] عليرضا قدردوست نخچى [

بشر از ابتداى خلقت تاكنون همواره براى زنده ماندن و بقاى هستى خود به آب وابسته بوده و نقش آب در رشد و توسعه جوامع بشرى امرى انكارناپذير است. امروزه با وجود اين كه استفاده از ابزارهاى پيشرفته علمى، دستيابى و بهره بردارى از آب را آسان كرده است اما محدوديت منابع آب شيرين، رشد جمعيت و گسترش آلودگى ها كه در مجموع به عنوان بحران آب در دهه هاى آتى نام گرفته است، از اصلى ترين دغدغه هاى مديران و برنامه ريزان كشور به شمار مى رود. از اين رو اجراى نظام حسابرسى زيست محيطى يكى از مهمترين ابزارها براى دستيابى به رشد پايدار اقتصادى است. آمارهاى سازمان هاى بزرگ بين المللى از جمله شوراى جهانى آب، يونسكو و سازمان ملل درباره منابع قابل شرب در مقياس جهانى بسيار هشداردهنده است، براى رسيدن به توسعه پايدار، ملحوظ نمودن تمام منابع و مخارج ملموس و غيرملموس در اجراى هر طرح ضرورى است. از ديدگاه شوراى جهانى آب، هم اكنون ۲۵ كشور در خاورميانه دچار بحران آب شده اند و حدود ۱‎/۵ ميليارد نفر (حدود ۲۰درصد جمعيت جهان) از نعمت آب آشاميدنى سالم محرومند و تا سال ۲۰۱۰ اين مقدار به ۵۰ كشور افزايش مى يابد و تا سال ۲۰۵۰ اغلب كشورهاى جهان دچار بحران آب مى شوند.
از ميان ۲‎/۲ ميليون مرگ ناشى از آب آشاميدنى آلوده در سال ۲۰۰۴ حدود ۹۰درصد درگذشتگان را كودكان زير پنج سال تشكيل داده اند. ميزان رشد تقاضاى جهانى براى آب شرب تا سال ۲۰۲۰ به ۸۰ درصد افزايش خواهد يافت و تغييرات جوى و گرم شدن زمين حتى كشورهاى داراى منابع آب فراوان را نگران كرده است. شائبه وجود معضل جهانى كمبود آب و نابرابرى تقسيم منابع آن در جهان برخى را به اين اعتقاد كشانده كه جنگ هاى كشورها براى حصول آب در سال هايى نه چندان دور، صحنه بين المللى را دستخوش تشنج و جنگ هاى جدى در حواشى منابع بين المللى آب خواهد كرد. ايجاد تعادل بين آب هاى موجود و زمين هاى قابل كشت درصد استفاده مجدد از آب در تمامى بخش هاى صنعتى، ايجاد شبكه پالايش كيفى منابع آب جهت تحليل وضعيت كيفى منابع و تدوين استانداردها و ايجاد تعادل درازمدت بين عرضه و تقاضا از جمله مهمترين شاخصه هاى كمى و كيفى در اندازه هاى پايدارى در جوامع است. تركيب نبود آب سالم به همراه فقدان فاضلاب بهداشتى و خلأ آموزش هاى معمولى به يكى از مهمترين موانع رشد و توسعه پايدار در مناطق خاورميانه در سراسر جهان مبدل گشته است.
با ايجاد بستر تخصص گرايى در امور مرتبط با محيط زيست از جمله تخصصى كردن نظام مهندسى براى كنترل كيفيت آب و محيط زيست امكان مشاركت عموم مردم بويژه NGOها و متخصصان در اجراى طرح هاى حفاظت از آب و محيط زيست فراهم مى شود. سازمان ملل متحد در اهداف توسعه هزاره خود معضل دسترسى به آب را در اولويت هاى اصلى قرار داده است؛ چرا كه اين مسأله منجر به مشكلات فراگير ديگرى چون افزايش فقر، نرخ بالاى مرگ و مير كودكان، بيسوادى و همين طور بى ثباتى سياسى مى شود.
خوشبختانه در حال حاضر طرح جامع آب كشور محور فعاليت هاى توسعه منابع آب و حفظ محيط زيست در شرايط اقتصادى و اجتماعى مؤثر واقع شده است و اميد است كه مديران و مجريان با عنايت به برنامه توسعه چهارم و چشم انداز ۲۰ ساله كشور با روش هاى نوين پيشگام بوده و موجبات توسعه پايدار را اثربخش بنمايند.
شناخت توانمندى هاى بالقوه منابع آب از جمله مهمترين دستاوردهاى مورد انتظار از اين طرح است. بدون شك بحران جهانى آب بقاى ميلياردها انسان را تحت الشعاع خود قرار داده است كه تلاشى همه جانبه براى رفع هر چه زودتر اين معضل را مى طلبد.
