Iran Newspaper - شهرى

] روزبه غفرانى]

بحث توسعه پايدار شهرى از جمله مباحثى است كه در چند سال اخير بسيار مطرح شده است. توسعه پايدار شهرى در اساس يك موقعيت ثابت نيست، بلكه فرآيندى مستمر از دگرگونى به سوى انطباق و سازگارى است كه در آن از يك سو به گسترش رفاه اقتصادى و اجتماعى نسل هاى كنونى و آينده توجه دارد و از سوى ديگر به حفاظت از محيط زيست مى انديشد. تصور مى شود كه با اين روند در آينده نزديك به مفهوم اخلاقى توسعه پايدار ونظريات آشتى با طبيعت بيشتر از گذشته توجه خواهد شد. دكتر ناصر اقبالى استاد دانشگاه و متخصص برنامه ريزى شهرى در اين باره مى گويد: توسعه پايدار شهرى هنگامى به موفقيت خواهد رسيد كه در همه ابعاد اقتصادى، سياسى، اجتماعى و فرهنگى به طور همزمان گام برداشته و از همه آسيب ها و خسارات غير قابل جبران به طبيعت جلوگيرى كند. در باره توسعه پايدار شهرى و ابعاد مختلف آن با اين استاد ومحقق دانشگاه گفت وگويى انجام داده ايم كه در ادامه مى خوانيد.

يكى از مشكلاتى كه در شهرسازى دهه هاى اخير با آن روبه رو بوده ايم، هجوم شهرها به بسترهاى طبيعى و محيط زيست بوده است. اين مشكل از كجا ناشى مى شود
رابطه بين طبيعت و شهر رابطه اى متقابل و دو سويه است. بدين شكل كه شهرها تأثير عظيمى را بر محيط هاى طبيعى داشته اند و از آن نيز تأثير پذيرفته اند. شهرها در محل هايى ايجاد شده اند كه جاذبه هاى طبيعى فراوان داشته اند؛ جايى كه منابع آب و بسترهاى حاصل خيزى از خاك، گياهان و جانوران فراهم و در دسترس بوده است. از سوى ديگر در سال هاى اخير رشد جمعيت شهرنشينى به صورت فزاينده اى افزايش يافته است به گونه اى كه جمعيت شهرنشين جهان از ۲ درصد جمعيت جهان در سال ۱۸۰۰ به ۳۰ درصد درسال ۱۹۵۰ و ۴۷ درصد در سال ۲۰۰۰ افزايش يافته است و رفته رفته شهرنشينى به عنوان تنها الگوى سكونت مطرح مى شود. انتظار مى رود كه تا سال ۲۰۳۰ بيش از نيمى از جمعيت جهان در شهرها ساكن شوند. چنين تمركز بى سابقه اى از جمعيت در شهرها كه متراكم ترين عرصه هاى سكونت هستند باعث تخريب هر چه بيشتر محيط زيست، آلودگى آب، آلودگى هوا، فرسايش خاك و ورود پسماندها در شهرها شد. از سوى ديگر توسعه هاى شهرى هماهنگ با افزايش جمعيت آنها نبوده است و به علت عدم رشد تأسيسات خدمات شهرى مانند خيابان ها، مدارس، بيمارستان ها و نبود اشتغال و به وجود آمدن قشر وسيعى از كم درآمدان شهرى، جمعيت بسيارى از ساكنان شهرها دچار سوءتغذيه، بيكارى و بى بازدهى شده است.
براى حل اين مشكلات چه رويكرد و فرآيندى را بايد مد نظر قرار دهيم
براى حل چنين مشكلاتى عده اى از برنامه ريزان به روش هاى كمى و تكنيكى مانند ساخت پل ها و بزرگراه هاى بيشتر براى كنترل روز افزون ترافيك، تحقيقات بيشتر پزشكى براى رويارويى سريعتر با بيمارى هاى جديد، پليس هاى بيشتر براى رويارويى با جنايت در اثر گسترش فقر و تدبيرات بيشتر براى بر طرف كردن آلودگى هوا روى آوردند. در هر صورت مشخص است كه اين عوامل بيش از آن كه به برطرف كردن علت ها بپردازد به معلول ها مى پردازد و بيش از آن كه درمان باشد مسكن است.
پس درمان واقعى چيست
راه حل هاى اين چنينى كه علت را ناديده مى گيرند، منجر به ناپايدارى بيشتر مى شوند زيرا در اين شيوه ها مسائل ريشه اى به خوبى درك نمى شود و به جاى آن شكاف بين گروه هاى مختلف عميق تر مى شود كه موجب ايجاد گره در امر برنامه ريزى و انحراف شديد از اهداف كشور كه همان بهره مندى از منابع با توجه به ظرفيت و رسيدن به توسعه پايدار است مى شود.
