] مهين درويش]

۷۱ درصد دنياى ما آب است. كره زمين، ۱۳۸۶ ميليون كيلومتر مكعب آب شور دارد. يعنى به اندازه ۹۶ درصد از كل حجم آب موجود در سطح آن. از ۴ درصد آب هاى باقيمانده، بيش از ۶۸ درصد، در يخ و يخچال هاى طبيعى است و به اين ترتيب، منابع آب شيرين، مانند رودخانه ها و درياچه ها، فقط ۹۳۱۰۰ كيلومترمكعب، يعنى يك قسمت از ۷۰۰ قسمت كل آب اين كره را شامل مى شود. آمارهاى توزيع جهانى آب وقتى به آسيا مى رسد، نشان مى دهد كه ۷۰۰ ميليون نفر در آسيا و اقيانوسيه به آب سالم و پاك دسترسى ندارند. ايران نيز با قرار گرفتن در منطقه خشك و نيمه خشك، تنها يك درصد منابع آبى اش، شيرين است و بنابر آمارهاى رسمى، ۹ ميليون نفراز ساكنانش به آب سالم دسترسى ندارند.

گزارش جهانى ۲۰۰۷ شاخص هاى توسعه جهان نشان مى دهد، در حالى كه كاهش سالانه منابع داخلى آب شيرين، طى سال هاى ۱۹۸۷ تا ۲۰۰۲ ميلادى در جهان به ۹ درصد رسيده، اين رقم در ايران تا ۵۶‎/۷ درصد و معادل ۷۲‎/۹ ميلياردمتر مكعب كاهش داشته است. براساس جديدترين گزارش بانك جهانى، كاهش سالانه منابع داخلى آب شيرين طى سال هاى ۱۹۸۷ تا ۲۰۰۲ ميلادى در ايران حدود ۵‎/۵ برابر كشورهاى ثروتمند، ۳‎/۷ برابر كشورهاى فقير و ۸‎/۹ برابر كشورهاى با درآمد متوسط بوده است. از سوى ديگر كاهش سالانه منابع داخلى آب شيرين در ايران طى مدت ياد شده، ۸‎/۶ برابر انگليس، ۳‎/۳ برابر آمريكا و ۲‎/۷ برابر ژاپن بوده است.اين آمارها را نه به صورت نمودار دايره اى و ستونى، بلكه بايد به شكل ليوانى آب ديد كه چشمانى منتظر ته نشين شدن خاك آن است تا لب هاى خشكش را به آن نزديك كند. به شكل يك شير آب كه يك روستا در صف رسيدن به آن است. آمارها را بايد شبيه گالن هاى پلاستيكى آب ديد كه هر روز كيلومترها بر دوش انسان هايى نحيف مى روند و مى آيند. اين آمارها را دستكم بايد از چشم افرادى ديد كه هرگز در يك روز در تابستانى به معنى آب خنك نرسيده اند. اين ارقام يعنى براساس آمارهاى رسمى، براى ۹ ميليون نفر، تأمين ابتدايى ترين نياز انسان، يك رؤياست ... به ايران رسيده بوديم. اين تصاوير هم متعلق به ايران است؛ جايى بيرون از شهرهاى ما كه ۹ برابر بودن كاهش سالانه منابع داخلى آب شيرين را نسبت به كشورهايى با درآمد متوسط به خوبى لمس كرده است.
با اين همه، هنوز دسترسى به آب سالم در ايران ۱۸‎/۳ درصد بيشتر از كشورهاى آسيايى است. اين رقم مقايسه اى را پرويز فتاح، وزير نيرو، هنگامى كه از نخستين اجلاس سران آب كشورهاى آسيا و اقيانوسيه در ژاپن برگشته بود، ارائه داد.
وزيرى كه نخستين فرد مسئول در تأمين آب آشاميدنى سالم براى مردم است، هفته گذشته هنگام بازگشت از سفر، تحت تأثير اقدامات ژاپنى ها در جهت پوشش آب آشاميدنى سالم به همه ۱۲۵ ميليون جمعيت شان قرار گرفته بود. او گفت: «كشور ژاپن با وجود قرارگيرى بر روى صخره هاى آذرين و آتشفشانى به اين جايگاه رسيده است.» او اين بار جدى تر از هميشه برنامه هاى پوشش آب سالم براى همه مردم را مطرح ساخت و پيش بينى كرد ايران در صورت سرمايه گذارى سالانه ۶ ميليارددلارى از منابع داخلى و خارجى، ظرف ۷ سال بتواند تمام مشكلات آن را حل كند، در صورتى كه ادامه روند كنونى اين زمان را به ۱۲ تا ۱۵ سال افزايش مى دهد.
