]مهدى قمصريان‎/ بخش نخست]

امروزه كمتر كسى را در عرصه سياست بين الملل مى توان سراغ گرفت كه در خصوص برافروزنده آتش آن جنگ هشت ساله در سپتامبر ۱۹۸۰ همچنان دچار ترديد باشد. هم در طول سال هاى جنگ و هم بعدها در ساليان آتش بس، اسناد، مدارك و دلايل كتمان ناپذير و مجاب كننده اى درباب جنگ افروز بودن صدام وجود داشته است؛ و اين همه در حالى است كه در دهه اخير، با فرو افتادن آخرين پرده هاى تزوير و توطئه و تبانى در داخل مرزهاى عراق، جهانيان به حقانيت دادخواهى ايرانيان در آن جنگ خوف انگيز و خونين بيشتر از گذشته پى بردند. اينك اما پرسش ما ايرانيان از گردانندگان و اربابان اين روستاى عظيم جهانى چيز ديگرى است: اين كه يك جنگ خونين و مخرب، جنگى تمام عيار كه با همه ويرانى ها و آسيب هايش هشت سال تمام به درازا كشيده است، براى كشور تازه انقلاب كرده در حال توسعه اى مثل ايران چه هزينه اى دربرداشته است به راستى چه كسى مى تواند تصويرى حقيقى و كامل از همه آسيب هاى اين جنگ بزرگ، در عرصه هاى گوناگون سياسى، اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى، روانى و ... ارائه دهد چگونه مى توان ميزان تحقيقى و حتى تقريبى اين خسارت هاى جبران ناپذير را محاسبه كرد و آن گاه خوش خيالانه به بحث شيرين و شادمان كننده جبران خسارت اميد بست. جنگ تحميلى، بر اقتصاد ملى، بر محيط زيست، و همچنين بر حيات مادى و معنوى مردم ايران خدشه هاى فراوان وار آورده است. خسارت هاى وارد آمده بر زيربناى كشور چندان گسترده است كه جبران بخش كوچكى از اين خسارت ها نيز حتى به ساليان متمادى وقت نياز خواهد داشت. اين جنگ توانايى هاى اقتصادى و ظرفيت هاى توليدى ميهن ما را آن چنان تحليل برده است كه حتى در صورت فراهم آوردن شرايط پيش از جنگ نيز جمهورى اسلامى ايران سال ها از برنامه هاى عمرانى خود عقب خواهد بود. مگر آن كه منابع و مساعدت هاى فنى عمده از هم اكنون مهيا شود. آنچه در پى خواهد آمد، گزارشى است در خصوص خسارت هاى وارد آمده بر ميهن ما در دوران جنگ هشت ساله كه توسط گروهى از كارشناسان اعزامى سازمان ملل به جمهورى اسلامى ايران تهيه شده است. اين گزارش در واقع توصيفى است از گستره آن ويرانى ها و برآورد اقتصادى آن خسارت ها، و آن چنان كه از متن آن نيز برمى آيد، تصويرى نسبتاً واقعى از آسيب هاى وارد شده بر كشورمان در طول سال هاى جنگ به دست مى دهد. بخش نخست اين گزارش را امروز و بخش هاى بعدى آن را در روزهاى بعد، در همين صفحه تقديم حضور خوانندگان گرامى خواهيم كرد


خاوير پرز دكوئيار، دبير كل سازمان ملل، در تاريخ ۳۱ جولاى ۱۹۹۱ (۹ مرداد ۱۳۷۰) طى نامه اى خطاب به رئيس شوراى امنيت كه در سند ‎/۲۲۸۶۳ S منتشر شد، به سرپرستى معاون پيشين دبيركل، آقاى عبدالرحيم اى فرح، گزارشى از تيم كارشناسان اعزامى به جمهورى اسلامى ايران ارائه داد. وى در گزارش خود كه پيرو بند ۷ قطعنامه ،۵۹۸ نسبت به موظف كردن دبيركل سازمان ملل جهت تهيه گزارشى درباره خسارت هاى وارده به ايران و عراق براى كمك بين المللى به بازسازى خرابى هاى دو كشور و ارائه گزارش به شوراى امنيت صورت گرفت، جزئياتى از خسارات ها، ماهيت و وضعيت تلاش هاى بازسازى و بازديد هيأت از مناطق و تأسيسات آسيب ديده را به اطلاع شوراى امنيت رساند.