تمامى اين شرايط موجب مى شود كه شهرها روز به روز ناپايدارتر شوند و مناطق ديگر را نيز به نابودى بكشانند. زيرا با توجه به آن چه كه گفته شد، بحران هاى جمعيتى و زيست محيطى در مراكز فعاليتى انسان كه همانا شهرها باشند، وضوح بيشترى مى يابند و از اين رو هر كس توانايى و قدرت گريز از شهرها را داشته باشد، از شهر گريخته و به نواحى حومه اى پناهنده مى شود، در نتيجه اراضى ارزشمند خارج شهرى را ساختمان ها و ضمائم آنها مى بلعند و تپه ها و بلندى ها را بولدوزرها هموار مى كنند . دره ها براى جاى دادن جمعيتى كه به سرعت در اطراف گسترده مى شوند، نابود مى شوند. اين رويدادها به منزله بروز تغييرات در چهره طبيعى زمين با عواقب پيش بينى نشده و اكثراً نامطلوب، اشغال نواحى وسيع تر از سوى انسان، رفت و آمد بيشتر، صرف زمان، هزينه و انرژى بالاتر يا به بيان ساده تر توليد آلودگى بيشتر در محيط است. اگر مى خواهيم اين مشكلات را حل كنيم بايد به سمت توسعه پايدار شهرى گام برداريم.
توسعه پايدار شهرى را چگونه تعريف مى كنيد
در هنگام تبيين توسعه پايدار شهرى بايد به ماهيت چند بخشى شهر توجه كرد و ارتباطات شهر با فرا دست و فرودست را مورد توجه قرار داد ، زيرا توسعه هاى شهرى بر انتخاب خط مشى هاى ملى و اجراى سطوح بالاى توسعه اقتصادى و نيز بر شكل گيرى خط مشى هاى سطوح پائين تر توسعه اقتصادى و اجتماعى از جمله حقوق مالكيت خصوصى و اجتماعى تأثير مى گذارد و بر عواملى نظير جهانى شدن، فناورى هاى جديد ارتباطى جريان سرمايه در شركت هاى چند مليتى و تدوين خط مشى هاى بين المللى با ديدگاه اقتصاد و زيست محيطى مؤثر است و از آنها تأثير مى پذيرد. با توجه به چنين پيچيدگى هايى ارائه يك تعريف مشخص از توسعه پايدار شهرى چندان ساده نيست و از ديدگاه هاى مختلف تعاريف مختلفى براى آن ارائه شده است. به عنوان مثال اكولوژيست هاى سبز بر جنبه هاى حفاظت محيط زيستى و اكوسيستم به صورت افراطى تأكيد مى كنند و يا معماران آن را مقوله اى مرتبط با بنا و دوام و سازگارى آن با شرايط محيطى مى دانند و يا طرفداران توسعه شهرى به صورت يك پديده چند جانبه متشكل از موضوعات اقتصادى- اجتماعى و دولتى به آن نگاه مى كنند. از سوى ديگر بايد به اين نكته توجه كرد كه پايدارى مفهومى نسبى است و در فرهنگ و جوامع مختلف با توجه به ارزش ها، سطح تكنولوژى و ويژگى هاى اقتصادى متفاوت است. بر همين اساس براى توسعه هاى شهرى تعاريف زيادى ارائه شده است. به عنوان مثال الكين توسعه شهرى پايدار را توسعه اى تعريف مى كند كه «مطابق نياز كاربران بوده و اين امر نه تنها برحسب بهره ورى انرژى، بلكه از لحاظ عملكرد نيز به عنوان مكانى مناسب براى زندگى» نسل حاضر و آينده باشد و چنين شهرى عدالت اجتماعى را نيز ارتقا مى دهد. همان طور كه از اين تعاريف مشخص است، توسعه پايدار شهرى پديده چند وجهى است كه حفظ محيط زيست، عدالت اجتماعى و پويايى اقتصادى با كاهش مصرف منابع را مد نظر قرار مى دهد.