* شهرنشينانى كه آب آشاميدنى سالم ندارند
وزير بهداشت كه متولى آموزش نحوه سالم سازى آب آشاميدنى در نقاطى است كه دسترسى به آب سالم ندارند و درمان مردم در صورت بيمار شدن براثر نوشيدن آب آلوده برعهده وزارتخانه او گذاشته شده، نگاه خوشبينانه ترى به موضوع دارد. فاضل لنكرانى ليوان هاى پر از آب آشاميدنى سالم را مى بيند و مى گويد كه ۹۰ درصد جمعيت روستايى به آب آشاميدنى سالم دسترسى دارند و ۸۵‎/۳ درصد خانواده هاى روستايى از شبكه عمومى آب آشاميدنى برخوردار هستند.
شايد تصور كنيم شرايط روستايى است كه ايران را از لحاظ دسترسى به آب آشاميدنى سالم در جايگاه كنونى قرار داده است، چرا كه اگر تنها به آمارهاى شهرى استناد كنيم، ميزان دسترسى به آب سالم در ايران به ۹۸‎/۳ درصد مى رسد. در حالى كه متوسط دسترسى مردم شهرهاى آسيا به آب سالم ۸۰ درصد است. اما با احتساب جمعيت بالاى شهرنشينان ايران، تعداد افرادى كه در شهرها به آب آشاميدنى سالم دسترسى ندارند، قابل توجه است.به اين ترتيب، دسترسى نداشتن جمعيت قابل توجهى از ايرانى ها به آب آشاميدنى سالم كه با احتساب ۱‎/۷ درصد (براساس آمارهاى رسمى)، جمعيتى بيش از ۹ ميليون نفر را شامل مى شود، شگفتى بزرگترى برايمان مى آفريند.
البته اين آمار نيز از سوى وزير نيرو ارائه شده است: «در ايران ۱‎/۵ ميليون نفر در شهرها و ۷‎/۵ ميليون نفر در روستاها تحت پوشش شبكه آب بهداشتى قرار ندارند.»
پيامدهاى نبود دسترسى به آب آشاميدنى سالم را از زبان مسئولان محلى كه به طور مستقيم درگير ماجرا هستند، بهتر مى توان شنيد. تابستان امسال، زمانى كه آب آشاميدنى تعداد زيادى از روستاهاى شهرستان مرزى پارس آباد مغان قطع شده بود و مردم آب مورد نياز خود را از فروشندگان آب تهيه مى كردند، مدير شبكه بهداشت و درمان اين منطقه به ايرنا گفت: «در صورت مرتفع نشدن اين معضل بيمارى هاى مختلفى در اين مناطق شيوع پيدا خواهد كرد كه هزينه درمان آن به مراتب بيش از اعتبار مورد نياز براى حل مشكل كنونى آب اين روستاها خواهد بود.چنين هزينه هايى بايد مسئولان بهداشت و درمان كشور را برآن دارد كه بدبينانه تر به موضوع نگاه كنند تا شايد با تأمين بودجه مورد نياز براى پوشش كامل آب آشاميدنى سالم، تا ۷ سال ديگر مشكل بيمارى هاى منتقله از طريق نوشيدن آب ناسالم را برطرف كنند.»
وبا، حصبه، اسهال خونى باسيلى، فلج اطفال، هپاتيت و ژيارديازيس از جمله بيمارى هاى منتقله به انسان از طريق آب هستند كه بيشتر از راه دستگاه گوارش و پوست وارد بدن انسان مى شوند.
حتى در مناطقى كه امكان دسترسى به آب آشاميدنى سالم فراهم شده نيز ممكن است با بروز حوادث طبيعى يا آلودگى هاى صنعتى سلامت آب به مخاطره بيفتد. توفان گونو و سيل كه تابستان امسال به ۳ استان هرمزگان، سيستان و بلوچستان و كرمان آسيب رسانده بود، جديدترين حادثه طبيعى است كه موجب عدم دسترسى ۵۰ درصد روستاهاى منطقه به آب آشاميدنى سالم شد و احتمال ابتلا به وبا را افزايش داد.