در مى ۱۹۹۱ تا ۲۱ ژوئن ۱۹۹۱ (۱۰ مرداد ۱۳۷۰ تا ۳۱ مرداد ۱۳۷۰) هيأتى از جمهورى اسلامى ايران بازديد كرد؛ گزارش اين هيأت، در حقيقت توصيفى از وسعت خرابى ها و برآوردهاى مالى خسارت هاى وارده به ايران بود. هيأت اعزامى، على رغم سفر كوتاه و توقف هاى كوتاه مدت اعضاى آن در شهر ها، مراكز و تأسيسات، تصويرى نسبتاً واقعى از ويرانى ها و آسيب هايى كه در طول جنگ به ايران وارد شده بود؛ ارائه داد و در گزارش خود، تلاش كرد كه تا حد امكان، با تشريح وضعيت مناطق مورد بازديد و نيز گزارش هايى كه از سوى مقام هاى ايرانى دريافت كرده بود، وسعت خرابى ها را بيان و كمبودها و نواقص اطلاعات در ايران را نيز گوشزد كند اين گزارش، تقريباً از تمامى اطلاعات آمارى كه مقامات ايرانى در اختيار هيأت قرار داد ند، استفاده كرد. در ادامه، به قسمت هايى از گزارش و چكيده مطالب بسنده مى كنيم:
از ۲۴ استان كشور (در آن زمان)، ۵ استان صحنه جنگ بود و ۱۱ استان ديگر هدف حمله هاى هوايى و موشكى مكرر قرار گرفت. اين ۱۶ استان، دو سوم جمعيت ۵۰ ميليونى كشور را در آن زمان در خود جاى مى داد. منطقه نبرد به طول ۲۰۰ كيلومتر در امتداد مرز و به عمق ۸۰ كيلومتر، عمدتاً در خاك ايران است. طبق مستندات، بيش از ۵۰ شهر و شهرستان و نزديك به ۴ هزار روستا در اين جنگ به ميزان مختلف خسارت ديده اند و تعداد بسيارى نيز با خاك يكسان شده اند كه بايد آنها را به اين تعداد اضافه كرد. در مجموع، كل واحدهاى مسكونى كه بنا به گزارش ها در جنگ تخريب شد، بيش از ۱۳ هزار بود. ۱۹۰ هزار واحد نيز بشدت خسارت ديد. هيأت سازمان ملل تعداد قابل ملاحظه اى از اين محل ها را مورد بازديد قرار داد و خسارات وارده را تأييد كرد. اين جنگ در تخريب مناطق مسكونى و غير نظامى، تأثير مستقيم و اسفبارى داشت كه بر طبق برآوردهاى دولت، ۱۴ هزار غير نظامى كشته شدند. از اين تعداد، حدود ۳۷ هزار نفر نيز معلول هستند. به علاوه، در حدود يك ميليون و ۲۵۰ هزار نفر نيز مجبور به ترك خانه و كاشانه خود شدند. همچنين، برآورد مى شود، خسارت مستقيم به بخش هاى اقتصادى بالغ بر۴۱ميليون و ۴۸۱هزار و ۱۳۰ ريال و خسارات غير مستقيم به مراكز اقتصادى، بالغ بر ۳۴ميليون و ۵۳۵هزار و ۳۶۰ ريال است. تأسيسات نفتى نيز كه از صنايع راهبردى كشور هستند، هدف تخريب گسترده قرار گرفتند. از آن جمله پالايشگاه آبادان كه يكى از بزرگترين پالايشگاه هاى جهان است، به طور قابل توجهى تخريب شد. انهدام حوزه هاى نفتى و گازى جزيره خارك كه بزرگ ترين تأسيسات بارگيرى نفتى جهان است به شدت آسيب ديد و توانايى اين كشور را در ايجاد منابع كافى براى رفع نيازهاى ملى بشدت كاهش داد. جمهورى اسلامى ايران به منظور مقابله با اين شرايط، بلافاصله پس از اعلام آتش بس، برنامه بازسازى خود را در زمينه صنعت نفت و همچنين در ساير بخش هاى صنعت سرعت بخشيد.
