[سيدعلى موسوى قمى]

آب هاى آبيارى متناسب با خواص شيميايى و تأثير آن بر گياه و خاك به گروه هاى متفاوتى طبقه بندى مى شود. مناسب بودن آن به آب وهوا، خصوصيات فيزيكى و شيميايى خاك، نوع گياه و مديريت آبيارى بستگى دارد. نوع طبقه بندى براى آب آبيارى بر مبناى چهار عامل: شورى، قلياييت، سميت و ديگر آثار متفرقه مى باشد. استفاده از آب هاى باكيفيت پائين در شرايط مناسب و مديريت آگاه قابل برنامه ريزى و بهره بردارى اقتصادى است. براساس آمار منتشره ۹۷درصد از آب موجود كره زمين در درياهاست و ۴۳ درصد از سطح كره زمين لم يزرع يا نيمه خشك است كه ۱۵درصد از زمين هاى باير در مناطق ساحلى و صحراهاى شوره زار محصور در خشكى مى تواند براى پرورش محصولات با استفاده از آب شور مناسب باشد و به اين ترتيب ۳۱ ميليون هكتار زمين هاى كشت جديد حاصل مى شود كه مى تواند بدون تخريب جنگل ها جهت پرورش محصولات براى تغذيه انسان و دام مورد استفاده قرار گيرد، بدون اين كه آب شيرين بيشترى براى مصارف كشاورزى استفاده شود. كشاورزى با آب دريا به مفهوم پرورش محصولات مقاوم در برابر نمك (املاح) زمين با استفاده از آب پمپ شده از دريا براى آبيارى است و تأثيرى عميق در محيط زيست نيز دارد و به همين سبب كشورهاى مكزيك، امارات متحده عربى، عربستان و هند سال هاست با تحقيقات در اين زمينه به موفقيت هايى دست يافته اند از جمله آن كه توانسته اند دانه ساليكورنيا را كه به عنوان دانه هاى روغنى و پروتئينى است، در مزارعى به وسعت ۲۵۰ هكتار به عملكرد متوسط سالانه ۱‎/۷ كيلوگرم در مترمربع به عمل آورند (و كشور ما هم در اين زمينه استعداد و زمينه بارورى چنين محصولاتى را دارد.) كه مساوى يا فراتر از محصول حاصل دانه هاى روغنى سويا يا ديگر دانه هاى روغنى پرورش يافته با استفاده از آبيارى با آب شيرين است و اين در حالى است كه در كشور ما، با توجه به محدوديت هاى آبى و دسترسى جنوب و شمال كشور به آب هاى شور دريا و درياچه، هنوز هيچگونه پژوهش و تحقيقى توسط مؤسسات تحقيقاتى در اين زمينه صورت نگرفته و به علت عدم اطلاع رسانى درباره آن، لازم است بخش تحقيقات توجهى ويژه به اين مسأله مهم داشته باشد. از نظر مسائل محيط زيستى استفاده بهينه از منابع آب و كاهش آلودگى آب هاى سطحى و زيرزمينى نسبت به ديگر روش هاى دفع پس آب ترجيح داده شده است. از اين رو مديريت آگاه و كاردان و متخصص مى تواند با استفاده صحيح همراه با تكنولوژى معمول در دنيا تحولى مناسب در محيط زيست و بهره بردارى از آب دريا و از پس آن مضر، در كشور به وجود آورد. اميد است كه سياستگذاران و مجريان طرح هاى بهره بردارى از آب توجه بيشترى به موارد ذكر شده نشان دهند تا بتوانيم در آينده از محيط زيستى مطلوب برخوردار شويم.

[محسن جندقى]
آنقدر زمين گرم شده كه يخ هاى قطب جنوب در حال آب شدن است. خشكسالى در كشورهايى كه منابع آبى چندانى ندارند دو چندان شده است. تعداد روزهاى تابستان بيشتر از زمستان شده و تغييرات ناگهانى آب و هوايى سيل هاى فراوانى را در نقاط مختلف جهان ايجاد كرده است.