حسينعلى شهريارى، عضو كميسيون بهداشت مجلس كه نماينده مردم زاهدان نيز هست، آن زمان به فارس گفت: «به طور كلى زيرساخت آبرسانى در استان سيستان و بلوچستان از قبل از زمان وقوع سيل بسيار ضعيف و در رتبه آخر كشور قرار دارد. به همين علت در گذشته نيز در بسيارى از مناطق روستايى به علت خشكسالى و نبود آب سالم، آب آشاميدنى با تانكر منتقل مى شد.»او همچنين هشدار داد كه وضعيت بهداشتى منطقه نگران كننده است و اگر مسئولان بهداشتى كشور به موقع خدمات لازم را به منطقه نرسانند بايد منتظر اپيدمى بيمارى هاى روده اى در منطقه باشيم.»
با اين حال، در پايان فصل گرما، وزارت بهداشت اعلام كرد كه امسال هيچ موردى از بيمارى وبا با منشأ داخلى نداشتيم و همه موارد مشاهده شده در شهرهاى مرزى و متعلق به افرادى بود كه به كشورهاى همسايه رفت و آمد داشته اند.
* آلودگى آب هاى سالم
دفع غيربهداشتى فاضلاب هاب شهرى و صنعتى، سموم، كودهاى شيميايى، زباله، انواع آلاينده ها، عوامل بيمار ى زا، مواد معدنى و آلى مضر از تهديدهاى بزرگ بهداشت آب كشور به شمار مى آيد.
آلودگى هايى با منابع غيرطبيعى شايد خطرناك تر از آلودگى هاى طبيعى آب باشد و قسمت ناگوارتر ماجرا اين است كه چنين آلودگى هايى معمولاً در مناطق اطراف قطب هاى صنعتى، يعنى جايى كه امكانات دسترسى به آب سالم فراهم شده به وجود مى آيد و موجب مى شود كه اين آلودگى ها هنگام جمع آورى آمارهاى ميزان دسترسى مردم به آب آشاميدنى سالم كمتر لحاظ يا حتى شناسايى شود.اوايل سال ۱۳۸۵ بود كه بر اثر مصرف آب آلوده ۱۲۰ رأس دام عشاير در منطقه ستوه در جنوب شهرستان شاهرود تلف شد. منشأ آلودگى آب اين منطقه، فاضلاب يك معدن در اين منطقه بود.چنين آلودگى هايى با ورود به شريان هاى اصلى آبرسانى از مهمترين تهديدهاى شبكه آبرسانى است. اين آب ها با ورود به شبكه آب شرب يا سيستم آبيارى كشاورزى بيمارى هايى را موجب مى شود كه عمدتاً پنهان هستند؛ اتفاقى كه براى رودخانه كارون افتاد و شهر اهواز را متأثر كرد.
صغرى رستمى، كارشناس محيط زيست و دبير شوراى پژوهشى اداره كل حفاظت محيط زيست استان خوزستان به ميراث خبر گفت: «منبع تأمين آب ۷۰ درصد آب شرب مصرفى استان خوزستان، رودخانه آلوده كارون است كه در صورت ايجاد اختلال در سيستم تصفيه و پائين آمدن ميزان كلر، اين آلودگى مستقيماً به مردم منتقل مى شود.»اين كارشناس درباره منابع آلوده كننده آب رودخانه كارون توضيح داد: «آلودگى آب رودخانه كارون ناشى از ۳ منبع شهرى، صنعتى و كشاورزى است. فاضلاب اين منابع به رودخانه كارون تخليه مى شود و آن را بشدت آلوده مى كند. اين فاضلاب ها انواع ميكروب هاى بيمارى زا و عناصر سمى را به داخل رودخانه وارد مى كند.»او درباره منابع آلوده كننده صنعتى گفت: «در بخش صنعتى نيز ما با ورود فاضلاب اين واحدها به رودخانه مواجهيم. با اين كه اداره كل محيط زيست استان در اين باره فعاليت هاى خوبى انجام داده ولى برخى واحدهاى قديمى هنوز به دليل مشكلات اعتبارى و قديمى بودن فرآيند، فاضلاب خود را مستقيماً به رودخانه وارد مى كنند.»