منطقه خاورميانه نيز يكى ازمنابع كم آب جهان است. اين منطقه در حدود پنج درصد جمعيت جهان را در خود جاى داده در حالى كه يك درصد منابع آب را در اختيار دارد. در ايران حدود ۹۳ درصد مردم از نعمت دسترسى به آب آشاميدنى برخوردارند و ميزان دسترسى به فاضلاب شهرى و روستايى حدود ۸۴ درصد است. چالش اصلى كشور مصرف بى رويه آب است چرا كه بنابر آمارهاى منتشره سازمان هاى جهانى، ميزان بهره بردارى از منابع آب در كشور ايران چيزى حدود شش برابر استاندارد جهانى است. براى رفع اين معضل به همكارى مردم احتياج داريم. وزارت نيرو موظف است كه با آموزش و فرهنگ سازى در جامعه بسترسازى نمايد تا مردم از مصرف بى رويه خوددارى نمايند. با وجود تلاش هاى صورت گرفته ۳۰- ۲۰ درصد نزولات آسمانى در ايران به هدر مى رود و هم اكنون كه در صنعت سدسازى موفقيت هاى چشمگيرى داشته ايم مى توانيم از به هدر رفتن نزولات آسمانى جلوگيرى نماييم.
با وجود اين جاى مديريت صحيح آب و مصرف آن در كشور ما خالى است و با هماهنگى بين طرح جامع آب و طرح هاى آمايش سرزمين و طرح هاى كالبدى وزارت مسكن و شهرسازى براى ايجاد يكپارچگى در بخش هاى مختلف توسعه كشور و همسويى كل نظام با اهداف توسعه پايدار مدنظر كليه مسئولان بويژه مديريت صنايع آب باشد. طرح هاى جامع كاهش آلودگى در دستيابى به توسعه پايدار و مشاركت عمومى در اجراى اين طرح ها از پيش نيازهاى موفقيت در اين امر است.

«اين جانور كه مى بينيد خرس نام دارد و مى تواند سه ماه از سال را در خواب باشد. او قدرت زيادى دارد و با يك حمله مى تواند انسان را به دو نيم كند اما در افسانه ها و داستان ها اصطلاح خرس مهربان متداول است...»
مشابه عبارت هاى بالا را در برنامه تلويزيونى «راز بقا» و يا برنامه هايى كه درباره حيات وحش است، بارها شنيده ايد. شايد بعضى ها با ديدن برنامه هاى تلويزيونى حس كنجكاوى خود درباره جانوران را ارضا كنند اما مشاهده چهارپايان از نزديك براى خيلى ها جالب است و براى آن حاضر به پرداخت هزينه هستند.
با توجه به اين كه مناطق زيست محيطى كشور در حفاظت سازمان حفاظت محيط زيست است و دسترسى نزديك به حيوانات در آن تقريباً ناممكن، باغ وحش در دسترس ترين مكان براى مشاهده چهارپايان از نزديك است. اما آيا احساس نمى كنيد كه باغ وحش در كشورمان يك مقوله فراموش شده است
از آنجا كه حيوانات باغ وحش تحرك كمترى نسبت به زمانى كه آزاد هستند دارند اغلب به بيمارى چاقى مبتلا مى شوند.
دكتر صابر اكبرى دامپزشك در اين باره مى گويد: «با وجودى كه در باغ وحش از حيوانات مراقبت مى شود اما آنها با طبيعت زنده اند و داراى روح و احساس هستند. به همين علت وقتى در جايى مثل قفس قرار مى گيرند بسيار سخت با اين موقعيت كنار مى آيند و آن تحرك لازم را ندارند. يكى از دلايل چاق شدن حيوانات و به اصطلاح بدقيافه شدن آنها همين است».
اين كه در باغ وحش هاى كشورمان از حيوانات مراقبت مى شود هيچ شكى نيست اما آيا سازمان حفاظت محيط زيست از تعداد حيواناتى كه در باغ وحش هاى كشور نگهدارى مى شوند آگاهى دارد و مراقبت از آنها زير نظر مسئولان اين سازمان انجام مى شود
دلاور نجفى معاون زيست محيطى سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره مى گويد: «باغ وحش هاى كشورمان زير نظر سازمان حفاظت محيط زيست نيستند اما در حال رايزنى با مسئولان آن هستيم تا آمار حيوانات در باغ وحش ها را به دست آوريم. همچنين به درخواست مسئولان باغ وحش براى كمك به مراقبت از حيوانات رسيدگى و اقدام خواهيم كرد.»
