] داوود پنهانى]

بناى پير بوى نا و تاريخ مى دهد.در فاصله عبور از در تاريخى و ورود به محوطه بنا، هزار سال تاريخ سپرى مى شود. تو آنجا ، درون بنايى قديمى با ستون هاى سر زده به بلندا تنها مانده اى، از گوشه اى صداى ضربه سم اسبان لشكرى به گوش مى رسد كه نبرد نهايى را انتظار مى كشند. سرداران از اتاقى به اتاق ديگر مى روند و منجمى ايستاده بر سقف ، بروج فلكى را رصد مى كند تا طالع سعد و نحس حمله را پيش بينى كند.چشم باز مى كنى و تاريخ به آنى محو مى شود. درهاى شكسته بنا رخصت برخاستن ندارند و زير سقف ترك خورده جايى براى نشستن نيست. تنها يادى از تاريخ مانده و بادى كه هياهوكنان در اتاق هاى بى آدم مى پيچد. بناى هزار ساله خالى از اثر انسان در همسايگى برج ها و ساختمان هاى عجيب و غريب گير افتاده تا نشان شكو هش از بالا بلند شهر هم به چشم نيايد.اجازه ناگزير بايد داشت تا از شهر و اين همه بناى بى ريخت آن بتوانى بگذرى و به تاريخ برسى.اگر كه ساختمان ها بگذارند، اگر كه از خيابان ها، از همه خيابان ها به سلامت عبور كنى، اگر آن بن بست سنگفرش باقى مانده باشد، آن وقت اين تويى كه بايد گيوه هايت را محكم كنى، يراق اسبت را بگيرى، زمان را از تقدير تاريخى اش منحرف كنى تا وارد هزار سال پيش شوى.آنجا كه خانه اى تاريخى در يك جاى اين شهر باقى مانده، آنجا كه كاروانسرايى غريب كوير شده ، آنجا كه سنگى بر سنگى ديگر مانده تا روايتگر تاريخ و فرهنگ اين سرزمين باشد.آنجا همان جايى است كه مى توانى اثر دل و دست نياكانت را ببينى، دست بر خشت فرسوده و خاك خورده بكشى و از ته ته دل با بند بند وجودت به اين وطن، به اين خاك احساس وابستگى و تعلق كنى. اگر كه اندكى آرامش بگذارد، اگر كه اندكى از سوژه هاى شهرى فاصله بگيرى، اگر كه اندكى احساس نياز پيدا كنى، آن وقت تو مى شوى مسافر بى ادعاى تاريخ براى جست وجو در آنچه از دل بناهاى ترك خورده به يادگار مانده است.در اين سفر كسى راهنمايت نيست. لمس كردن و جست وجو در اين آثار، بى مدد همراه كارى دشوار است، با اين حال اگر كه بتوانى، سهم مشترك خود را از هزار سال پيش به دست آورده اى...


وقتى كسى راه گم مى كند و در پى مسافرتى تفريحى به اثرى تاريخى بر مى خورد به اجبارى ناخواسته هم كه باشد فرصت بسيار با ارزشى به دست آورده است. قدم زدن در چنين اماكنى حال و هوايى خاص دارد. اين حال و هواى خاص با احساسى همراه مى شود كه انسان شهرى شده و كم حوصله امروز تجربه اندكى از آن داشته و دارد. اينجاست كه انسان محو مشاهده اثرى مى شود كه كار دست انسان است و خشت خشت آن حكايت ديروز و پريروز عالم را به زبان هنر واگويه مى كند. پراكندگى آثار تاريخى در سطح كشور باعث شده تا هر گوشه اين خاك حكايتگر و راوى بخشى از تاريخ اين سرزمين باشد.اين پراكندگى از سوى ديگر باعث شده كه مديريت و نظارت درست برآثار تاريخى و ميراث فرهنگى كشور به كارى دشوار و در عين حال حساس و پيچيده تبديل شود. امكان نظارت بهتر بر اين حوزه بزرگ و پيچيده در صورت كمبود نيرو و منابع مالى به كارى دشوارتر هم تبديل مى شود.با اين حال استفاده درست از همين پراكندگى مى تواند خود تأثير مثبت بر روند افزايش گردشگر در نقاط مختلف كشور بگذارد. يك نكته كليدى ديگر در اين ميان وجود دارد كه نمى توان از آن غفلت كرد. آن نكته لزوم مرمت بموقع و احياى آثارى است كه به تمامى وسعت كشورمان گسترش يافته و در جاى جاى اين سرزمين يادگار تاريخ بزرگ و بلندش باقى مانده اند.