دانشمندان هم آنقدر هشدار دادند تا رهبران سياسى دنيا به تشكيل اجلاسى ديگر براى جلوگيرى از گرم شدن زمين رضايت دهند.
* بالى
از مدت ها پيش از سوى سازمان ملل متحد، «بالى» يكى از جزاير توريستى كشور هزار جزيره اندونزى در شرق آسيا براى اجلاس ۱۲ روزه تغييرات آب و هوايى معرفى شده بود. در اين اجلاس قرار بود هيأت هايى كه از ۱۹۰ كشور جهان در بالى گرد هم آمده بودند براى كاهش گاز هاى گلخانه اى و نابودى جنگل ها تصميم گيرى كنند.
اين اجلاس در دوازدهم آذرماه آغاز به كار كرد و هيأت هاى مختلف پيشنهادهاى خود را براى كاهش گازهاى گلخانه اى و اجرايى شدن پيمان كيوتو ارائه كردند.
آمريكا بزرگترين توليد كننده گازهاى گلخانه اى و آلاينده هاى جوى، پيمان كيوتو راكه در سال ۱۹۹۷ به امضا رسيد، امضا نكرد و همچنان بزرگترين عامل گرم شدن زمين است. چين نيز از لحاظ توليدكننده مواد آلاينده جوى در رده بعدى قرار دارد و همكارى نكردن اين دو كشور در زمينه كاهش گاز هاى گلخانه اى موجب شد در طول ۱۰ سال گذشته پيمان كيوتو عملاً هيچ تأثيرى در كاهش گرم شدن زمين نداشته است.
بسيارى اين فاجعه زيست محيطى را جدى نگرفتند تا اين كه گزارش عجيب سازمان ملل در سال جارى موجب شد كه رهبران جهان تحت فشار قرار گيرند. در اين گزارش دانشمندان هشدار جدى به سران كشورهاى صنعتى و در حال توسعه دادند كه مورد توجه دوستداران محيط زيست قرار گرفت.
* انتقاد از چين و آمريكا
پس از ۷ روز كه از اجلاس بالى گذشت، فشار اعضا براى تعامل هيأت آمريكا و چين با ساير كشور ها به نتيجه نرسيد و اين دو كشور اعلام كردند كه آمادگى كاهش الزامى توليد گاز هاى گلخانه اى را ندارند.
البته مخالفت چين و آمريكا با قبول كاهش گاز هاى گلخانه اى تحت تأثير رقابت هاى تجارى و سياسى دو كشور بود. آمريكايى ها تلويحاً قبول نكردن چين براى كاهش گاز هاى گلخانه اى را بهانه اى براى امضا نكردن پيمان كيوتو اعلام كردند.
در اجلاس بالى علت همكارى نكردن اين دو كشور بررسى و مسائل مالى و اقتصادى مهمترين عامل اين مسأله دانسته شد. سازمان ملل نيز اعلام كرد كه حاضر است به كشورها براى كاهش گازهاى گلخانه اى كمك مالى كند. چين پس از اين مسأله صريحاً اعلام كرد كه در صورت همكارى غرب و كشورهاى صنعتى حاضر به تقسيم تكنولوژى با آنها مى شود و توليد گاز هاى گلخانه اى خود را از سال آينده كاهش مى دهد.
* خيانت به سياره
در حالى كه اجلاس بالى روز هاى پايانى خود را سپرى مى كرد «بان كى مون» دبيركل سازمان ملل از نتايج آن بشدت اظهار تأسف كرد. او با انتقاد از كشورهاى آمريكا و چين گفت: «ديگر زمان نداريم و هم اكنون وقت آن رسيده كه تصميمى اتخاذ كنيم. قصور و كوتاهى در اين باره يعنى خيانت به سياره اى كه در آن زندگى مى كنيم. كشورهاى صنعتى به علت مسئوليت هاى تاريخى خود در زمينه تغييرات آب و هوايى بايد ابتكار عمل را در برخورد با اين مشكل در دست گيرند چرا كه اين كشورها فناورى و توان مالى لازم بر اين امر را در اختيار دارند.»