در توسعه پايدار شهرى بر چه مواردى تأكيد مى شود
براى رسيدن به توسعه پايدار ايده و الگوهاى فراوانى پيشنهاد شده است كه بسيارى از آنها در عمل ناموفق و بسيارى نيز دستاوردهاى علمى مفيد به همراه داشته اند، اما يك مسأله را نبايد فراموش كرد و آن اين كه توسعه پايدار پديده اى چند جانبه است و در مقياس بين المللى، مقياس ملى و مقياس محلى داراى الگو هاى مختلفى است و مورد ديگر اين كه با توجه به روند شتابان جهانى شدن كه شهرها را در همه عرصه ها تحت تأثير قرار مى دهد و موجب شكل گيرى ارتباطات راه دور، اقتصاد بدون مرز و تنوع فرهنگى مى شود الگوهاى توسعه پايدار دائماً در حال تغيير و دگرگونى هستند، اما به طور خلاصه مى توان اظهار داشت كه هدف اساسى توسعه پايدار شهرى ايجاد يك سيستم سوخت و ساز مناسب همراه با عدالت اقتصادى و اجتماعى در شهر است. سيستمى كه در آن ميزان توليد پسماند و هدر روى انرژى «صفر» باشد. ايجاد چنين سيستمى در محيط هاى انسان ساخت غير ممكن است زيرا اين فقط طبيعت است كه داراى بازدهى صد درصد است و پسماند ندارد. بر اين اساس در شهر سازى پايدار بايد به دنبال شهرسازى فشرده و متراكم، اختلاط كاربرى ها، ايجاد خيابان هاى به هم پيوسته، توسعه شهرى همگام با حفاظت از محيط زيست، تمركز غير متمركز، ايجاد يك سيستم حمل و نقل پايدار، تخصيص كاربرى ها با توجه به توان زمين، معمارى پايدار، ايجاد زمينه مناسب براى برقرارى شادى و برابرى در تعاملات اجتماعى و عدالت اقتصادى تأكيد مى شود.
به نظر شما عمل به اين موارد تا چه ميزان امكان پذير خواهد بود
اگر چه تعريف توسعه پايدار ساده و مشخص است اما در عمل محقق كردن توسعه پايدار بسيار پيچيده و چالش برانگيز است. زيرا دستيابى به آن نيازمند يك مشاركت جهانى و همكارى متخصصان تمامى رشته ها و پذيرش آن از سوى جوامع و مردم و نيز صرف هزينه است. از سوى ديگر شكاف بين كشورهاى شمال و جنوب و فاصله اقتصادى، صنعتى و اجتماعى بين اين كشورها از معضلاتى است كه دستيابى جهانى به توسعه پايدار را با موانعى روبه رو مى سازد. لازمه يك اجماع جهانى درباره توسعه پايدار مستلزم قبول مسئوليت پر رنگ تر جوامع توسعه يافته در قبال اين امر است. به طور كلى توسعه پايدار در سه مقياس بين المللى، ملى و محلى مطرح مى شود كه تحقق بخشيدن به توسعه پايدار در هر يك از سه مقياس، نيازمند تدوين استراتژى هاى متفاوت و راهكارهاى خاص آن است. با بروز انديشه هاى توسعه پايدار اين مفاهيم به تدريج وارد ادبيات شهر سازى و معمارى شد. نظرياتى مانند آشتى با طبيعت، محله گرايى، تمركز غير متمركز، رشد هوشمند و شهر اكولوژيك نظرياتى بودند كه در اين ارتباط مطرح مى شوند. البته اين نظريات، پيش از آن نيز در قالب نظريه ها يى نظير: باغ شهر ها و واحدهاى همسايگى مطرح شده اند اما اين بار، رونق گرايش به توسعه پايدار، موجب توجه بيشتر به اين موضوع شد و شهرسازان به صورت عملى در جهت تحقق توسعه پايدار گام برداشتند. در حالى كه توسعه پايدار شهرى هنگامى به صورت موفق به اجرا در مى آيد كه سياستگذارى ها به صورت يك پارچه در تمام ابعاد اقتصادى، سياسى، اكولوژيكى و اجتماعى اتخاذ شود و موارد مثبت و منفى طرح ها بر محيط زيست و اركان توسعه پايدار ارزيابى شود. و طرح هايى انتخاب شود كه در ارتباط با توسعه پايدار باشند. از نظر نبايد دور داشت كه توسعه پايدار شهرى و پياده شدن اصولى مانند، حمل و نقل پايدار و استفاده از دوچرخه، پذيرش معمارى پايدار و تلفيق كاربرى ها داراى ماهيتى فيزيكى هستند، اما هنگامى مى توانند در اجرا موفقيت آميز باشند كه از پذيرش عمومى برخوردار باشند. اين امر نياز مند آموزش مردم و شكل گيرى ساختارى است كه مردم بتوانند نظرات خود را مطرح سازند و مسئوليت هاى خويش را برعهده گيرند.