*بازسازى
وقتى تخريب يك اثر تاريخى شروع مى شود، اين فقط خشت هاى معمولى نيست كه آرام آرام فرومى ريزند. خوب اگر دقت كنى رد انگشتان مردمانى را مشاهده مى كنى كه پيش از اين بر اين خشت ها كشيده شده و به يادگار باقى مانده است. كارشناسان با دقت در وضعيت مرمت آثار تاريخى و بافت هاى فرهنگى از لزوم توجه جدى تر به بازسازى و احياى چنين بافت هايى سخن مى گويند. اين در حالى است كه به گفته « سيد طه هاشمى » رئيس پژوهشگاه سازمان ميراث فرهنگى ، صنايع دستى و گردشگرى، ايران برغم گستردگى و تنوعى آثار فرهنگى ايران، متاسفانه در حوزه مرمت و حفاظت دچار فقر علمى هستيم. وى مى گويد: « فقر علمى موجود در اين حوزه ما را دچار مشكلات جدى كرده است.» وى با اشاره به ضعف موجود در ارتباط با موضوع هاى ميان رشته اى مى گويد: « در حقيقت در دو سال گذشته به اين رشته ها برخورد و توجه شده و جاى اين رشته ها به طور جدى در مراكز علمى و دانشگاهى كشور خالى است. » هاشمى با اشاره به ارتباط موزه ملى ايران به پژوهشكده حفاظت و مرمت مى افزايد: « تمامى اشياى كشف شده موجود در اين موزه نيازمند مرمت و مطالعات تخصصى است، براى اين كار لزوما نيازمند انجام كارهاى علمى و برنامه ريزى و حراست درست هستيم.»يكى از اقداماتى كه اين مقام مسئول بر لزوم انجام آن به عنوان يكى از راهكار ها اشاره مى كند راه اندازى بانك اطلاعات اشياى تاريخى از اشياى موجود با هدف گردآورى اطلاعات آثار و اشياى موجود در موزه ملى است.
جدا از فقر علمى مورد تأكيد اين مقام اجرايى به گفته برخى از كسانى كه به شكل مستقيم در حوزه مرمت فعاليت دارند گاه در حين كار مشكلاتى به وجود مى آيد كه كسى آن مشكلات را پيش بينى نمى كرده و با اين حال در جريان كار اختلال ايجاد مى كند. «عاطفه رشنويى» معاون حفظ و احياى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى استان خوزستان در اين باره به يك نكته اشاره مى كند: «در اين استان، هيچ پيمانكارى كه سابقه مرمت در بناهاى تاريخى را داشته باشد، نداريم.»وى مى افزايد : «در استان خوزستان تقريباً متخصص مرمت وجود ندارد و ما نيز بناهاى تاريخى را به پيمانكارى كه تازه كار است، نمى توانيم بدهيم. گرچه تعدادى مرمت كار در كنار پيمانكاران غير بومى تربيت شده اند كه در بافت شوشتر يا دزفول مشغول كارند، ولى برخى بناهاى تاريخى جايى نيست كه به كسى بدهيم تا مرمت كردن را ياد بگيرد. البته بناهايى مانند كاروانسراى افضل يا كاروانسراى خيرآباد، از نخستين كارگاه هاى استان بودند كه كسى براى مرمت هنوز تربيت نشده بود و از ابتدا در دست پيمانكاران غير بومى بودند و حتى براى در و پنجره هاى كاروانسراى افضل كه تخصصى بودند، هيچ فرد متخصصى در استان وجود نداشت.
*همكارى
توزيع جغرافيايى آثار تاريخى و فرهنگى در استان هاى مختلف كشور و در عين حال انجام كارهاى عمرانى در جاى جاى اين سرزمين احتمال برخورد سازمان ميراث فرهنگى را با ساير سازمان هاى اجرايى افزايش داده است. از سوى ديگر گستردگى آثار تاريخى باعث شده كه اين سازمان به تنهايى قادر به شناسايى چنين آثارى نباشد. به گفته كارشناسان يكى از بهترين روش ها براى رفع اين مشكلات انجام همكارى هاى بين سازمانى براى شناسايى، مرمت و بهسازى بافت هاى فرهنگى و تاريخى شهرهاست. يكى از اين تفاهمنامه ها مربوط به تفاهمنامه همكارى سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى و سازمان شهردارى ها و دهيارى هاى كشور است كه به تازگى به امضا رسيد و در نتيجه آن قرار شد اين سازمان ها براى همكارى مطلوب درباره شناسايى، حفظ، احيا، مرمت و بهسازى بافت هاى ارزشمند فرهنگى و تاريخى شهرها اقدام كنند. بر اساس اين تفاهمنامه سازمان ميراث مكلف شد، آخرين فهرست شهرهاى داراى بافت ارزشمند فرهنگى، تاريخى را حداكثر دو ماه پس از امضاى اين تفاهمنامه به سازمان شهردارى ها اعلام كند. اولويت اول فهرست مذكور بايد به تفكيك استان و در برگيرنده وسعت بافت هاى تاريخى شهرها، تعيين محدوده، تعداد و تنوع بناها، محوطه ها، گذرها، عناصر با ارزش و ويژگى هاى بافت باشد. همچنين مقرر شد آخرين نقشه وضع موجود شهرهاى مشمول اين تفاهمنامه (در صورت وجود) توسط سازمان شهردارى ها در اختيار سازمان ميراث قرار گيرد و در همين راستا سازمان ميراث مكلف شد محدوده بافت هاى تاريخى هر شهر را به صورت رقومى و به عنوان يك لايه اطلاعاتى جديد بر روى نقشه هاى مذكور مشخص كرده و نقشه هاى مربوطه را به همراه محدوده مشخص شده به سازمان شهردارى ها عودت دهد. مطابق يكى ديگر از مواد اين تفاهمنامه سازمان شهردارى ها موظف شده است با همكارى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى حداكثر تا پايان برنامه چهارم در شهرهاى داراى بافت ارزشمند فرهنگى و تاريخى، ساختار تشكيلاتى متناسب با بافت هاى تاريخى ايجاد كند و شرح وظايف، اختيارات، مسئوليت ها و نيروى انسانى لازم در ساختار تشكيلاتى واحدهاى سازمانى يادشده توسط سازمان شهردارى ها را پيش بينى و تعيين كند. به موجب اين تفاهمنامه، به منظور اجرايى شدن ماده ۱۱۵ قانون برنامه چهارم توسعه در هر استان شوراى بافت تاريخى تحت نظارت معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى تشكيل مى شود.
