديوار گوشتى ايجاد كند. آن وقت بايد با مردم بگومگو كند. دچار خستگى و استرس شود و نتواند وظيفه اش را به درستى انجام بدهد يا اين كه توقع دارند براى كنترل بيمه شخص ثالث و داشتن و نداشتن آن مأموران پليس، هر روز جلوى تمام اتومبيل ها را بگيرند، مگر اين كارها شدنى است !»
امروزه در كشورهاى پيشرفته براى كاهش تلفات و خسارات ناشى از تصادف هاى رانندگى و نيز كمك به نيروى پليس در كنترل اوضاع ترافيكى از تكنولوژى هاى نظارتى پيشرفته اى هم استفاده مى شود تا كوچك ترين رفتار رانندگان نيز تحت نظر قرار گيرد. دوربين هاى ايمنى جاده، كنترل سرعت، كنترل چراغ قرمز، دوربين كنترل خط ويژه اتوبوس و دوربين كنترل انحراف به چپ از جمله اين تجهيزات هستند. در سال هاى اخير دوربين هاى كنترل سرعت در كشور مورد استفاده مأموران راهنمايى و رانندگى قرار گرفته است. سردار حميدرضا هاشمى مى گويد: «چهار دستگاه جديد ثبت تخلف عبور از چراغ قرمز، سرعت و سبقت غيرمجاز و حركات مارپيچى در خيابان و تقاطع هاى پرازدحام نصب شده و به طور شبانه روزى فعال است.»
براى تخلف رانندگان از طرح جديد حركت بين خطوط جريمه چهار هزارتومانى در نظر گرفته شده است. اما آيا اين ميزان جريمه، به اندازه كافى بازدارندگى دارد
به عقيده سيامك احمدى «جريمه و مجازات تخلف هاى رانندگى در ايران هيچ تناسبى با يكديگر ندارند. در كشورهاى پيشرفته براى كاهش تلفات و خسارت هاى ناشى از تصادف از جريمه هاى بسيار سنگين، توقيف اتومبيل و باطل شدن گواهينامه استفاده مى شود. اما ما همچنان با پائين نگهداشتن مبلغ جريمه ها و به كار نگرفتن ساير راه هاى كنترل رفتار رانندگى از قبيل توقيف خودرو يا ضبط گواهينامه راه سرپيچى از مقررات راهنمايى و رانندگى را بازگذاشته ايم. طورى كه در اغلب موارد، مردم سود و زيان تخلفى را كه مى خواهند مرتكب شوند و جريمه اى كه در ازاى آن بايد بپردازند را محاسبه كرده و به اين نتيجه مى رسند كه گاهى حتى خلاف مقررات عمل كردن به صرفه تر است.» او مى گويد: «ما بايد بين مجازاتى كه تعيين مى كنيم و عملى كه خلاف مقررات راهنمايى و رانندگى صورت مى گيرد، تناسب قايل باشيم؛ چرا كه خلاف هاى رانندگى اغلب از نوعى اند كه افراد زيادى را درگير خود مى كنند و به آنها صدمه مى زنند. آمار ۴۰۰ هزارتصادف رانندگى و كشته شدن بيش از ۳۰ هزار نفر در سوانح رانندگى در سال رقم ناچيزى نيست كه بخواهيم با اهمال و كوتاهى با آن روبه رو شويم. به هر حال كسب رتبه اول مرگ و مير ناشى از تصادف هاى رانندگى به نسبت هر ۱۰ هزار نفر در بين تمام كشورهاى جهان آنقدر نگران كننده است كه برخورد قاطع تر و جدى ترى را با تخلفات رانندگى طلب كند.»
طرح حركت بين خطوط ابتدا قرار است در چهار بزرگراه همت، حقانى، رسالت و نيايش به اجرا درآيد و سپس اتوبان هاى صدر، مدرس و بابايى را نيز شامل شود. طرحى كه مسئولان راهنمايى و رانندگى نسبت به نحوه اجرا و تأثيرگذارى آن اظهار اميدوارى كرده اند، مى تواند محدوديتى براى رانندگان خلافكار و فرصتى براى رانندگانى باشد كه ضمن رعايت مقررات راهنمايى و رانندگى نگران به خطر افتادن امنيت و آرامش شان در حين رانندگى در بزرگراه هاى شهر نباشند.