اظهارات غير قابل پيش بينى دبيركل سازمان ملل موجب شد كه هيأت هاى حاضر در اين اجلاس رايزنى براى مخالفت با تصميم آمريكا را آغاز كنند و مى توان گفت كه در روز پايانى اين اجلاس تنش دراين باره آغاز شد. كشورهاى اروپايى نيزنسبت به بسته پيشنهادى كه طبق آن بايد تا سال ۲۰۲۰ تمام كشورها گازهاى گلخانه اى خود را نسبت به سال ۱۹۹۷ ، ۲۵ تا ۴۰ درصد كاهش دهند، حساسيت نشان دادند. آمريكايى ها معتقد بودند اگر اين معاهده را قبول كنند ضربه جبران ناپذيرى را به اقتصاد خود وارد خواهند كرد، به همين علت بر تصميم قبلى خود مبنى بر عدم همكارى پافشارى كردند.
اين مسأله موجب شد هيأت هاى حدود ۱۸۰ كشور جهان عليه اين تصميم آمريكا موضع بگيرند. دوستداران محيط زيست كه از سراسر جهان به بالى رفته بودند نيز با تظاهرات به اين تصميم آمريكا اعتراض كردند. در لحظات پايانى اجلاس كه فشاربرآمريكا شدت مى گرفت، هيأت اين كشور به «يودى بوئر» رئيس اجلاس اطلاع داد كه مقامات ايالات متحده با اين پيشنهاد موافق هستند تا در ميان ناباورى اين اجلاس با نتيجه اى غير قابل پيش بينى به پايان برسد. تلاش هيأت هاى كشورهاى مختلف از آنجا اهميت دارد كه برخلاف ۱۰ سال گذشته كشورى كه بزرگ ترين توليد كننده مواد آلاينده جوى است را مجبور به قبول پيشنهاد كاهش گاز هاى گلخانه اى كردند.
در پيمان بالى كه مى توان آن را جايگزين پيمان كيوتو دانست به غير از كاهش گاز هاى گلخانه اى به موارد ديگر نيز اشاره شده است.
كمك به كشورهايى كه بيشتر در معرض آسيب گرم شدن زمين قرار دارند و ايجاد آگاهى و تكنولوژى براى كشورهاى در حال توسعه يكى ديگر از موارد اين بسته پيشنهادى بود. كارشناسان سازمان ملل اعتقاد دارند اگر توليد گاز هاى گلخانه اى جهان تا سال ۲۰۵۰ به نصف ميزان كنونى برسد مى توان گفت كه خطر گرم شدن زمين تا حد بسيار زيادى رفع شده است.
* هيأت ايران در بالى
هفته گذشته هيأت دوم ايران با رياست دكتر فاطمه واعظ جوادى رئيس سازمان حفاظت محيط زيست كشورمان به بالى سفر كرد. در اين اجلاس هيأت ايران با كاهش گاز هاى گلخانه اى موافق بود و همگام با اكثر كشورها، آمريكا رامهم ترين عامل گرم شدن زمين دانست. ايران از جمله كشورهايى است كه نقش ناچيزى در توليد گازهاى گلخانه اى دارد و به تمام تعهدات خود در اين باره عمل كرده است.
معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان حفاظت محيط زيست كشورمان در اين سفر با رئيس جمهور اندونزى و رؤساى هيأت كشورهاى مختلف ديدار كرد.
اجلاس بالى نشان داد كه آمريكا مى تواند حتى در جايى كه اقتصاد خود را در خطر ببيند تحت تأثير ساير كشورها قرار بگيرد. تنش و اعتراض عليه همكارى نكردن آمريكا در كاهش توليد گاز هاى گلخانه اى تنها در اجلاس بالى وجود نداشت بلكه در داخل اين كشور نيز موجب اعتراض دوستداران محيط زيست به سياست هاى بوش صورت گرفت. چرخش ناگهانى آمريكا و اجبار اين كشور در قبول كاهش گازهاى گلخانه اى را مى توان به فال نيك گرفت تا دوستداران محيط زيست به مقابله با گرم شدن زمين اميدوار باشند.