*آشنايى با حيوانات
به جز مسأله مراقبت و نگهدارى از حيوانات، موضوع آشنايى جامعه با آنها و نيز آموزش اين حيوانات يكى از كاربردهاى باغ وحش محسوب مى شود كه در سال هاى اخير كمتر به اين مسأله پرداخته شده است، چرا كه قبلاً يكى از فوق برنامه هاى مدارس حضور دانش آموزان در باغ وحش بود. البته طرحى در سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره در دست بررسى است تا با اجراى آن بيشتر به مسأله آشنايى و آموزش حيوانات و آشنايى با آنها پرداخته شود.
نجفى دراين باره مى گويد: «دراين طرح با همكارى مسئولان باغ وحش هاى كشور، اين مكان ها ساماندهى و تسهيلات و امكاناتى براى بازديدكنندگان در نظر گرفته مى شود. همچنين براى ارگان هاى آموزشى مانند وزارت آموزش و پرورش، تسهيلات ويژه اى لحاظ مى شود. با تبليغات و ساماندهى باغ وحش هاى كشور مى توان بار ديگر اين اماكن را زنده كرد. البته اجراى اين طرح منوط به همكارى مسئولان باغ وحش است.»
* ايتاليايى ها در تهران
حيوانات جزو لاينفك سيرك ها محسوب مى شوند و با حركات خود تماشاگران را به وجد مى آورند. البته چادرهاى سيرك سال ها بود در كشور ما برپا نشده بود اما با آمدن يك گروه سيرك متشكل از ۱۱ كشور جهان به تهران ، تمام توجهات دوستداران حيوانات به پارك پرديسان (محل برپايى اين سيرك) معطوف شد.
معاون زيست محيطى سازمان حفاظت محيط زيست دراين باره مى گويد: «يكى از عواملى كه مى تواند موجب آشنايى مردم با گونه هاى مختلف جانورى شود، سيرك است. در سيرك مردم اشتياق بيشترى براى آشنايى با حيوانات از خود نشان مى دهند. به همين علت سازمان حفاظت محيط زيست پارك پرديسان محل برپايى اين سيرك را به صورت رايگان در اختيار آنها قرار داد.»
البته برپايى سيرك در تهران به همين سادگى ها نبود و اعتراض تشكل هاى غيردولتى حمايت از حيوانات همچنان ادامه دارد. آنها اعتقاد دارند كه در سيرك، حيوانات مورد اذيت و آزار قرار مى گيرند. اين مسأله تا حدودى واكنش نمايندگان مجلس را هم در پى داشته است.
محمدجعفر سادات موسوى رئيس فراكسيون محيط زيست مجلس دراين باره مى گويد: «معمولاً سيرك در نظر تشكل هايى كه در زمينه حيات وحش و محيط زيست فعالند وجهه مثبتى ندارد و آنها معتقدند كه به علت تعرض هايى كه در اين برنامه ها به حيات وحش مى شود اصل برگزارى سيرك در تضاد با محيط زيست است. البته اگر هدف، بحث آموزش يا تحقيق باشد طبيعتاً اسارت حيات وحش ضرورت پيدا مى كند.»
محمد جوادى سخنگوى سازمان حفاظت محيط زيست نيز هدف از برپايى سيرك حيوانات را آموزش رفتار با گونه هاى حيات وحش مى داند. وى در اين باره مى گويد: «يكى از وظايف اصلى سازمان حفاظت محيط زيست آموزش همگانى است. بويژه درباره گونه هاى حيات وحش كه در معرض انقراض هستند بايد نحوه حمايت از حيوانات و برخورد با آنها به مردم آموزش داده شود. چهار هفته پيش بود كه به علت آگاهى نداشتن مردم از بى خطر بودن گونه در معرض انقراض يوزپلنگ، يك جفت از آنها در لرستان به دست يك كشاورز از بين رفت. به همين علت در اين سيرك گونه هايى از حيات وحش نمايش داده مى شود و از دفتر حيات وحش سازمان حفاظت محيط زيست نيز هر جلسه درباره اين گونه ها تشريح و نحوه مراقبت از آنها اطلاع رسانى مى شود.»
البته طرح مبحث آموزش در سيرك، دوستداران حيوانات را مجاب نكرد تا رئيس سازمان حفاظت محيط زيست نيز اين گونه پاسخ آنها را بدهد: «نوع رفتار با حيوانات در سيرك مغاير قوانين زيست محيطى نيست. حيوانات در سيرك بر اساس يك سرى رفتارها، آموزش هاى شرطى مى بينند چرا كه حيوانات داراى قدرت يادگيرى هستند. طبق قوانين كنوانسيون بين المللى، سيرك ما بايد از كنوانسيون گونه هاى در معرض انقراض، مجوز داشته باشند. سيركى كه در پارك پرديسان برگزار شده نيز چنين مجوزى دارد. رفتارهايى كه در سيرك با حيوانات انجام مى شود براساس رفتارهاى آسيب رسان نيست بلكه از نوع هشدار دهنده آموزش است.»