* رؤياى توسعه هزاره
سال گذشته بود كه احمد المغربى، وزير مسكن مصر، در برابر كميته بهداشت مجلس مردم اين كشور گفت كه منزل مسكونى اش در منطقه ابورواش واقع در استان جيزه به هيچ وجه آب آشاميدنى سالم و امكانات بهداشتى ندارد. هر چند بعد از آن، روزنامه مصرى اليوم نوشت: «آقاى وزير در قاهره سكونت دارند و منزل مذكور، منزل خانوادگى اوست.» اما ظاهراً آقاى وزير شيوه اى اثرگذارتر از اين براى جلب حساسيت نسبت به مشكل آب سراغ نداشت، چرا كه كشورش بيشترين درصد كاهش سالانه آب شيرين از منابع داخلى مربوط را به خود اختصاص داده بود.جهان امروز آب آشاميدنى آلوده را به عنوان بزرگترين مشكل خود مى شناسد و سازمان ملل ۲۲ مارس سال ۲۰۰۵ (روز جهانى آب) را شروع يك دهه جديد بين المللى براى فعاليت در بخش آب اعلام كرده است. دهه اى كه اكنون در آن به سر مى بريم «دهه آب» نامگذارى شده و شعار «آب براى زندگى» را برگزيده است.براساس گزارش سال ۲۰۰۶ برنامه توسعه سازمان ملل متحد بيش از دوميليارد و ۶۰۰ ميليون نفر در سراسر جهان از دسترسى به شبكه هاى بهداشتى و يك ميليارد و يك ميليون نفر از دسترسى به آب آشاميدنى سالم محرومند. همچنين ساليانه در دنيا يك ميليون و ۸۰۰ هزار كودك قربانى آب آشاميدنى آلوده مى شوند. اين گزارش نشان مى دهد وضع بهداشتى آب آشاميدنى جهان در مقايسه با سال هاى پيش هيچ بهبودى نيافته است.برنامه توسعه هزاره سازمان ملل نيز يكى از اهداف خود را دسترسى عمومى به آب آشاميدنى سالم عنوان كرده است. براساس محاسبات اين برنامه كه ايران نيز يكى از متعهدان آن است، بايد نسبت افرادى كه به آب آشاميدنى سالم دسترسى ندارند تا سال ۲۰۱۵ به نصف كاهش يابد.برنامه ريزان جهانى با توجه به اين كه حدود ۲‎/۴ ميليارد نفر از بهداشت كافى و حدود ۱‎/۲ ميليارد نفر از منابع آب سالم محروم هستند، خاطرنشان كرده اند كه نواحى روستايى بيشتر از مناطق در زمينه دسترسى به آب سالم در حال پيشرفت هستند، اما در نواحى شهرى اين حركت عموماً منفى است. به علاوه چنانچه به سرعت اقداماتى تعيين كننده انجام نشود كشورهاى بسيارى با كمبود شديد آب مواجه خواهند شد.
ايران در حالى بايد پا به پاى اهداف توسعه هزاره پيش برود و ميزان افراد خارج از پوشش آب آشاميدنى سالم را تا سال ۲۰۱۵ به ۴‎/۵ ميليون نفر در كل كشور كاهش دهد كه در همسايگى غربى اش، ۷۰ درصد مردم يك كشور از دسترسى به آب آشاميدنى سالم محروم اند. براساس گزارشى كه سازمان يونيسف امسال اعلام كرد، با آغاز فصل شيوع وبا، ميزان ابتلا به اين بيمارى در بين كودكان عراقى به ۷۹ درصد رسيد.
برنامه توسعه هزاره، هر چند چشم اندازى زيبا به نظر مى رسد، اما به زبان مردم فقير دنيا، بهتر است آن را رؤياى توسعه هزاره ترجمه كرد؛ تا رسيدن به اين چشم انداز ناسالم بودن مايه حيات، جان بسيارى از افراد تحت پوشش توسعه هزاره را مى گيرد و آنها كه بايد تا برنامه توسعه هزاره اى ديگر، براى رسيدن نوبتشان منتظر بمانند.