سالانه شش ميليون متر مكعب آب آلوده به تالاب شادگان وارد مى شود كه ۴۰ تا ۶۰هزار مترمكعب آن آب آلوده صنايع فولاد و ۲۰ تا ۲۵هزار مترمكعب آن پساب نيشكر است.

معاون محيط زيست طبيعى اداره كل محيط زيست خوزستان با بيان اين مطلب و با اشاره به آخرين اقدامات متوليان محيط زيست خوزستان براى حل مشكل بزرگترين تالاب ايران (شادگان) مى گويد: براى سالم سازى هر متر مكعب آب آلوده، ۴۰ متر مكعب آب شيرين مورد نياز است يعنى براى سالم سازى تالاب شادگان بايد سالانه يك ميليارد متر مكعب آب شيرين وارد تالاب كرد. در آخرين تصميمات كه براى تالاب شادگان، مقرر شد متوليان طرح توسعه نيشكر براى كارخانجات صنعتى خود سيستم هاى تصفيه فاضلاب و پساب صنعتى احداث كنند و تا آن زمان پساب به منتهى اليه منطقه لب شور در جاده آبادان - ماهشهر منتقل شود. جلسات متعددى براى حل مشكل ورود زه آب هاى كشت و صنعت ها به تالاب انجام شده و وعده هاى بسيارى از شركت توسعه نيشكر داده شد، اما متأسفانه هر بار به وعده ها عمل نشد و بهره بردارى از پروژه هدايت زه آب هاى كشت و صنعت نيشكر به سوى خليج فارس به تأخير افتاده است.
«عادل مولا» مى افزايد: اداره كل محيط زيست خوزستان بازديدهاى بسيارى از روند اجرايى پروژه ها داشته است.با پافشارى هاى انجام شده ۷۰ درصد پروژه اجرا شده است و براى اجراى باقى پروژه در حدود ۵‎/۳ كيلومتر از يك سو و ۴ كيلومتر از سوى ديگر مشكل وجود دارد كه سبب شده اجراى پروژه به تأخير افتد.
وى درباره علل به تأخير افتادن اجراى پروژه مى گويد: معارضان موجب تأخير در اجراى پروژه مى شوند.همچنين در زمان بالا آمدن آب تالاب بر اثر بارندگى، مشكلاتى براى حمل تجهيزات به درون تالاب پديد مى آيد كه اين موضوع نيز از ديگر مشكلات اجراى پروژه محسوب مى شود. بر اساس آخرين وعده داده شده از سوى شركت توسعه نيشكر قرار بود پروژه تا پايان مردادماه به بهره بردارى برسد كه متأسفانه اين وعده عملى نشده است.اداره كل محيط زيست از توسعه نيشكر شكايت كرده و مكاتباتى با محاكم قضايى و بازرسى انجام شده است و منتظر اجراى حكم هستيم. ديگر مهلتى به توسعه نيشكر داده نمى شود، مگر اين كه دلايل قابل قبولى براى تأخير داشته باشند و در غير اين صورت بايد پاسخگو باشند. معاون محيط زيست طبيعى اداره كل محيط زيست خوزستان اظهار مى كند: علاوه بر خسارت هايى كه به زيست زنده تالاب وارد مى شود، بابت هر هكتار تخريب تالاب ۱۴ هزار دلار خسارت وارد مى شود.