در عين حال با توجه به شدت آسيب پذيرى بافت هاى تاريخى كشور و هم پوشانى آنها در بسيارى از مناطق با بافت هاى فرسوده و ناكارآمد شهرى، سازمان ميراث ضمن تعريف مشخص از بافت ارزشمند تاريخى، به استناد بند يك ماده دو آئين نامه اجرايى ماده ۱۱۵ برنامه چهارم، ضوابط و معيارهاى حفظ و احياى مناطق تاريخى ارزشمند را به تناوب و اولويت و حداكثر تا پايان سال ۸۶ اعلام مى كند. به موجب اين تفاهمنامه، به استناد ماده سه آئين نامه اجرايى ماده ۱۱۵ برنامه چهارم، سازمان شهــردارى ها در قالب دستورالعمل بودجه سنواتى شهردارى ها تأكيد مى كند كه با تصويب شوراى شهر حداقل دو برابر نسبت سطح بافت تاريخى به سطح زير پوشش خدماتى شهر، از درآمدهاى شهردارى در اختيـار مديريت ذيربط اين تفاهمنامه قرار گيرد. به موجب اين تفاهمنامه، سازمان شهردارى ها و سازمان ميراث به منظور احياى بافت هاى تاريخى شهرها، جهت فراهم كردن اعطاى تسهيلات به اهالى ساكن در اين بافت ها، جذب اعتبارات فاينانس و نيز ايجاد و جذب تسهيلات بانكى كم بهره از طريق بانك ها و دولت، برنامه ريزى و اقدام خواهند كرد. در همين راستا، دستورالعمل تشكيل شوراى بافت هاى تاريخى استان ها (موضوع تبصره ماده سه تفاهمنامه) نيز با هدف ارتقاى نظام مديريت حفاظت از بافت هاى تاريخى شهرها از طريق تحقق ماده ۱۱۵ قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى كشور وايجاد هماهنگى و همكارى بين دستگاه هاى اجرايى به منظور اتخاذ تصميم و نحوه اقدام در بافت هاى تاريخى به پيوست اين تفاهمنامه تهيه و ابلاغ شد.
شرح وظايف شوراى بافت هاى تاريخى استان ها عبارت است از: بررسى و اظهار نظر بر همه طرح هاى مطالعاتى، پژوهشى و اجرايى در مناطق تاريخى و ارجاع آن به كارگروه مربوط به شوراى برنامه ريزى و توسعه استان جهت تصويب و ابلاغ به دستگاه هاى مربوطه، برنامه ريزى و سياستگذارى در ارتباط با تدوين طرح هاى توسعه اى برنامه هاى حفاظتى، تشويقى با هدف تقويت، حفاظت و احيا هويت مناطق تاريخى و تقويت جايگاه آن در شهر معاصر در قالب سياست هاى كوتاه مدت، ميان مدت و بلند مدت و تدوين و پيشنهاد راهبردها و راهكارهاى لازم به منظور جذب سرمايه گذارى و مشاركت هاى مردمى و بخش خصوصى با هدف حفظ و تقويت جايگاه و باز زنده سازى مناطق تاريخى. برخى ديگر از وظايف شوراى بافت هاى تاريخى استان ها عبارت است از: مديريت و نظارت بر حسن انجام ضوابط، مقررات و دستورالعمل هاى مصوب سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى ناظر بر بافت هاى تاريخى. تشكيل كميته هاى تخصصى به تشخيص شورا، شناسايى خلأهاى قانونى و اجرايى در خصوص حفظ و احياى بافت هاى تاريخى و پيگيرى الزامات و اقدامات لازم درباره اصلاح قوانين و مقررات، ساختار تشكيلاتى، كنترل كامل امور اجرايى بافت تاريخى شهرها و نظارت مستمر بر حسن اجراى اين تفاهمنامه در استان ها.