هيأت اعزامى، از بيشتر تأسيسات حمل و نقل، نيرو و ارتباطى كه در جنگ آسيب ديده بود، ديدن كرد. در بسيارى از مناطق، بازسازى در حال جريان بود. هيأت متوجه شد بسيارى از اين بازسازى ها تحت شرايط جنگى و با تعبيه قطعاتى انجام گرفته است كه از مواد داخلى با مصرف دوباره مواد زايد، تهيه شده بودند. نتيجه كار اين است كه قسمت عمده تعميراتى كه تا به امروز انجام شده است و راه حل هاى موقت با عمرى محدود هستند.
اين هيأت بيش تر آسيب هاى شهرها و بنادر خرمشهر و آبادان را آن گونه كه دولت گزارش كرده بود تأييد كرد. كاهش ظرفيت توليد نيروگاه ها و خطوط انتقالى عمده كه در اثر جنگ آسيب ديده بودند، مانع از توليد نيرو به حدى مى شد كه بتواند جوابگوى حداكثر مصرف باشد؛ و اين امر، سبب خاموشى هاى گسترده در مراكز صنعتى عمده شد. تقريباً ، ۸۰۰ واحد از صنايع سبك و سنگين، آسيب ديده يا از ميان رفتند. كشاورزى نيز كه تكيه گاه اصلى اقتصاد در استان هاى غربى و جنوبى است (مناطق عمده توليد مواد غذايى در كشور)، در اثر اين جنگ بشدت آسيب ديد؛ و به دليل احداث محوطه هايى براى سنگ چينى ها، خاكريزها و تردد وسايل نقليه و همچنين، رفت و آمد بسيار تانك ها و ساير وسايل نقليه نظامى، مناطق وسيعى از زمين هاى مزروعى و زير كشت ويران شد. اين شرايط با وجود ميدان هاى مين گسترده، همچنان جان افراد را به مخاطره مى اندازد و از شروع فعاليت براى آماده سازى زمين و كشت و زراعت جلوگيرى مى كند. صنعت خرما ضايعات عمده ديد و آسيب وارده آن چنان وسيع است كه آثار آن تا ۱۰ يا ۱۵ سال آينده، احساس خواهد شد. ۷ ميليون درخت بارور در خوزستان كاملاً از بين رفت كه بيانگر از ميان رفتن ۱۵۵ هزار تن توليد خرما در سال است.
دولت در گزارش هاى رسمى خود، به آسيب هاى جنگى بخش هاى اجتماعى نظير بهداشت، آموزش و پرورش و حوزه فرهنگ اشاره اى نكرد واطلاعات اوليه، در ملاقات با مقامات به دست آمد، اما هر يك از اين بخش ها به مطالعات بيشترى نيازمند است.
هيأت اعزامى، توجه عمده خود را بر خسارت هاى وارده به زير بناى اقتصادى كشور و نيز گام هايى كه دولت براى بازسازى برداشته بود، معطوف كرد. اما ابزار لازم براى تحقيق درباره خسارات غير مستقيم بر اقتصاد كشور را نداشت.
عمده فعاليت دولت در بخش بازسازى مسكن و اسكان مردم متمركز شده بود. از جزئيات مبالغى كه تاكنون براى بازسازى و احياى ظرفيت هاى توليدى كشور به كار گرفته شده، اطلاعاتى ارائه نشده است. در اين مدت زمان محدود نيز امكان دستيابى به اطلاعات درباره برنامه هاى بازسازى مناطق و تأسيسات آسيب ديده وجود نداشت.
دولت پس از شروع جنگ، برنامه بازسازى را پيگيرى كرد و برنامه هاى خود را مورد تجديد نظر قرار داد تا بتواند پاسخگوى احتياجات روزمره باشد. اهداف عمده اين برنامه عبارت است از: نوسازى و تجديد حيات محيط زيست، اقتصادى، مراكز صنعتى شهرها و روستا هايى كه در طول جنگ بشدت آسيب ديده بودند.