* وضعيت دوازدهمين تالاب بزرگ دنيا هر روز بحرانى تر مى شود
وضعيت تالاب شادگان كه بزرگترين تالاب ايران و دوازدهمين تالاب بزرگ دنيا است، هر روز بحرانى تر مى شود و با وجود در معرض خطر قرار گرفتن تالاب در اثر آلودگى هاى مختلف و به ويژه ورود ضايعات كارخانجات طرح توسعه نيشكر، اقدام جدى براى حفاظت از آن صورت نگرفته است. به گفته كارشناسان زيست محيطى اين تنها تأثيرات طرح توسعه نيشكر نيست كه تالاب را به سوى نابودى مى كشاند، بلكه قطع گياهان، خاكبردارى از حاشيه و درون تالاب، عبور لوله هاى نفت، ورود كودهاى شيميايى و فاضلاب صنعتى و شيميايى و همچنين كاهش دبى رودخانه كارون نيز از جمله ساير عوامل تهديد كننده تالاب به شمار مى آيند كه در كنار تبعات منفى طرح توسعه نيشكر حيات تالاب را مورد تهديد جدى قرار داده است.
تالاب شادگان با بيش از ۴۰۰ هزار هكتار وسعت در بين شهرهاى شادگان و آبادان در استان خوزستان قرار دارد.اين تالاب از جنوب به خور موسى و خليج فارس، از شمال به اهواز، از غرب به رودخانه كارون و از مشرق به خور موسى محدود مى شود. حدود ۳۰۰ هزار هكتار از وسعت تالاب شادگان از ارزش اكولوژيك خاصى برخوردار است و به دليل پوشش گياهى، وجود پرندگان، آبزيان، پستانداران اهميت ويژه اى دارد. تالاب شادگان در سال ۱۳۵۴ از بين بيش از هزار و ۳۰۰ تالاب ثبت شده در فهرست كنوانسيون حفاظت از تالابها موسوم به رامسر در ژنو، عنوان ششمين تالاب بين المللى را به خود اختصاص داد.اين تالاب بيش از ۴۰۰ هزار هكتار وسعت دارد كه حدود ۲۹۶ هزار هكتار آن به عنوان منطقه حفاظت شده اعلام شده است.
يكى از شگفتى هاى تالاب شادگان، داشتن همزمان آب شور، شيرين و لب شور است، كه اين ويژگى تنوع زيستى بى نظيرى را موجب شده است.تالاب شادگان، مركز تكثير طبيعى بزرگى است كه علاوه بر ماهيان تالاب، ماهيهاى رودخانه هاى بهمن شير، كارون و جراحى نيز از آن به عنوان مكان مناسبى براى تخم ريزى استفاده مى كنند.تاكنون ۱۵۴نوع پرنده از۳۸ خانواده در اين تالاب شناسايى شده است.
تالاب شادگان داراى حدود ۱۶ ميليون تن پوشش گياهى است كه گونه هاى چولان، لويى، نيلوفر آبى، سوروف و گز عمده ترين آنهاست.در بعد اقتصادى نيز اين تالاب حائز اهميت است زيرا هم اكنون سرانه استحصال ماهى از تالاب شادگان ۱۵هزار تن است.همچنين واحدهاى دامدارى مستقر در شادگان با استفاده از منابع اين تالاب، تغذيه مى شوند.با وجود اهميت فوق العاده بزرگترين تالاب ايران، مواد آلوده و سمى به داخل تالاب، حيات اين تالاب بين المللى را با خطر جدى روبه رو كرده است. ساخت ابنيه و تأسيسات دولتى، تعريض جاده ارتباطى آبادان- اهواز به سمت تالاب، تخليه آلودگى نفتى ناشى از نشتى هاى مقطعى خطوط پتروشيمى هاى مستقر در ماهشهر و بندر امام(ره) و ورود زه آب شور مزارع نيشكر از عواملى است كه ادامه حيات تالاب را به خطر انداخته است.بر اساس شواهد موجود، در سال ۱۳۷۹ به علت نشت نفت از لوله هاى پوسيده، بيش از يكصد هزار هكتار از وسعت تالاب شادگان آلوده شد كه اين آلودگى موجب مرگ هزاران پرنده مهاجر در تالاب شادگان و حاشيه رودخانه بهمنشير در آبادان شد و خسارتهاى زيادى نيز به گياهان و آبزيان ساكن در آن وارد كرد.