با وجود حمايت دست اندركاران و اعتراض برخى از دوستداران حيوانات، سيرك تهران ادامه دارد و قرار است تا دو ماه آينده برپا باشد. آيا واداشتن شيرى كه در باغ وحش به دنيا آمده به پريدن از حلقه آتش ظلمى نابخشودنى نيست

از جمله راه هاى مؤثر در شناخت هر چه بيشتر گونه هاى جانورى به افراد، پس از باغ وحش، مى توان به سيرك اشاره كرد.
بسيارى بر اين باورند كه نگهدارى از حيوانات در مناطقى به غير از مناطق اصلى زندگى آنها به موجودات آسيب مى رساند.اين افراد كه عمدتاً طرفداران حقوق حيوانات هستند معتقدند كه حتى نگهدارى حيوانات در باغ وحش نيز كارى مذموم و ناپسند است.آنها براين عقيده هستند كه تغيير در محل زندگى موجودات به تغيير عادات و رفتار موجود مى انجامد.حتى در صورت هماهنگ نبودن با شرايط جديد چه بسا ممكن است كه به مرگ حيوان منجر شود.
حضور حيوانات در سيرك نيز پيامدهاى گوناگونى به دنبال دارد.حيوانات حاضر در سيرك پيش از اجراى نمايش ماه ها و يا سال ها آموزش و تعليم مى بينند.اين وضعيت موجب مى شود كه موجودات حاضر در سيرك بيش از هر زمان ديگرى از شرايط طبيعى زندگى جانورى فاصله بگيرند.در باغ وحش ها سعى مى شود حداقل هاى لازم براى شبيه سازى محيط حيوان انجام شود.اما اين حداقل ها در سيرك ها رعايت نمى شود.
به علاوه حضور حيوانات در سيرك ها همواره خطر آفرين بوده است.اين خطر بيش از هر چيز متوجه حيوانات است.به عنوان مثال پس از مرگ يك فيل در جريان اجراى يك سيرك در ايالات متحده آمريكا وزارت كشاورزى اين كشور از اجراى نمايش جلوگيرى كرد. فعالان حقوق حيوانات و محيط زيست معتقدند كه اقدامات اين چنينى به تنهايى نمى تواند كار گشا باشد. آنها خواستار اقدامات گسترده هستند تا از حيوانات در چنين كارهايى استفاده نشود.يكى از گروه هاى طرفدار حقوق حيوانات نوارى ويديويى كه در آن براى آموزش فيل و حضور در سيرك از شلاق استفاده شده و موجب آسيب رساندن به اين حيوان شده بود را منتشر كرد. آموزش حيوانات براى اجراى دقيق حركات زمان بر و پر هزينه است كه در اكثر موارد آموزش دهندگان از شلاق استفاده مى كنند. در بسيارى از موارد نيز با قرار دادن طعمه باعث حركت حيوان مى شوند.چنين رفتارى بر خلق و خو و رفتار حيوان تأثير مى گذارد.
در بسيارى از سيرك ها از شير و يا ببر استفاده مى شود.چنين حيواناتى به دليل نادر بودن بيش از بقيه در معرض خطر و تهديد قرار دارند. قرار دادن شيرها در كنار يكديگر و رژه آنها و يا پريدن آنها از حلقه آتش باعث خواهد شد كه با ترس و احتمال بروز خطر چنين اقدامى را انجام دهد. ترس انجام كار در انسان بيش از انجام آن باعث بروز استرس مى شود. در حيوانات نيز وضعيت به همين گونه است. حيوانات در شرايط طبيعى هرگز از ميان آتش نمى پرند، اما در سيرك ها براى تشويق حاضران و يا براى گرفتن تكه گوشتى از ميان حلقه آتش مى پرند و روى دو پا مى ايستند.
همچنين در بسيارى از سيرك ها در سراسر جهان از فوك استفاده مى شود. اين حيوان جزو موجوداتى است كه نياز به مراقبت ونگهدارى ويژه دارد و نمى توان از آن همچون ساير موجودات مراقبت كرد. نوع غذاى متفاوت فوك كه عمدتاً دريايى است و همچنين شرايط ويژه نگهدارى از او موجب شده براى نگهدارى اين حيوان دقت بيشترى صورت بگيرد. در سيرك ها نيز بسيارى از شكارچيان گونه هاى كمياب جانورى را شكار مى كنند و آنها را در اختيار صاحب سيرك ها قرار مى دهند.
بيش از هرچيز حركت مداوم سيرك ها و رفتن آنها از شهرى به شهر ديگر بر وضعيت حيوانات حاضر در سيرك تأثير منفى بر جاى مى گذارد. شرايط ويژه آب و هوايى شهرها و همچنين ناتوانى در انطباق سريع حيوانات با شرايط جديد موجب خواهد شد كه آنها از حال و هواى طبيعى و نشاط خود فاصله بگيرند.