تلاش ها و تعهدات دولت و مردم جمهورى اسلامى ايران، تأثير بسيارى بر هيأت داشت. تاكنون، اقدامات قابل ملاحظه اى براى بازسازى صورت گرفته، با اين وجود، بازسازى بخش عظيمى، همچنان باقى مانده است.
* بررسى كلى خسارت ها
از آن جايى كه اين جنگ عمدتاً در درون قلمرو جمهورى اسلامى ايران جريان داشت، از نظر انسانى و مادى براى اين كشور بسيار گران تمام شد. اندكى پس از شروع جنگ در سپتامبر ،۱۹۸۰ عراق تقريباً ۲۰ هزار كيلومتر مربع از اراضى ايران را اشغال كرد كه منطقه اى به طول ۱۲۰۰ كيلومتر مربع بود و اين منطقه در اثر اين درگيرى ها خسارت بسيار ديد و علاوه بر آن، ۱۶ هزار كيلومتر مربع ديگر از اراضى كشور نيز زير حملات پياپى قرار داشت.
اين حوادث بر اقتصاد ملى، محيط زيست و همچنين بر مردم، عواقب وخيمى بر جاى گذاشت. خسارت هاى وارده بر زير بناى كشور آن چنان گسترده است كه بازگرداندن خدمات و توليد آن به سطحى كه در آغاز جنگ رواج داشت، ساليان متمادى وقت نياز دارد. اين جنگ آن قدر سبب تحليل توانايى هاى اقتصادى و توليد شده است كه حتى در صورت فراهم كردن شرايط قبل از جنگ، جمهورى اسلامى ايران سال ها از برنامه عمرانى خود عقب خواهد بود، مگر آن كه منابع و مساعدت هاى فنى عمده از هم اكنون مهيا شود.
در موضوع معيشتى مردم، مصرف وقيمت ها بايد مهار مى شد و دولت مجبور بود از بانك مركزى قرض هايى سنگين مطالبه كند. توليد ناخالص ملى به قيمت هاى ثابت از ۳۱۲۷ ميليارد ريال در سال ۱۹۷۹ به ۲۸۴۳ ميليارد ريال در سال ۱۹۸۸ به ۲۰۴۸ ميليارد ريال در سال ۱۹۸۸ كاهش يافت. يعنى ۳۰ درصد سقوط كرد. همچنين در سرمايه گذارى ها، كاهش چشمگيرى ايجاد شد، يعنى از ۵۷۵ ميليارد ريال در سال ۱۹۷۹ به ۲۹۴ ميليارد ريال در سال ۱۹۸۸ (به قيمت هاى ثابت) رسيد.
امروز، مقادير عظيمى از منابع نفتى به دليل انهدام ماشين آلات و تجهيزات عمده كه براى جايگزينى به سال ها وقت نيازمند هستند، در حال سوختن است. طرح هاى گسترده پتروشيمى كه براى توليد و درآمد طراحى شده بود ويران شدند و پيشرفت و توسعه را ۱۰ سال عقب انداختند؛ ميدان هاى نفتى بسيارى به آتش كشيده شد و حتى پس از اعلام آتش بس، سه چاه نفتى در منطقه دهلران براى مدت دو سال و نيم سوخت. خسارت هاى وارده بر صنعت نفت بالغ بر ۷ميليون و ۳۸۲ هزارو ۶۵۷ ريال است.
در بخش ترابرى، صدها كيلومتر جاده و ده ها پل منهدم شد و يا شديداً آسيب ديد؛ و در اثر بمباران هوايى كه از نخستين روز جنگ آغاز شد، به باندهاى بسيارى از فرودگاه ها خسارت هاى كلى وارد آمد. خطوط راه آهن كه بنادر را به ساير نقاط متصل مى كنند، به كلى منهدم شدند. ارزيابى آسيب هايى كه در اثر بمباران ها به آثار تاريخى و مناطق باستانى- كه اغلب در اصفهان و شوش هستند- وارد شد، كارى بس مشكل است، به دليل اين كه اين بمباران ها از طول عمر واقعى اين نمونه هاى پر ارزش فرهنگ و تاريخ ايران باستان كاست.